1. ارزشیابی اوراق قرضه

برای محاسبه و تفسیر ارزش ذاتی اوراق قرضه ، مستقیما از ریاضیات مالی و مفاهیم ارزش فعلی استفاده می‌گردد . از آن جا که نرخ بهره اوراق قرضه رقم مشخصی است که سالانه پرداخت می‌گردد و اوراق دارای تاریخ سررسید مشخصی هستند که ارزش اسمی اوراق در آن تاریخ بازپرداخت می‌گردد ، تعیین ارزش اوراق قرضه چندان مشکل نمی باشد ( Neveu,1986,p 278) . ارزش این اوراق به صورت زیر محاسبه می‌گردد (رهنمای رودپشتی ،۱۳۹۰، ص۱۲۷) :

الف- محاسبه ارزش فعلی بهره پرداختی(کل بهره های اوراق قرضه):

A= میزان بهره پرداختی

n= مدت(تعداد اقساط مساوی)

i= نرخ بهره

ب- محاسبه ارزش فعلی اصل اوراق قرضه(اصل پول) در تاریخ سررسید:

FV= ارزش آتی

ج- جمع مقادیر حاصل از محاسبات بالا نشان دهنده ارزش اوراق قرضه است

• • 1. ارزشیابی سهام ممتاز

از آن جا که این سهام فاقد سررسید است ، ارزش اسمی این سهام در محاسبه ارزش ذاتی منظور نمی گردد و ارزش ذاتی فقط بستگی به ارزش فعلی سودهای آتی دارد . سود سالانه سهام ممتاز مبلغ معینی است ؛ لذا می توان جریان سود هر سهم را اقساط مادام العمر تلقی نمود . در نتیجه ارزش این سهام برابر است با Neveu,1986,p 290)) :

D_p= سود تقسیمی سالانه سهام ممتاز

K_p= نرخ بازده مورد انتظار سهام ممتاز

V_p= ارزش سهام ممتاز

• • 1. ارزشیابی سهام عادی

برای محاسبه ارزش سهام عادی ، روش های مختلفی پیشنهاد شده است . در برخی از الگوها ، برای محاسبه فقط سود سهام را در نظر می گیرند و در برخی دیگر سود سهام و قیمت فروش سهام مدنظر قرار می‌گیرد اما بهترین الگو ، الگویی است که به بهترین نحو منعکس کننده ریسک و بازده مورد توقع سهام‌داران باشد . روش های ارزشیابی سهام عادی مبتنی بر دو رویکرد کلی است (رهنمای رودپشتی و دیگران،۱۳۹۰،ص ص۱۵۵-۱۳۹) :

• • • 1. ارزشیابی مبتنی بر رویکرد تنزیل جریان نقد(مدل های مطلق)

در این رویکرد ، جریان نقد مورد نیاز در تکنیک ارزشیابی بر اساس ارزش فعلی محاسبه می‌گردد و تمام روش های آن بر اساس مدل پایه ای زیر شکل می‌گیرد :

Vj= ارزش سهام j

n= عمر دارایی

CFj= جریان نقدی در دوره j

k= نرخ بازده مورد توقع به عنوان نرخ تنزیل

روش های رویکرد تنزیل جریان نقدعبارتند از:

الف) روش تنزیل سود سهام نقدی(DDM)^[26]– در این روش آسان ترین معیار جریان نقد ، سود نقدی است ؛ زیرا جریان نقدی مستقیما به سوی سرمایه گذاری می رود . این روش را در سه حالت می توان به کار گرفت :

الف-۱) مبلغ سود رشد نداشته باشد(سود ثابت باشد)- ساده ترین روش این است که فرض نماییم ، میزان سود تقسیمی در طول زمان ثابت می ماند و کسی که این سهام را خریداری می‌کند ، برای همیشه آن را نگهداری خواهد کرد . بر اساس این فرض ، سهام عادی شبیه سهام ممتاز می‌گردد و به صورت فوق است:

D₀= سود نقدی سالانه سهام عادی به مبلغ ثابت

K_e= نرخ بازده مورد انتظار سهام عادی

V₀= ارزش سهام عادی

الف-۲) نرخ رشد سود سالانه ثابت باشد- ارزش سهام عادی بر پایه فرمول زیر محاسبه می‌گردد:

D₀(1+g)¹= سود نقدی سهام در سال اول

g= نرخ رشد ثابت در سود نقدی

K_e= نرخ بازده مورد انتظار سهام عادی (نرخ تنزیل)

در صورتی که نرخ سود نقدی ثابت باشد و به سمت بی نهایت میل کند ، می توان رابطه فوق را به شرح زیر تعدیل نمود:

الف-۳) نرخ رشد سود متغیر باشد- محاسبه ارزش سهام بر اساس معادله زیر صورت می‌گیرد:

1. روش جریان نقد عملیاتی(OCM)^[27]– در این روش،ارزش کل شرکت محاسبه می‌گردد ؛ زیرا کل جریان نقد عملیاتی پیش از پرداخت سود سهام‌داران را تنزیل می کند و نرخ تنزیل به عنوان میانگین موزون مخارج سرمایه ای(WACC) بنگاه اقتصادی است . این روش زمانی که شرکتی با ساختارهای متنوع مالی وجود دارد ، اهمیت می‌یابد . رابطه محاسباتی آن به صورت زیر است :

n= تعداد بازه های زمانی نامحدود

OCF_t= جریان نقد عملیاتی شرکت در دوره t

1. روش جریان نقد آزاد(FCM)^[28]– جریان نقد آزاد ، پس از کسر جریان نقد عملیاتی از هزینه بدهی ها ، مخارج و هزینه های سرمایه حاصل می‌گردد . این جریان وجوه نقد بر پرداخت سود نقدی به سهام‌داران عادی ، مقدم است ؛ زیرا وجوهی هستند که بعد از پرداخت به سایر تأمین کنندگان سرمایه وپس از فراهم نمودن وجوه مورد نیاز ، برای حفظ و پایداری شرکت باقی می مانند و نرخ تنزیل ، معادل هزینه حقوق صاحبان سهام(K) است . محاسبه ارزش سهام به صورت زیر است :

FCF_t= جریان نقد آزاد شرکت در دوره زمانی t

• • • 1. ارزشیابی مبتنی بر رویکرد ارزشیابی نسبی

در این رویکرد ، قیمت سهام بر اساس تغییراتی که در درآمدها ، جریان نقدی ، ارزش دفتری یا فروش برآوردی سهام ایجاد می شود ، محاسبه می‌گردد . این رویکرد در مقایسه با رویکرد اول ، اطلاعاتی درباره وضعیت جاری سهام را در سطوح مختلف اقتصاد کلان ، صنعت و شرکت ارائه می‌دهد . روش های مبتنی بر این رویکرد عبارتند از:

الف) نسبت قیمت بر درآمد(P/E)- بسیاری از سرمایه گذاران ترجیح می‌دهند که ارزش سهام عادی را بر اساس این روش برآورد نمایند . پایه و اساس این روش ، این مفهوم را بیان می‌کند که ارزش هر سرمایه گذاری معادل ارزش فعلی درآمدهای آتی است . این نسبت در سنجش سودآوری ، رشد فروش ، ریسک ، ارزیابی عملکرد ، سرمایه شرکت ، سیاست تقسیم سود ، کیفیت عملکرد مدیریت و ابعاد مهم مالی دیگر تأثیر دارد و در بورس اوراق بهادار تهران از نتایج این نسبت ، ارزش هر سهم آتی مورد انتظار برآورد می‌گردد . رابطه آن به صورت زیر است :

D₁/E₁= نسبت پرداخت سود نقدی

K= نرخ بازده مورد توقع سهام

g= نرخ رشد مورد انتظار سود نقدی

ب) نسبت قیمت به جریان نقد(P/CE)- جریان نقد در ارزشیابی هر سهم نقش مهمی در زمان محاسبه ارزش فعلی جریان نقد ایفا می‌کند . در تحلیل اعتبار شرکت این نسبت به صورت زیر محاسبه می‌گردد:

CF_t+1= جریان نقد مورد انتظار(سود قبل از کسر بهره و مالیات و استهلاک)

ج) نسبت قیمت به ارزش دفتری(P/BV)- این نسبت برای سنجش شایستگی شرکت در استفاده از اعتبارات به کار می رود.رابطه آن :

BV_t+1= ارزش دفتری در پایان سال که از تقسیم حقوق صاحبان سهام بر تعداد سهام به دست می‌آید .

د) نسبت قیمت به فروش(P/S)- برای محاسبه این نسبت رابطه زیر مدنظر قرار می‌گیرد :

S_t+1= فروش مورد انتظار هر سهم

• • 1. فرایند ارزشیابی شرکت

این فرایند دارای سه مرحله می‌باشد که عبارتند از :

• • اعتقاد بر یک ساختارساده درمدل‌ها (حداقل ‌در مورد رویکردهای مبتنی بر رگرسیون)

• • فرض مشاهده‌پذیری همه متغیرهای موجود در مدل

• تصوراندازه‌گیری بدون خطای تمامی متغیرها

برای رفع محدودیت‌های مربوط به نسل اول تکنیک ‌ها، در ارزیابی مدل‌ها، بسیاری از محققان شروع به استفاده از یکی دیگر از روش‌های تحلیل داده های آماری، باعنوان تحلیل مسیر کرده‌اند که بیشتر با بهره گرفتن از رگرسیون چند متغیره انجام می‌گیرد. این روش برای آزمون

مدل­های علّی به‌کارگرفته می‌شود و مستلزم تنظیم مدلی به‌ صورت نمودارعلّی است و به ما کمک می‌کند بدانیم چه می‌خواهیم بگوییم (منصورفر، ۱۳۷۴).

تحلیل مسیر، شکلی ازتحلیل رگرسیون کاربردی است که درآن برای هدایت کردن مسئله با آزمون فرضیه‌های پیچیده، ازنمودار مسیر استفاده می­ شود. تحلیل مسیر معمولاً در تحقیقات اکتشافی و آزمون نظریه های ثانویه مورد استفاده قرارمی­گیرد. یک محقق می‌تواند مجموعه داده ها را برای بررسی روابط غیرقابل ‌پیش‌بینی بین متغیرها آزمون کند، خواه مستقیم باشد، خواه غیرمستقیم و بدینوسیله بین مدل‌های مختلف مناسب‌ترین مدل را به­ دست آورد. همچنین می‌توان نظریه ها را به وسیله برقراری ارتباط پیش‌بینی‌ شده یا مورد شک آزمون کند و از این راه مناسب‌ترین مدل را کسب کند (منصورفر، ۱۳۷۴).

در واقع تحلیل مسیر مشخص می‌کند که هر متغیر مستقل تاچه حد برروی متغیر وابسته به طورمستقیم و غیرمستقیم اثر دارد، ‌بنابرین‏ با استفاده ازتحلیل مسیر می‌توان اثر مستقیم و غیرمستقیم متغیرهای مستقل بر متغیر‌های وابسته را محاسبه کرد. در نتیجه، تحلیل مسیر ما را قادر می‌سازد به سازگاری اثر متغیر‌ها با یکدیگر پی بریم. بدین ترتیب تحلیل مسیر به طریق قابل ‌فهم ساده ­ای اطلاعات زیادی درباره فرایندهای علّی فراهم می‌آورد؛ کاربرد تحلیل مسیر، آزمون مدل تحلیلی تحقیق است که مدل تحلیل مسیر، برآیند چارچوب نظری پژوهش است.

در نمودار مسیر متغیرها ‌بر اساس یک نظم علّی قرار می‌گیرند. انتخاب متغیر‌ها چگونگی ترتیب آن‌ ها و پیکان‌های علّی که بین متغیر‌ها رسم می‌شود، بستگی به ‌نظر پژوهشگر دارد . پژوهشگر ‌بر اساس این که کدام متغیر بر متغیر دیگر تأثیر می‌گذارد آن‌ ها را با پیکان به هم ربط
می­دهد. پس ارائه مدل، ‌بر اساس نظریه معقول و منطقی استوار است، در واقع، مدل ‌بر مبنای‌ استدلال نظری پایه‌گذاری می‌شود(منصورفر، ۱۳۷۴).

شکل- ۱‑ ۳ – نمودارتحلیل مسیر

۱-۹ -۳ – محاسبه ضرایب مسیر

منظورازمحاسبه ضرایب مسیر، پیداکردن روابط بین ضرایب همبستگی و ضرایب مسیراست که برای هر متغیر مستقل ‌در معادله، یک ضریب مسیر وجود دارد که مقدار تغییر مورد انتظار درمتغیر وابسته را در نتیجه‌ یک واحد تغییر در متغیر مستقل نشان می‌دهد.

یکی از روش‌های نو در این زمینه مدل معادلات ساختاری است. تکنیک مدل‌ سازیSEM)) معادلات ساختاری به ‌عنوان جایگزینی برای رویکردهای قبلی است. این تکنیک، درمقایسه با رویکردهای مبتنی بررگرسیون که فقط یک سطح از روابط را بین متغیرهای وابسته و مستقل به طور همزمان تحلیل نموده، به‌ عنوان نسل دوم تکنیک‌ها، امکان مدل‌سازی همزمان روابط میان چندین سازه مستقل و وابسته را فراهم می‌کند (جفن و همکاران ۲۰۰۰).

به‌طورکلی، دو رویکرد برای تخمین پارامترها در مدل­سازی معادلات ساختاری وجود دارد که عبارت‌اند از:

• • رویکرد مبتنی برکوواریانس

• رویکرد مبتنی بر واریانس

رویکرد مبتنی برکوواریانس، خصوصاًً درطی دهه های اخیر شهرت زیادی یافته است و برای بسیاری از پژوهشگران علوم اجتماعی، رویه‌های مبتنی برکوواریانس به‌ طورکاملا ًبدیهی معادل با واژه مد­­ل­سازی معادلات ساختاری است.

اگر چه ابزارهای مختلفی ازجمله CALISوSEPATH، AMOS، EQSبرای انجام این نوع تحلیل‌ها وجود داشته، ولی برنامه LISREL که توسط یورسکوگ ‌در سال‌ ۱۹۷۵ ابداع گردید، عمومیت و شهرت فراوانی کسب نموده است. لذا اصطلاح LISREL معمولاً به ‌عنوان مترادف
مدل­سازی معادلات ساختاری مبتنی برکوواریانس به کار می‌رود.

رویکرد دوم، یعنی مدل­سازی معادلات ساختاری مبتنی بر واریانس است، تحلیل حداقل مربعات جزئی (PLS) به ‌عنوان تکنیکی از این گروه، به ­طورخلاصه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

رویکرد حداقل مربعات جزئی در ابتدا توسط اچ. ولد تحت عنوان حداقل مربعات جزئی تکراری غیرخطی معرفی شدکه هدف از آن حداکثر کردن واریانس متغیرهای وابسته‌ای است که توسط متغیرهای مستقل تعریف می‌شوند (وولد، ۱۹۷۵). همانند سایر مدل‌های معادلات ساختاری، مدل حداقل مربعات جزئی نیز دارای بخش ساختاری است که ‌منعکس کننده ارتباط بین متغیرهای پنهان (مکنون) و یک جزء اندازه‌گیری است.

وولد عقیده دارد که حوزه اصلی یک مدل متغیر پنهان مانند حداقل مربعات جزئی،
حوزه­ای است که تعداد متغیرهای پنهان، معنی­دار بوده و از متغیرهای اندازه‌گیری شده بسیار کمتر باشند که در نتیجه تعداد متغیرهای پنهان از تعداد مشاهدات ‌نیز کمتر می‌شوند. مدل­سازی معادلات ساختاری مبتنی برکوواریانس درشرایطی که اندازه نمونه کوچک است پیشنهاد می‌شود، برای این رویکرد حداقل سایز نمونه باید ۱۰۰ باشد (بدون توجه به خصوصیات سایر داده ها) تا بتوان از راهکارهای مشکل ­ساز پرهیزکرد و به سطح پذیرش قابل قبولی دست یافت. حتی بسیاری از محققین، حداقل سایز نمونه را ۲۰۰ پیشنهاد می‌کنند تا از نتایجی که قابل تفسیرنیستند (مانند واریانس منفی و یا همبستگی بالا) پرهیز شود. ولی حداقل مربعات جزئی (PLS) درشرایطی که نمونه بسیارکوچک است نیز می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد .اگرچه این‌گونه شرایط فقط برای تحلیل قدرت آماری می‌تواند به کار برده شود (وولد، ۱۹۷۵).

۱۰- ۳ – ابزارها و نرم­افزارهای مورد استفاده

جهت انجام محاسبات آماری؛ از نرم­ افزارهای ۲۰۱۰Microsoft Office Excel وSPSS 19استفاده گردید. از نرم ­افزار اکسل برای طبقه‌بندی داده های اولیه، محاسبه استفاده گردید. برخی آزمون‌های آماری و تخمین‌های صورت گرفته نیز با کمک نرم ­افزارآماری SPSS 19انجام شد.همچنین به منظور ارزیابی فرضیات و نیز تأیید مدل مفهومی ارائه شده از نرم­افزار SmartPLS2 استفاده گردید. SmartPLS2 یک ابزار بسیار مشهور در تحلیل مسیر حداقل مربعات جزئی (PLS) است. این نرم ­افزار بیش از ۱۶۰۰۰ کاربر در سرتاسر جهان دارد .توسعه‌ دهنده این نرم­افزار گرافیکی دانشگاه هامبورگ آلمان بوده و دریافت آن رایگان است. این نرم­افزار نسبت به وجود شرایطی مانند هم­ خطی متغیرهای مستقل، نرمال نبودن داده‌‌‌ها، کوچک بودن حجم نمونه و غیره سازگار است.

۱۱-۳- جمع بندی

روش انجام پژوهش از قسمت های مهم یک کار تحقیقاتی می‌باشد. بدون داشتن متدولوژی مشخص و دارای اعتبار علمی، نتایج بررسی ها و تحلیل های مربوطه، معتبر و قابل تعمیم نخواهد بود. از این رو، روش شناسی تحقیق از جمله معیارهای رایج جهت تحقیقات علمی تلقی می‌گردد. در این راستا، در فصل سوم به تفصیل روش تحقیق، نحوه گرداوری اطلاعات جامعه و نمونه آماری بیان گردید و ساختار پرسشنامه مورد بررسی قرارگرفت. همچنین در پایان به بررسی ابزارها، روش ها و تکنیک های مورد استفاده پژوهش پرداخته شد.

فصل چهارم:
تجزیه وتحلیل داده ها ویافته ها

۱-۴- مقدمه

۱- وجوب نماز یا ذکر مستمر

یکی از احکام الزامی و بسیار مهم قرآنی که می‌تواند نقش مؤثری در بازداشتن انسان از هر گونه انحراف و کجروی داشته باشد، وجوب به پا داشتن نماز است. نماز به ‌عنوان فریضه ای که بعداز ایمان مطرح گردیده است، پیوسته انسان را به یاد خداوند و بازگشت به سوی او متذکر می شود. این تذکر دائمی و مستمر که در هر شبانه روز پنج نوبت در زمان‌های مشخصی تکرار می شود چنانچه با رعایت کلیه شرایط مادی و معنوی آن انجام شود نه تنها انسان را از انحرافات اخلاقی و رفتاری حفظ می‌کند بلکه می‌تواند انسان را با بالاترین درجه کمال انسانی برساند و معراج او باشد. با توجه ‌به این نقش سازنده و تأثیرگذار، قرآن نسبت به بی توجهی به نماز هشدار داده است. از انجام این فریضه در شرایطی که نمی تواند تأثیرگذار باشد نهی ‌کرده‌است و از این هشدارها می توان راز عدم تأثیرگذاری نماز بر بسیاری از افراد را دانست و پاسخ این پرسش که «چرا بعضی از نمازگزاران نیز مرتکب جرم می‌شوند؟» را، به دست آورد.

۲- وجوب روزه یا مجاهده با نفس

یکی دیگر از احکام عبادی پیشگیرانه، روزه داری است. این عبادت نیز مانند نماز در راستای استکمال نفس انسان تشریح شده است و ماهیت آن به گونه ای است که انسان را بر خویشتن مسلط می‌سازد و توانایی مقاومت در برابر خواسته های نامشروع را به او می‌دهد. از آنجا که یکی از مهمترین عوامل ارتکاب جرم و گرایش به انحراف از دیدگاه اسلام هوای نفس و خواسته های انسانی است؛ روزه داری که سرچشمه تمرین پشت پا زدن ‌به این خواسته ها است، امکان کنترل درونی آن ها را فراهم می‌کند و یک مانع قوی در برابر آن ها ایجاد می‌کند. این عبادت گرچه ممنوعیت از امور خاصی را در ساعات معین بر انسان الزام نمی کند، اما از آنجا که رعایت همین ممنوعیت ها موجب تقویت اراده انسان و سلطه برخود می شود، انسان را در برابر هر خواسته نامشروع و اراده مجرمانه مقاوم و استوار می نمایند. از دیدگاه قرآن روزه داری موجب رسیدن به ارزش متعالی تقوا و پرهیزکاری است^[۶۸] که خود مهمترین ویژگی اخلاقی بازدارنده و پیشگیرانه است.

۳- وجوب امر به معروف و نهی از منکر یا نظارت عمومی

یکی از وجوب اجتماعی الزام آور که می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از جرم و کنترل و نظارت اجتماعی داشته باشد، امر به معروف و نهی از منکر است. از دیدگاه قرآن در یک جامعه اسلامی، انسان‌ها نسبت به یکدیگر مسئولیت دارند و موظف به نظارت و نصحیت و خیرخواهی نسبت به یکدیگر می‌باشند.^[۶۹] این فریضه که در قرآن مقدم بر نماز^[۷۰] و مقتضای ایمان به خداوند و روز قیامت دانسته شده است،^[۷۱] ضمانت اجرای عمومی بر تحقق همه ارزش‌های متعالی و محو همه اشکال انحراف و کجروی است. بدیهی است که کارآمد شدن این مکانیزم بازدارنده، جلوگیری از هر گونه سوء استفاده از آن منوط به تحقق شرایط اجرای این فریضه است.

مکانیزم بازدارندگی در امر به معروف و تلاش برای تحقق ارزش‌های متعالی در جامعه، به صورت بهبود بخشیدن به شرایط و اوضاع و احوال فکری و فرهنگی و رفتاری است که می‌تواند بسیاری از زمینه‌های بزهکاری و کجروی را از بین ببرد. اما مکانیزم بازدارندگی در نهی از منکر و جلوگیری از وقوع پدیده‌های ناپسند در جامعه علاوه براینکه به صورت نهی استمرار و ادامه رفتارهای ناپسند و در نتیجه ممانعت از تکرار این رفتارها در جامعه تحقق پیدا می‌کند، می‌تواند در قالب تهی نمودن از اموری که زمینه و مقدمه جرم و کجروی است نیز اعمال شود چه اینکه مسلماًً وجوب نهی از منکر به وجوب نهی از مقدمات در زمینه‌های آن نیز تسری پیدا می‌کند، ‌به این ترتیب انجام صحیح این فریضه الهی که تکلیفی بر دوش کلیه افراد جامعه است می‌تواند به مراتب، بیش از نظارت و کنترل رسمی که توسط نیروهای دولتی اعمال می شود، انحراف و بزهکاری را کنترل نماید و فضای جامعه را سالم و سازنده نگهدارد.

فصل چهارم:

نقش دولت و نهادهای خاص و عام اداری در پیشگیری غیر کیفری از جرم

۴- نقش دولت و نهادهای خاص و عام اداری در پیشگیری غیر کیفری از جرم

مبحث اول : نقش مهم دولت در پیشگیری از جرم

به طور کلی در هر کشوری دولت حاکم می‌تواند از طریق راهکار های متنوعی به مقابله و پیشگیری از جرم بپردازد ، مسلم است که وجود نهادی پیش گیرنده از جرم در هر جامعه ای می‌تواند نقش مؤثری را ایفا کند، در بسیاری از کشورهای جهان که دارای چنین نهادی هستند این نهاد ها در ارتباط مستقیم با قوه قضائیه یا پلیس امنیت آن کشور قرار دارند . وجود اینگونه نهاد ها در بعضی از کشورها به دلیل تاثیری که در پیشگیری از جرم داشته اند بیش از پیش مورد توجه مردم در جوامع مختلف و همچنین سازمان های بین‌المللی و بالاخص سازمان ملل متحد قرار گرفته است . متاسفانه در کشور ما علی رغم توصیه بند ۵ اصل ۱۵۶ قانون اساسی پس از گذشت سال های متمادی از زمان تنظیم این قانون تا کنون اقدام مؤثری در این زمینه انجام نگرفته است و فقط در سال ۱۳۸۸ لایحه پیشگیری ازجرم به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید که به دلیل مخالفت شورای نگهبان و اصرار مجلس شورای اسلامی این لایحه مهم و مؤثر برای جامعه تاکنون به نتیجه ای نرسیده و تا الان با گذشت سه سال از زمان تصویب آن این لایحه ده ماده ای همچنان در حال بررسی در مجمع تشخیص مصلحت نظام قرار دارد ، امید است که هرچه زودتر این لایحه با تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام به قانون تبدیل شده و بتوان از رهنمود های مفید موجود در آن برای پیشگیری از جرم در جامعه استفاده کرد . در این بخش از تحقیق ابتدا به بیان توضیحاتی از لایحه پیشگیری از جرم می پردازیم و سپس در ادامه به اقداماتی که یک دولت باید در این راستا (اقدامات پیشگیرانه ) انجام دهد می پردازیم و همچنین به الگو هایی که در کشورهای دیگر در این زمینه وجود دارد نیز اشاره ای می‌کنیم .

گفتار اول : پیشگیری از وقوع جرم به عنوان خصیصه دائمی دولت

دولت و کلیه اجزای آن باید در زمینه پیشگیری از جرم همکاری لازم را داشته باشند و تمامی سطوح دولت مسئولیت دارند زمینه ای را فراهم آورند که تمامی نهاد های دولتی و مدنی ، از جمله بخش خصوصی ، نقش خود در پیشگیری از جرم را به خوبی ایفا کنند . ارکان دولت نه تنها در ایجاد این زمینه ها مسئول است بلکه وظیفه حفظ و پیشبرد این وظیفه را نیز بر عهده دارد . رهنمودهای پیشگیری از جرم نیز همواره تأکید می‌کنند که دولت ها باید جایگاهی دائمی برای پیشگیری از جرم در ساختار ها و برنامه های خود در نظر بگیرند . دولت وظیفه مدیریت ، هماهنگی و تامین بودجه و منابع لازم را بر عهده دارد همچنین دولت ها باید مسئولیت ها و اهداف پیشگیری از جرم را به خوبی سازماندهی کنند ، از جمله راهکارهای دستیابی ‌به این مهم می توان به موارد ذیل اشاره کرد :

الف : تأسيس مرکزی برای پیشگیری از جرم و به کارگیری افراد متخصص و تخصیص منابع لازم

ب : تدوین برنامه پیشگیری از جرم با اهداف و اولویت های مشخص

ج : مشارکت و همکاری بخش ها یا وزارتخانه های مختلف دولتی مرتبط با پیشگیری

د : تسهیل مشارکت سازمان های مردم نهاد ، تجار و بخش های خصوصی ، انجمن های حرفه ای و محلات

یکی از همکاران کلبرگ به نام کارول گیلیگان^[۶۹]۱ بر این باور است که تأکید نظر پیاژه و کلبرگ در رشد اخلاقی که بر اصول عقلانی و انتزاعی درباره عدالت مبتنی است بیشتر مناسب حال مردان است، ولی نگرش زنان به مسئله اخلاق عمدتاً بر امور شخصی و ابراز عواطف و مراقبت از خود ودیگران (به خصوص افراد محبوب آنان) استوار است. به همین دلیل، به نظر گیلیگان، وقتی رشد اخلاقی آنان با آزمون های اخلاقی عدالت محور کلبرگ ستجیده می شود، در سطح پایین تری از مردان قرار می گیرند.

(گیلیگان ۱۹۷۷؛ گیلیگان و آتانوچی ^[۷۰]۲۱۹۸۸) . این نظر گیلیگان را روان شناسان دیگر مورد تحقیق قرار داده و غالبا ‌به این نتیجه رسیده اند که تفاوت بزرگی در مراحل رشد اخلاقی پسران و دختران نوجوان و جوان مشاهده نمی شود؛ اما دختران در آزمون کلبرگ عموما یک مرحله پایین تر از پسران هم سن و سال خود قرار می گیرند ( گیبز^[۷۱]۳ و همکاران، ۱۹۸۴؛ رست^[۷۲]۴ ۱۹۸۶؛ فریدمن ^[۷۳]۵و فرید من ۱۹۷۸؛ واکر^[۷۴]۶ ۱۹۸۹ و ۱۹۹۱؛ دامونو^[۷۵]۷ هارت^[۷۶]۸ ۱۹۹۲؛ اسکو^[۷۷]۹ و دیسنر^[۷۸]۱۰ ۱۹۹۴؛ واکر و همکاران ۱۹۹۵). گیلیگان مباحث دیگری چون برتری زنان بر مردان در احساس مسئولیت نسبت به نوع انسان و حساسیت نسبت به دیگران و حقوق آنان را نیز مطرح ‌کرده‌است. (گیلیگان ۱۹۸۲ و ۱۹۸۴ ) ولی این نظریات اومورد تأیید تحقیقات دیگر قرار نگرفته است.

مبنای رشد اخلاقی را نباید صرفا در قضاوت راجع به قانون و عدالت محدود کرد، بلکه باید مبانی دیگری چون باور به جاودانگی، خیر، رعایت حرمت و شان انسانی، مراقبت و عشق و ابراز عواطف انسانی به دیگران، احساس مسئولیت و وظیفه شناسی و شجاعت و آزادمنشی را نیز به عنوان بنیاد های رشد اخلاقی در نظر گرفت.

رشد احساس اخلاقی در نوجوانی و جوانی

رشد احساس اخلاقی اساسا در خانواده و در فرایند ارتباطی عاطفی والدین با فرزندان شکل می‌گیرد. روش ها و فنون تربیت فرزند، میزان همدلی والدین با فرزندان و نقش عواطف و رشد وجدان اخلاقی را می توان در شمار مهمترین عوامل شکل دهنده فراخود و احساس اخلاقی به حساب آورد، فراخود، که بخش اخلاقی شخصیت فرد است، از سنین پیش دبستانی در او شکل می‌گیرد، یعنی آن زمان که کودک برای حفظ و افزایش محبت والدین نسبت به خود و از ترس و اضطراب از دست دادن عشق و علاقه والدین به او و برای اجتناب از تنبیه شدن توسط آنان سعی می‌کند خود را با والدین و به خصوص با والد همجنس خود همانند سازد. در فرایند شکل گیری وجدان و همانند سازی با والدین (و بعدا با مربیان و همسالان) است که احساس مثبت و منفی درباره هنجارهای اخلاقی خیر و شر نیز در وجود فرد ریشه می‌گیرد و فراخود او را می‌سازد. انتظارات و فرمان ها و چارچوب های مجاز و غیر مجاز اخلاقی فراخود فرد است که احاس معینی را نسبت به تفکر و رفتار مثبت اخلاقی (احساسا صواب یا پاداش وجدانی )و نسبت به تفکر و رفتار غیر اخلاقی (احساس گناه یاتنبیه وجدانینی) در فرد به وجود می آورد.

برانگیختن فرزند از جانب والدین برای یادگیری هنجارها و رفتار اخاقی معمولا به سه روش انضباطی یعنی محرومیت از عشق، نمایش قدرت و گفت و گو و استدلال صورت می‌گیرد. گذشت کردن از خطاهای نوجوانان و جوانان و احساس همدردی کردن با آنان نیز روش تربیتی مناسبی برای رشد احساس اخلاقی در آنان است. در روش محروم کردن از عشق و علاقه، پدر یا مادر توجه و علاقه خود را از کودک باز می‌دارد، و با سردی و بی اعتنایی با او رفتار می‌کند. مثلا هنگام بروز خطایی از کودک ممکن است به او گفته شود “اگر یک بار دیگر این کار را بکنی به کلی تو را رها می کنم.” یا “وقتی که این کار را می کنی اصلا تورا دوست ندارم.” در روش نمایش قدرت، والدین سعی می کنندکنترل خود را روی فرزند یا امور مورد علاقه او اعمال کنند. مثالا تنبیه کردن، تهدید کردن و کاهش دادن امتیازات وی نوعی نمایش قدرت به حساب می‌آید. در روش گفت و گو و استدلال، با آگاه کردن فرزند از عواقب کاری که انجام می‌دهد و با توضیح دلایل عمل او برای دیگران سعی می شود رفتار اخلاقی در وی درونی شود. مثلا وقتی والدین به معلم توضیح می‌دهند که علت رفتار نادرست فرزندشان خود آنان بوده و با کم اهمیت شمردن انجام تکالیف مدرسه باعث شده اند که او به معلم دروغ بگوید، از این روش استفاده می‌کنند.

هر یک از این روش ها تحریکات خاصی را در کودک یا نوجوان ایجاد می‌کند. به نظر می‌رسد که میزان تحریک کنندگی دو روش اول (یعنی محروم کردن از عشق و علاقه و نمایش قدرت) خیلی شدیدتر است به گونه ای که محروم کردن از عشق باعث ایجاد اضطراب و نمایش قدرت باعث تنفر و کینه توزی می شود. روش گفت و گو و استدلال تحریک کمتری در نوجوانان ایجاد می‌کند و باعث می شود که آنان بتوانند حرف عاقلانه والدین را بفهمند و احساس اخلاقی مثبت و مؤثری پیدا کنند. آن دسته از والدین که هر دو روش محروم کردن از عشق و نمایش قدرت را به کار می گیرند، لطمه بیشتری به نوجوان می‌زنند و شرایطی فراهم می کنندکه او قادر به فهمیدن استدلال ها و حرف های حساب آن ها هم نیست. والدینی که از روش نمایش قدرت استفاده می‌کنند نشان می‌دهند که قادر به کنترل احساسات خودشان نیستند. فرزندان نوجوان این والدین نیز که با آن ها همانند سازی می‌کنند دچار همین مشکل خواهند شد و نمی توانند در برخورد با مشکلات، احساسات و خشم خود را کنترل کنند.

روش استفاده از گفت و گو و استدال نیز نباید به گونه ای باشد که به ملامت کردن نوجوا ن بینجامد. این گفت و گو ها باید باعث رشد احساس اخلاقی نوجوان شود نه احساس ناتوانی و گناه.

تحقیقات (هوفمن^[۷۹]۱ ۱۹۸۸؛ بویز^[۸۰]۲ و آلن^[۸۱]۳ ۱۹۹۳؛ واکر ۱۹۹۳) نشان می‌دهد که روش استدلال استقرایی و توضیح رفتار اخلاقی و تبیین عواقب رفتار نادرست، اگر مستقیما نوجوان را مورد حمله قرار ندهد، نتایج مثبت و مؤثری در رشد احساس اخلاقی وی به جای می‌گذارد. گذشت کردن و احساس همدردی با نوجوانان و جوانان نیز تاثیر مثبتی بر رشد اخلاقی آنان می‌گذارد. گذشت کردن یک تمایل غیر خودخواهانه و از سر انسان دوستی نسبت به دیگران است. در شرایطی که نوجوان عموما خود مرکز بین و تا اندازه ای خود خواه هستند وقتی که رفتار بزرگسالان همراه با فداکاری باشد زمینه بسیار خوبی برای ایجاد احساس اخلاقی مثبت در آنان فراهم می‌کند. به بیان دیگر، فداکاری و گذشت بزرگسالان زمینه فداکاری متقابل نوجوانان و جوانان را فراهم می آورد. بی جهت نیست که همه ادیان الهی و تمام عرفا و حکما و مربیان بزرگ، همگان را به چنین رفتاری توصیه کرده‌اند. این رفتار باعث می شود که نوجوانان و جوانان یاد بگیرند با دیگران به همان گونه رفتار کنندکه با آنان رفتار می شود یا انتظار دارند که دیگران با آنان رفتار کنند.

تحقیقات جدید (از جمله آیزنبرگ و همکاران ۱۹۹۵؛ ابرلی^[۸۲]۱ و مونته مایور ^[۸۳]۲۱۹۹۶) نیز نشان می‌دهند که وقتی پدر و مادر و مربی رفتار فداکارانه ای با نوجوانان دارند او نیز همین رفتار را با دوستان نوجوان خود نشان می‌دهد.

۲. تبلیغات ضد دینی و القای شبهات

در شبکه های اجتماعی اینترنتی نیز مانند سایر رسانه ها، افراد و ‌گروه‌های مغرض با اهداف از پیش تعیین شده و با شیوه های مخصوص، اقدام به تبلیغات ضد دینی و حمله به اعتقادات مذهبی می نمایند. گاه پس از تحقیق و ریشه یابی درمی یابیم که هدف اصلی گردانندگان برخی از این شبکه ها، دین زدایی و حمله به مقدسات بوده است.

۳. نقض حریم خصوصی افراد

معمولاً شبکه های اجتماعی ابزارها و امکاناتی را در اختیار کاربران خود قرار می‌دهند تا آن ها بتوانند تصاویر و ویدئوهای خویش را در صفحه شخصی خود قرار دهند. همین طور، کاربران می‌توانند اطلاعات شخصی خود را نیز در این شبکه ها قرار دهند.

در اغلب شبکه های اجتماعی، برای حفظ حریم خصوصی افراد راه کارهایی ارائه شده است؛ برای مثال، دسترسی به تصاویر و اطلاعات را با توجه به درخواست کاربر محدود می نمایند و یا اجازه مشاهده پروفایل کاربر را به هر کسی نمی دهند؛ ولی این راه ها کافی نیستند. مشکلاتی از قبیل ساخت پروفایل های تقلبی در شبکه های اجتماعی و عدم امکان کنترل آن ها به دلیل حجم بالای این هرزنامه ها، باعث می شود که افرادی با پروفایل های تقلبی به شبکه های اجتماعی وارد شوند و با ورود به حریم های خصوصی افراد مورد نظر، تصاویر و اطلاعات آن ها را به سرقت برده و شروع به پخش تصاویر در اینترنت کنند.

۴. انزوا و دور ماندن از محیط های واقعی اجتماع

جامعه مجازی، هیچ وقت جایگزین جامعه واقعی نخواهد گردید؛ بلکه به عنوان تسهیل کننده تجارب اجتماعی عمل خواهد کرد. تسهیلات ارتباطی به ما امکان می‌دهد تا در سطح جهانی و از راه دور به شیوه ای جدید با اجتماعاتی که منافع مشترکی داریم، بپیوندیم. در نتیجه، با پیوستن ‌به این «اجتماعات از راه دور» قادر خواهیم بود تا در دنیای واقعی نیز روابط اجتماعی بهتری با همسایگان، همکاران و سایر شهروندان جامعه واقعی برقرار سازیم.

۵. تأثیرات منفی رفتاری

هر شبکه اجتماعی فرهنگ ارتباطاتی خاص خود را دارد، یعنی منش و گفتار مخصوص و منحصر به فردی را برای خود برگزیده است. البته می توان شبکه هایی را یافت که فرهنگ ارتباطاتی تقلیدی برای خود برگزیده اند. فرد با عضویت در هر شبکه اجتماعی درگیر نوع خاصی از فرهنگ ارتباطاتی می شود که شامل: برخورد، تکیه کلام، اصطلاحات مخصوص، رفتار، تیپ شخصیتی و ظاهری و… است. بدون تردید، میزان تأثیرپذیری فرد از این محیط، صفر مطلق نخواهد بود. پس هر شبکه اجتماعی، هویت مطلوب خود را ترویج می‌کند.

مثلاً در سایت هایی مثل فیس بوک و فرندفید و توییتر، کاربر در کنار اینکه عضو جامعه بزرگ پایگاه مورد نظر است، در گروه و شبکه های اجتماعی کوچک تری نیز عضو می شود. هر کدام از این گروه ها وابستگی خاص خود را دارند و به تبع، فرهنگ ارتباطاتی مخصوص. پس فرد در تأثیرپذیری از فرهنگ ارتباطاتی این گروه ها بر خود لازم می بیند که هویت ارتباطاتی خود، یعنی سبک و هویت کنش های کلی خویش در ارتباط با دیگران را تغییر دهد؛ هر چند این تغییر هویت موقت و محدود به زمان و مکان خاصی باشد؛ ولی بدون تردید در هویت واقعی فرد بی تأثیر نخواهد بود و به طور کلی، همه اجزای یک شبکه اجتماعی که فرد با آن در تعامل است، در ضمیر ناخود آگاه فرد تاثیر می‌گذارد. هویت ارتباطاتی فرد نیز چیزی نیست که به ضمیر ناخودآگاه مرتبط نباشد(کاشانی،۱۳۹۱).

۲-۱۱ فضای مجازی و هویت

اینترنت دارای قابلیتی است که به واسطه آن افراد می‌توانند خودهای جدیدی را در دنیاهای جدید بسازند. این امور ممکن است در دنیای مادی اصلاً وجود خارجی نداشته باشند یا فرد به زعم خودش قادر به دستیابی به آن نباشد. این ها استفاده از فضای مجازی را برای کاربران جذاب تر می‌کند. بدین ترتیب، وب به مکانی برای معرفی و نمایش شخصیت فرد تبدیل می شود. البته قضیه به همین جا ختم نمی شود؛ زیرا امکان دارد که تصویر ارائه شده از سوی یک فرد بر روی وب، توسط دیگران به صورت هایی غیر از شکل مورد نظر وی تفسیر شود(اسلوین،۱۳۸۰).حتی امکان معرفی خود در سایت های مختلف به صورت های گوناگون وجود دارد. به طوری که افراد بتوانند در جربان ارتباط گیری» هویت الکترونیک چندگانه ای « برای خود بسازند و هر بار خود را به یک صورت نشان دهند. تلویزیون و سایر رسانه ها فاقد این ویژگی خاص فضای مجازی اند. در مجموع، هویت اینترنتی یا هویت مجازی با دیدگاه های متعارف درباره هویت جور نیست. دیدگاه های متعارف درباره هویت به دنبال کلیت سازی درباره مفهوم هویت و یکپارچه نشان دادن آن هستند و تأثیر کلی آن را بر فرد در نظر می گیرند (بل،۲۰۰۱). اما با این اوصاف در فضای مجازی استفاده از چنین تعاریفی برای هویت دشوار می شود و با گسترده تر شدن مرزهای هویتی، مرزبندی هویت واقعی و تخیلی در اینترنت مخدوش می شود.

به هر حال، اینترنت و شبکه های اجتماعی اینترنتی محصول درهم شکستگی هستی شناختی و پیچیده تر شدن فزاینده تفاوت های فردی هستند و با آن سنخیت تام دارند. امروزه حتی اعضای خانواده ها و همسایگان نیز به ندرت معنای واحدی از هویت در ذهن دارند. این امر تشخیص اصالت ها را روز به روز دشوارتر می‌سازد. آلن تورن^[۹] به خوبی این شرایط به ظاهر تناقض آمیز انسانی را توصیف ‌کرده‌است : ما در سکوت زندگی می‌کنیم، در شلوغی به سر می بریم، منزوی هستیم، در دریای خلق گم شده ایم(تورن،۱۳۸۰). از این حیث هویت مجازی را می توان با فرایند اساساً مدرن تشکیل هویت به وسیله خویشتن و رسیدن به فهمی از خود و هویت یابی مربوط دانست.

فرد در دوره مدرنیته از جا کنده می شود و اضطراب های وی افزایش پیدا می‌کند. اینترنت نه تنها این وضع را متحول کرد؛ بلکه به آن شدت بخشید. در این جا ساختار و فردیت به هم می‌رسند و تواماً مهمترین جنبه پست مدرنیستی اینترنت را می‌سازند. امکانات موجود برای انتخاب انواع متفاوت خروجی های اینترنت نه تنها فردیت کاربران را تقویت می‌کند؛ بلکه موجب تکثر بیشتر می شود. در عین حال، همزمان با افزایش میزان تفاوت ها در اثر رشد استفاده عمومی از اینترنت، جهان بینی های افراد واگراتر می شود(گیبینز و ریمر، ۱۳۸۸). شبیه یک بازار ارتباطی است و همین به تکثر هویتی و رشد فردیت کمک می‌کند و اشکال ابراز وجود شخصی را متنوع تر می‌کند، اما در عین حال نمی توان از این ایراد چشم پوشی کرد که وسایل ارتباطی به تدریج نقش فزاینده ای در سست کردن انسجام اجتماعات واقعی و ذره ای کردن جوامع انسانی دارد. همچنین اینترنت باعث رشد یک فرهنگ شخصی شده و حاصل تخیلات و تصورات و پندارهای فردی است. این امر به قیمت کاهش نفوذ کلیت های سیاسی بر هویت سازی های فردی تمام می شود و می‌تواند به شکل گیری منابع جدید هویتی بیانجامد(معینی علمداری، ۱۳۸۴).