ویژگی وابسته به سن:

این اختلال در کودکان و نوجوانان یکسان است. گرچه داده هایی وجود دارد که نشان می‌دهد برجستگی نشانه های اختصاصی ممکنه همراه با سن تغییر کند. در نوجوانان اغلب با اختلالات رفتار ایذایی، اختلالات کاستی توجه، اختلالات اضطرابی، اختلالات مربوط با مواد، و اختلالات خوردن همراه باشد. در بزرگترها ممکنه نشانه های شناختی به طور خاصی بارز باشد. (DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۳۱)

ویژگی وابسته به جنس:

زنان در مقایسه با مردا ن در مقاطعی از زندگی خود در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به دوره افسردگی اساسی هستند. بیشترین فرق از این بابت در بررسی‌هایی که در ایالات متحده آمریکا و اروپا انجام گرفت به دست آمد. بررسی‌ها حاکی از این هسّت که در دوره های افسرده کننده در زنا ن دو برابر مردان هست. (DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۳۱)

دوره یا سیر:

این اختلال معمولاً در طی چند روز تا چند هفته پیدا می‌شود. دوره پیش بیمارگون که ممکنه نشانه های اضطراب و نشانه های افسردگی خفیف را شامل شود احتمالاً ‌هفته‌ها تا ماه‌ها پیش از شروع دوره افسردگی عمده کاملاً دوام می‌آورد. ( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۳۱)

شیوع افسردگی:

مطالعات مربوط ‌به این اختلال نشان داد که خیلی از بزرگترها ‌به این اختلال دچار شدند.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۶۵)

برای مثال، حداقل پانزده تا بیست برابر بیشتر از اسکیزوفرنی، و تقریباً به همان میزان تمام اختلالات اضطرابی در مجموع. (باچر^[۲۴] و دیگران،۲۰۰۷، ترجمه سید محمدی،۱۳۸۸، ص ۶)

خطر کلی ابتلا ‌به این اختلال در نمونه های اجتماعی از ده تا بیست و پنج درصد برای زنان و از پنج تا دوازده درصد برای مردان متغیر هست. شیوع مقطعی این اختلال در بزرگان در نمونه های اجتماعی از پنج تا نه درصد برای زنان و از دو تا سه درصد برای مردان متغیر هست.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۶۵)

از قرار معلوم اتفاق افتادن آن در چند دهه اخیر بیشتر شده‌است. ( باچر و دیگران،۲۰۰۷، ترجمه سید محمدی،۱۳۸۸، ص ۶)

۲-افسرده خویی

شدت اختلال افسرده خویی که قبلاً روان نژندی ملال انگیز نامیده می‌شد، کمتر از اختلال افسردگی اساسی است. (کاپلان، هارولد؛ سادوک، بنجامین،۱۹۹۶).

این اختلال از نظر شدت خفیف تا شدید است، اما شاخص اصلی وِ مزمن شدن آن است.( باچر و دیگران،۲۰۰۷، ترجمه سید محمدی،۱۳۸۸، ص ۱۰) در زنان شدیدتر و متداولتر از مردان هست. شروع آن تدریجی است. اغلب در آنهایی که دارای تاریخچه طولانی استرس یا فقدان ناگهانی هستند روی می‌دهد. اغلب با اختلالات روان پزشکی دیگری از قبیل سوء مصرف مواد، اختلالات شخصیتی و اختلال وسواسی اجباری همراه هست. عموماً شروع آن در افراد بیست تا سی ساله‌است. اگر چه یک نوع زود آغاز قبل از بیست و یک سالگی وجود دارد. در میان بستگان درجه اول با اختلال افسردگی اساسی رواج بیشتری دارد. (کاپلان، هارولد؛ سادوک، بنجامین،۱۹۹۶)

نشانه های افسرده خویی

۱-وجود خلق افسرده در بخش بیشتر روز و در بیشتر روزها به مدت حداقل دو سال.

۲-در حالت افسردگی دو یا چند مورد از نشانه های زیر وجود دارد:

-کم اشتهایی یا پِر اشتهایی.

-بی خوابی یا کم خوابی.

-کمبودنیرو یا احساس خستگی.

-عزت نفس پایین.

-تمرکز کم یا اشکال در تصمیم گیری.

-احساس درماندگی.

-سردرد، گرفتگی عضلات و یا مشکلات گوارشی.(کاپلان و سادوک،ج ۱)

۳-در طی دو سال اول آشفتگی (یک سال ‌در مورد کودکان و نوجوانان) دوره افسردگی عمده وجود نداشته باشد.

۴-هرگز یک دوره مانیک، یک دوره مختلط، یا یک دوره هیپومانیک وجود نداشته و هرگز ملاک‌های تشخیصی اختلال ادواری خویی وجود نداشته‌است.

۵-این اختلال منحصراًً در طی دوره یک اختلال روان پریشی مزمن، مثل اسکیزوفرنیا یا اختلال هذیانی پیدا نمی‌شود.

۶-نشانه ها، پریشانی یا اختلال قابل ملاحظه بالینی را در کارکرد اجتماعی، کاری، یا بقیه زمینه‌های مهم کارکرد،باعث می‌شوند.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص۵۷۹)

همه گیری شناسی اختلال افسرده خویی

الگوی خانوادگی:

این اختلال در میان بستگان بیوژنیک درجه اول مبتلایان به اختلال افسردگی عمده شایعتر از کل جمعیت هست.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۷۶-۵۷۵)

ویژگی وابسته به سن و جنس:

در کودکان ظاهراًً در هر دو جنس به یک اندازه روی می‌دهد و اغلب به اختلال در عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعی منجر می‌شود. در سن بالا، احتمال بروز در زنان دو تا سه بار بیشتر از مردان هست.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۷۶-۵۷۵)

دوره یا سیر:

این اختلال اغلب شروعی زود رس و ناگهانی دارد و همچنین سیر آن مزمن هست.

( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۷۶-۵۷۵)مدت متوسط این اختلال پنج سال هست. اما می‌تواند بیست سال یا بیشتر به درازا بکشد. (باچر و دیگران،۲۰۰۷، ترجمه سید محمدی،۱۳۸۸، ص ۱۰)اگر این اختلال مقدم بر شروع اختلال اساسی باشد احتمال بهبود خود به خودی کامل دوره‌ای بین دوره های افسردگی عمده کمتر می‌شود و احتمال بیشتر شدن فراوانی بروز دوره های آینده بیشتر می‌شود. گرچه میزان خود به خودی این اختلال ممکنه حدود ده درصد در سال باشد، اما شواهد حاکی از این هست که با درمان فعال نتایج بهتِری به دست بیاید.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۷۶-۵۷۵)

شیوع:

شیوع کلی یا مادام العمر این اختلال تقریباً شش درصد و شیوع نقطه‌ای یا مقطعی تقریباً سه درصد هست.( DSM-IV-TR ترجمه ‌نیک‌ خو و آوادیس یانس،۱۳۸۱، ص ۵۷۶-۵۷۵)

۳- افسردگی ملانکو لیک

بقراط در قرن ۴ پس از میلاد برای توصیف خلق سیاه در افسردگی از آن یاد می‌کند.

به ‌عنوان افسردگی درون خیز (نوعی افسردگی که در غیاب عوامل استرس زا ی برونی در زندگی یا عوامل تسریع کننده پدید می‌آید) به کار می رود.

با ویژگی های افسردگی متعارف، اما با علائم آشکارفقدان احساس لذت (عدم علاقه در همه فعالیت‌ها)، عدم واکنش خلق(ناتوانی در داشتن احساس خوب برای مدت کوتاه)، نوسان وارونه در خلق روزانه (احساس افسردگی بیشتر در صبح و بهتر شدن با گذشت ساعات

بعدی). ملانکولیا معمولاً به عنوان یک نوع شدید از افسردگی متعارف ومانند نوعی که ضد افسردگی غیر معمول می‌باشد تصور شده است. این زیرگروه به ضد افسردگی های سه حلقه ای بهتر پاسخ می‌دهند تا به بازدارنده های بازجذب سروتونین انتخابی، و بیماران اغلب نیاز به بستری شدن نیز دارند.

نشانه های افسردگی ملانکولیک

A-هر یک از علایم زیر که در اوج شدت دوره جاری روی داده است:

-از دست دادن احساس لذت در همه، یا تقریباً، همه فعالیت‌ها

-فقدان ‌پاسخ‌گویی‌ نسبت به محرک های معمولاً لذت بخش (با وقوع چیزی خوشایند، حتی موقتاً نیز احساس خوشحالی نمی کند)

B-سه (یا بیشتر) از علایم زیر:

۲- رویکرد شناختی-رفتاری نسبتاً کوتاه مدت بوده و از لحاظ اقتصادی از دیگر درمان های جایگزین مقرون به صرفه­تر است.

۳- دامنه کاربست موفقیت آمیز رویکرد شناختی-رفتاری برای گستره وسیعی از اختلالات ‌می‌باشد، لذا فرصت قابل توجه و سودمندی برای درمانگران فراهم می­ کند تا به آموزش در این زمینه بپردازند.

۴- درمان شناختی-رفتاری یک سیستم درمانی است که درآن از روش­های متنوع درمان انفرادی استفاده می­ شود(فری، ۱۳۸۴).

۲-۱۲مدل درمانگری شناختی-رفتاری

نظریه درمانگری شناختی-رفتاری یک دیدگاه تعاملی ارائه می­دهد که در آن احساس، رفتار و عوامل اجتماعی و محیطی در یک نگرش جامع صورت بندی ‌شده‌اند. در این دیدگاه، اهمیت یادگیری تنها به خاطر ارتباطش با پیامدهای محیطی نیست، بلکه به خاطر پردازش اطلاعاتی که در درون فرد اتفاق می ­افتد نیز، هست. در ارتباط با آسیب شناسی روانی و درمانگری، دیدگاه مذکور مشکلات روانشناختی را از طریق پیشایندهای شناختی و رفتاری تبیین می­ کند. آنچه که توجه این دیدگاه را به خود جلب ‌کرده‌است از یک طرف تجربه ­های محیطی خانواده و بیرون از خانواده است که شامل فرصت­های یادگیری محدود و یا تجربه ­های نا مطلوبی چون آسیب و ضربه روحی ‌می‌باشد و از سوی دیگر عوامل یا فاکتورهای شناختی، نارسا کنشوری شناختی، تحریف شناختی و نقص شناختی ‌می‌باشد. ‌بر اساس این نظریه برخی از کودکان که اطلاعات را به صورت تحریف شده­ای پردازش ‌می‌کنند، منظور دیگران را نادرست تفسیر ‌می‌کنند و یا توانایی پردازش شناختی آن ها به نوعی دارای کمبود است به همین دلیل در فرایند درمان، از آنان خواسته می­ شود که ‌بر اساس اندیشه­ های قبلی خود عمل نکنند.

هدف اصلی درمانگری شناختی-رفتاری کمک به افراد است تا بتوانند قالب­ها و الگوهای فکری موجود خود را بازسازی کنند این فرایند که به تغییر تفکر معیوب یا ناقص جهت پردازش شناختی مؤثر می­انجامد بازسازی شناختی نامیده می­ شود(هنین و همکاران، ۲۰۰۲).

درمانگری شناختی-رفتاری که برای کودکان و بزرگسالان کاربرد دارد، نشان می­دهد که هیجان­ها و رفتارهای همراه آن، نتیجه­ای از ارتباط بین موقعیت، سیستم باورها و افکار موجود فرد در ارتباط با موقعیت و رویداد موجود (مثبت یا منفی) است. آنچه اهمیت دارد آن است که ارتباط بین این مؤلفه­ ها به جای اینکه یک ارتباط خطی فرض شود به صورت چند وجهی نگریسته می­ شود. مدل درمانگری شناختی-رفتاری تأکید می­ کند که ارتباط میان مؤلفه­ های موقعیت­های شناختی ، احساسی و رفتاری رابطه علت و معلولی نیست بلکه بین آن ها یک فرایند پویا موجود است. آگاهی از این موارد درمانگران را قادر خواهد ساخت تا این ارتباطات را به راهبردهای مفید و روشن برای کمک رسانی تبدیل کنند. در کل درمانگری شناختی –رفتاری بر روشی که فرد تجاربش را تفسیر می­ کند تمرکز دارد و اینکه چگونه این افکار در نهایت بر واکنش رفتاری و هیجانی­اش تاثیر می­ گذارد(منوتی^[۵۵] و همکاران، ۲۰۰۶).

۲-۱۳ویژگی کلی درمان شناختی-رفتاری

درمان شناختی-رفتاری یک رویکرد مشارکتی است که در آن درمانگر و بیمار با داشتن ارتباط متقابل با همدیگر به طور مشترک درباره اهداف درمانی مناسب، نوع درمان، آموزش مهارت ­ها، نحوه­ مشارکت افراد دیگر در برخی جلسات درمان، ماهیت تکلیف خارج از جلسات درمان و…. تصمیم می­ گیرند. این رویکرد نه تنها ایجاد واسطه درمانی خوب و اجتناب از موضع منفعلانه را در درمانگر تقویت می­ کند، بلکه سودمندی و متناسب بودن درمان با وضعیت بیمار را نیز تضمین می­ کند(اسکات، ۲۰۰۹).

۲-۱۴برخی از ویژگی های رویکرد شناختی-رفتاری عبارتند از:

• • درمان، کوتاه مدت و کمتر از ۲۰ جلسه ‌می‌باشد(گیلبرت ولیهی، ۲۰۰۹).

• • توجه روی مسائل کنونی بیمار ‌می‌باشد و قسمت عمده درمان ‌بر اساس رویکرد در” اینجا و اکنون” صورت ‌می‌گیرد به نحوی که بیمار بتواند تغییرات مطلوبی در زندگی خود پدید آورد. ‌بنابرین‏ تأکید در درمان متوجه فراهم کردن فرصتی برای یادگیری­های انطباقی جدید و نیز تغییراتی در فضای بیرون از حیطه بالینی می­ شود(هاوتون و همکاران، ۱۳۸۸).

• • این درمان بر روی تعاریف عملیاتی مفاهیم و اعتبار یابی تجربی درمان تأکید دارد که بدین منظور در شرایط پژوهشی و کار بالینی روزمره از طرح­های آزمایشی گروهی و تک آزمودنی استفاده می­ شود(قاسم زاده، ۱۳۸۳).

• • حل مسئله- جزء لاینفک درمان را تشکیل می­دهد؛ و به جای تأکید بر منشاء مشکل، متمرکز بر عوامل نگهدارنده (تداوم بخش) مشکل می­­باشد(فری، ۱۳۸۴).

• • این رویکرد، ‌بر اساس روش استقرایی بنا شده است و در آن بیمار می­آموزد تا افکار و باورها را به عنوان پدیده­هایی بنگرد که باید اعتبار آن ها مورد آزمون قرار گیرد(سیموس^[۵۶]، ۲۰۰۲).

• • تکنیک­های موجود در این روش جهت گیری تربیتی دارند ‌به این معنا که مهارت ­ها از طریق عمل یاد گرفته می­شوند و از طریق تکالیف خانگی به محیط بیمار منتقل می­شوند(جونز^[۵۷]، ۲۰۰۴).

• • جلسات درمان بسیار ساختار یافته می­باشند و از یک طرح تحولی از پیش آماده شده، استفاده می­ شود. در هر جلسه، پیشرفت نسبت به جلسه قبل از جمله تکالیف خانگی مرور می­ شود، عناوین تازه مطرح شده تکالیف هفته بعد مطرح و نکات عمده جلسه خلاصه و مرور می­گردد(جیوانی و فاوا، ۲۰۰۰؛ به نقل ازگلدر و همکاران، ۱۳۸۲).

• • ارزیابی و کنترل پیشرفت بیمار فقط متکی به شرح کلامی بیمار نیست و اصولاً شامل بررسی و یادداشت روزانه بیمار و گاهی استفاده از مقیاس­های اندازه گیری رسمی ‌می‌باشد و بیمار خود به مشاهده گری رفتار، و افکارش ترغیب می­ شود(تحلیل کارکردی)(فیروز بخت، ۱۳۸۲).

• • هدف درمان افزایش مهارت های بیمار در برابر مشکلات و یا رفتارهایش ‌می‌باشد(شاملو، ۱۳۸۰).

• بیمار عضوی فعال است و درمان گر نیز سوالاتی را مطرح می­ کند تا اطلاعات و راهنمایی­هایی را ارائه نماید(گلدر، ۱۹۹۶).

۲-۱۵درمان شناختی- رفتاری برای کودکان

درمان شناختی رفتاری یک راه کار نوید بخش برای طیف گسترده ­ای از کودکان مشکل­دار است. زیرا درمانگر را قادر می­سازد که تکنیک­ها را با نیازهای رشدی کودکان وفق دهد. تطابق شناختی با کودکان، به میزان زیادی به توانایی درمانگر در برگرداندن مفاهیم و فنون شناختی به مفاهیم واضح، قابل فهم و قابل حس برای کودک و والدینش وابسته است. درمانگری شناختی-رفتاری برای کودک نیازمند تطبیق قالب­های شناختی اولیه است به نحوی که با ارزیابی عوامل تکاملی نظیر سن، جنس، سطح شناختی و نوع مشکلات ارجاع شده بتواند به انتخاب مناسب­ترین شیوه درمانی کمک کند. سن، ملاحظه اصلی در انتخاب بهترین تکنیک درمانی برای یک کودک خاص است. ‌به این صورت که کودکان بزرگتر از درمان شناختی استفاده بیشتری می­برند. کودکان کم سن نیازمند آموزش ساده و بخصوصی هستند و از فنون شناختی یا رفتاری که ‌بر اساس آموزش­های ساده باشد لذت بیشتری می­برند (مانندصحبت با خود) کودکان بزرگتر از درمان و فنون شناختی نظیر تغییر افکار خودآیند، تحلیل منطقی و بازسازی شناختی بیشتر استفاده ‌می‌کنند(گراهام، ۱۳۸۱).

۱ـ آزارندگی تکالیف: در بعضی مواقع دانش‌آموزان و دانشجویان علی‌رغم توانایی از انجام تکالیف اجتناب می‌کنند به علت این‌که نتایج حیاتی و مهم برای آن ها در پی ندارد یا تکالیف جذابیتی ندارند و یا سخت و فراتر از توان آن‌هاست.

۲ـ نگرانی از شکست: افرادی که اعتماد به نفس ندارند از اینکه دیگران ‌در مورد آنان چه فکری می‌کنند نگرانند و ترجیح می‌دهند تا دیگران عملکرد ضعیف و شکست آنان در انجام وظایف‌شان را ناشی از کمبود تلاش آن ها بدانند و نه عدم توانایی‌شان.

۳ـ افسردگی و عوامل خلقی: برای همه ما مواقعی وجود دارد که از نظر خلقی در شرایط مناسبی برای انجام یک کار نباشیم و اجرای آن را به بعد واگذار کنیم. در صورتی که این روش یک واکنش منظم به تمامی شرایط و موقعیت‌ها شود و فرد از جنبه‌های مهمی از زندگی که لازم است به آن پرداخته شود طفره رود این روش ‌می‌‌تواند مشکل ساز باشد. افسردگی نیز از آنجا که به طور طبیعی علائق و انگیزه و انرژی واکنش به هر فعالیتی را می‌کاهد با اهمال کاری در ارتباط است.

تمرد و طغیان‌گری: در مواردی که تکالیف به عنوان ناعادلانه، تحمیلی و غیرضروری تلقی شود به دنبال خشم و تنفر از تکالیف فرد از انجام آن ها تمرد کند و انجام آن‌ ها را به تعویق بیندازد (زیرمن^[۵۲]، ۱۹۸۹، به نقل از فراری و همکاران، ۱۹۹۴). فراری و الیوت (۱۹۹۴، به نقل از فراری و همکاران، ۱۹۹۴) اظهار ‌می‌‌کنند: کنترل شدید والدین مانع رشد توانایی خودتنظیمی و درونی کردن اهداف می‌شود که در این صورت اهمال کاری می‌تواند شکلی از تمرد باشد.

تکانشگری و حواسپرتی: مون و ایینگورث (۲۰۰۷) این بحث را مطرح کردند که افراد تکانشگر از آنجا که جذب تمایلات آنی و در دسترس می‌شوند و خودکام‌بخشی‌های فوری و آسان را بر پاداش‌هایی که در بلندمدت و با تلاش به دست می‌آید ترجیح می‌دهند،بیشتر در معرض اهمال کاری هستند. در جایگاه‌ها و موقعیت‌های آموزشی وقتی انجام یک تکلیف شروع می‌شود موضوعات حاشیه‌ای دیگری نیز فرد را احاطه می‌کند. این موضوعات و عوامل محیطی درصورتی که جذابتر و قویتر باشند می‌توانند تمرکز را از انجام تکالیف منحرف کنند.

فاکتورهای محیطی: وسوسه های واغواهای محیطی در حین مطالعه و اجرای تکالیف (مثل تماشای تلویزیون) سر و صدا و نامرتب بودن مکان مطالعه می‌تواند روی انگیزه فرد برای مطالعه و به تبع آن بروز اهمال کاری مؤثر باشد. (استیل،۲۰۰۷)

مدیریت زمان: افراد اهمال کار زمان لازم برای اجرای یک تکلیف را کمتر از آنچه واقعا مورد نیاز است تخمین می‌زنند) شیرافکن، ۱۳۸۷).

لذت ناشی از کار کردن تحت فشارزمانی: کار کردن در یک زمان محدود (فرا رسیدن ضرب‌العجل‌ها) موجب افزایش تنش در افراد می‌شود که برای برخی افراد لذت‌بخش است. در صورتی که این روش به صورت اعتیادآور استفاده شود، بر عملکرد فرد اثر نامطلوب می‌گذارد (فراری و همکاران ،۲۰۰۷).

ترس از شکست

آزارندگی تکالیف

پریشانی وعوامل خلقی

تمرد ‌و طغیان

تکانشگری

مشکل مدیریت زمان

لذت ازکاردر فشار زمانی

عوامل محیطی

نمودار۲-۲٫ مدل استیل از علل اهمال کاری تحصیلی

پیشایندهای اهمال کاری

طبق تحقیقات مختلف عوامل چندی با اهمال کاری در ارتباط هستند. به نظر جانسون و بلوم (۱۹۹۵) دو عامل اصلی مرتبط با اهمال کاری عبارتند از : الف) روان نژندی که همبستگی مثبت معناداری با اهمال کاری دارد ب) وجدانی بودن که همبستگی منفی معنی دار با اهمال کاری دارد. به عقیده بریجز و ریگ^[۵۳] (۱۹۹۷) اهمال کاری ، در بردارنده تفکر غیر منطقی است و میزان اهمال کاری خودگزارشی دانش آموزان با میزان تفکر غیر منطقی و خرده مقیاس اجتناب از مسأله رابطه دارد.

در خصوص پیش‌آیندهای اهمال کاری محققان به عوامل مختلفی اشاره نموده‌اند از قبیل اضطراب و وابستگی، ترس از ارزیابی منفی، عزت‌نفس پایین (فراری، ۱۹۹۲) ترس از شکست (اسکونبرگ،۱۹۹۲)، احساس شرم وگناه(فی و تانگنی، ۲۰۰۰، به نقل از شیرزادی،۱۳۸۹)، تنفر از کار، فقدان انرژی (سولومون و راثبلوم،۱۹۸۴) کمال‌گرایی(کاگان و همکاران، ۲۰۱۰) درماندگی آموخته شده (مک کین، ۱۹۹۴، به نقل از جوکار،۱۳۸۶) ‌خود کم‌بینی، پائین بودن سطح تحمل و عصبانیت (الیس و نال، ۱۹۹۷، به نقل از فرجاد،۱۳۸۲).

همچنین خودکارآمدی پائین (کلاسن، کراوچک و رجالی^[۵۴] ، ۲۰۰۸)و اضطراب بالا به طور معناداری اهمال کاری در فعالیت‌های روزمره و فعالیت‌های تحصیلی را پیش‌بینی می‌کند . سبک‌های اسنادی بیرونی و عقاید غیرمنطقی (بالکیس و دورو، ۲۰۰۷)، عقاید در خصوص زمان در دسترس وکمبود مهارت‌‌های مدیریت زمان(لای و اسکونبرگ،۱۹۹۳) نمرات پایین، عدم خویشتن داری و خودتنظیمی (بالکیس و دورو، ۲۰۰۷) مهارت‌های مطالعه بی‌فایده و نامطلوب (هاول و واتسون، ۲۰۰۷؛ المر، ۲۰۰۰؛ به نقل از حسین و سلطان،۲۰۱۰).

حسین و سلطان(۲۰۱۰) در مطالعه‌ای از دانشجویان اهمالکار دلایل اهمال کاری ‌شان را پرسیدند، از جمله عللی که آن ها اظهار کردند موارد زیر ‌می‌‌باشد:‌ بیماری (۵۴%)، مشکلات خانوادگی و اجتماعی (۷۵%)، کمبود علاقه و انگیزه (۶۳%)، اطمینان بیش از حد (۷۷%)، تنبلی (۷۸%)، دریافت گرایشات و فید بک‌های منفی از معلم (۷۸%). عوامل منفی موجود در وظایف و تکالیفشان (۶۵%)، حجم کار خیلی زیاد و انتظار کامل کردن آن در همان زمان (۸۷%)، عدم کسب مهارت‌های لازم جهت رویارویی با این تکالیف (۸۵%)، استرس تحصیلی (۸۷%)، وابستگی (۶۹%)، مشکلات ارتباطی (۸۶%) (سلطان و حسین، ۲۰۱۰). همچنین بین دشواری و علاقه‌مندی به انجام تکالیف با اهمال کاری ،خوش بینی و بدبینی (استوبر و جرمن^[۵۵]، ۲۰۰۱، به نقل از الکساندر و آنوگبازی،۲۰۰۷) شیوه‌‌های فرزند پروری ( خواجه و همکاران، ۱۳۸۷)همبستگی معنادار وجود دارد.

بررسی‌ها نشان داده‌اندکه اهمال کاری مزمن با شماری از ویژگی‌های شخصیتی (اعتماد به نفس و عزت‌نفس پائین، سطوح بالای افسردگی، روان‌رنجوری، کم‌رویی، اضطراب صفتی ، هراس اجتماعی، فراموش کاری، بی‌نظمی، تمرکز بر خودانگاره ضعیف، نداشتن انرژی، انعطاف ‌ناپذیری رفتاری) در ارتباط است (میلگرام و تنی، ۲۰۰۰؛ ؛ استیل ،۲۰۰۷ ؛ استید^[۵۶]،۲۰۱۰ ؛ مورالز و همکاران ، ۲۰۰۸ ).

ویژگی‌های شخصیتی مثل نورتیک بودن و وجدان گرایی پایین در پنج عامل بزرگ شخصیت از متغیرهایی هستند که با اهمال کاری در تحقیقات همبستگی مثبت نشان داده‌اند. به عبارت دیگر اهمال کاری با وجدان‌گرایی همبستگی منفی معنادار و با روان‌رنجوری همبستگی مثبت بالایی دارد (لی ، ۲۰۰۶؛ بالکیس و دورو، ۲۰۰۷؛ استیل و همکاران، ۲۰۰۱ ؛استیل ۲۰۰۷).

پیامدهای اهمال کاری

حسین و سلطان (۲۰۱۰) بیان ‌می‌‌کنند که اهمال کاری علاوه بر عملکرد تحصیلی ضعیف ‌می‌‌تواند بر کیفیت زندگی تاثیرگذاشته و موجب افزایش استرس، احساسات منفی، از دست دادن کنترل بر زندگی شخصی و مشکلات جسمی و روحی شود. اهمال کاری با یک سبک زندگی ناسازگارانه همراه است و ‌می‌‌تواند اثرات جدی فردی و اجتماعی مانند احساس عدم شایستگی را به همراه داشته باشد قرار گرفتن طولانی مدت در معرض استرس خطر ابتلا به بیماری‌‌ها را افزایش ‌می‌‌دهد. همچنین اهمال کاری تحصیلی ‌می‌‌تواند باعث درگیری نوجوانان با والدین شود.

۲-۳-۱-۲٫ تاثیر نسب برحقوق جنین در فقه امامیه و حقوق موضوعه

از ‌آنجا که نسب حاصل از نکاح شرعی و شبهه دارای آثار حقوقی و شرعی فراوان و متفاوتی بر روی جنین دارد لذا بهمین خاطر در اینجا به شرح آن ها به ترتیب ذیل پرداخته می‌شود:

۲-۳-۱-۲-۱٫ تاثیر نسب برحقوق جنین در فقه امامیه

از نظر اسلام، نسب حاصل از نکاح شرعی و شبهه، دارای آثار حقوقی و شرعی است، اما نسب جاصل از زنا جز حرمت ازدواج خویشان آثار حقوقی دیگر برآن مترتب نمی‌گردد.البته برخی مانند مرحوم مامقانی(ره)، ارث بردن جنین نامشروع را از مادرش بعید می‌داند.‌بنابرین‏ اکثر حقوقی که جنین از آن ها متمتع می‌شود مانند ارث و نفقه و و لایت پدر و جدپدری همه به اعتبار نسب مشروع است و این گونه حقوق برای جنین که دارای نسب نامشروع است وجود ندارد.

۲-۳-۱-۲-۲٫ تاثیر نسب بر حقوق جنین در حقوق موضوعه

قانون مدنی نیز به پیروی از نظرات فقهاء همین شیوه را پذیرفته است. آثار ناشی از نسب شرعی و قانونی عبارت است از: حرمت نکاح، ولایت قهری پدر و جدپدری، الزام به انفاق به اعتبار قرابت و توارث بین طفل و پدر و مادر و خویشاوندان آن ها (مواد ۸۸۲، ۸۸۳، ۱۰۴۵، ۱۰۵۲، ۱۱۶۲، ۱۱۶۳، ۱۱۸۰، ۱۱۹۵، ۱۲۷۳، ۱۲۳۳ ق.م.).^[۱۱۳]

۲-۳-۱-۳٫ حق ارث برای جنین در فقه امامیه و حقوق موضوعه

در مطالب مشروح ذیل به بیان این مطلب که جنین تحت چه شرایطی ازخویشان سببی و نسبی حق ارث دارد پرداخته می‌شود.

۲-۳-۱-۳-۱٫ حق ارث برای جنین در فقه امامیه

از جمله حقوقی که برای جنین وجود دارد، ارث بردن است.البته جنین با دو شرط ارث می‌برد: یکی انعقاد نطفه در زمان موت و دیگری زنده متولد شدن اگرچه بعد از لحظه‌ای بمیرد.^[۱۱۴]

۲-۳-۱-۳-۲٫ حق ارث برای جنین در حقوق موضوعه

ماده ۸۷۵ ق.م. ارث بردن جنین و شرایط آن را مطابق فقه امامیه بیان ‌کرده‌است. با توجه به پیشرفت علم پزشکی اگر نطفه مردی را در زمان حیاتش گرفته، تا زمان فوت او نگهداری نمایند و بعد از فوتش به همسرش تلقیح شود، اگرچه جنین حاصله از نظر نسب منتسب به همان مرد می‌باشد اما توارث در اینجا تحقق نمی یابد زیرا ملاک توارث، انعقاد نطفه در زمان موت مورث می‌باشد که این شرط حاصل نشده است. ماده ۸۷۶ ق.م. در این مورد چنین مقرر می‌دارد: «با شک در حیات حین ولادت، حکم وراثت نمی‌شود».^[۱۱۵]

۲-۳-۱-۴٫ ارث جنین از حبوه در فقه امامیه و حقوق موضوعه

اینکه مقصود از حبوه چیست و جنین باید دارای چه شرایطی باشد تا از حبوه بهره‌مند شود در مطالب زیر به طور مفصل به آن پرداخته می شود:

۲-۳-۱-۴-۱٫ ارث جنین از حبوه در فقه امامیه

«حبوه» (به فتح حاء و سکون باء) در لغت بمعنای «عطیه» است و در اصطلاح فقه و حقوق، مالی است که پس از پدر به بزرگترین پسر صلبی به عنوان ارث می‌رسد، بدون آنکه چیزی از ارث اصلی او کسر شود.حبوه از مختصات فقه امامیه است و اختلافی در بین فقهای امامیه در این مسئله وجود ندارد، و مستند آن نیز روایاتی است که از طریق اهل بیت به ما رسیده است. حال اگر فردی فوت نماید و دارای فرزند ذکوری که متولد شده، نباشد ولی صاحب حملی باشد که در زمان فوتش موجود بوده ولی متولد نشده باشد و بعد از فوت پدر زنده متولد شود و پسر باشد آیا مستحق حبوه می‌باشد یا نه؟ فقهای امامیه در این مورد، اختلاف نظر دارند. بعضی مانند شهید ثانی(ره) معتقدند که حبوه به او تعلق نمی‌گیرد ؛ زیرا تا زمانی که حمل است عنوان فرزند ذکور بر او صدق نمی‌کند. عده‌ای دیگر از فقها قایل به تعلق حبوه به او هستند و عده‌ای دیگر قایل به تفصیل شده‌اند، ‌به این صورت که اگر حمل در زمان فوت مورث به صورت جنین کامل درآمده باشد و در واقع ذکوریتش تحقق یافته باشد، مستحق حبوه است و اگر علقه یا مضغه باشد که نوع جنس آن معین نیست، مستحق دریافت حبوه نمی‌باشد.^[۱۱۶]

۲-۳-۱-۴-۲٫ ارث جنین از حبوه در حقوق موضوعه

نظرات حقوق ‌دانان در رابطه با تعلق حبوه به حمل، مختلف است :

برخی از آنان معتقدند که حبوه به حمل تعلق نمی‌گیرد زیرا حمل، مراحلی را می‌گذراند و در پاره‌ای از این مراحل، هنوز نری و مادگی او تحقق پیدا نکرده است و حال اینکه درحین فوت مورث که تاریخ وراثت است باید مذکر یا مؤنث بودن حمل متحقق باشد.نصوص در این مورد ساکت است و باید از ماده ۹۵ ق.م.تفسیر مضیق کرد.لذا حمل از حبوه برخوردار نمی‌شود.^[۱۱۷]برخی دیگر از حقوق ‌دانان برخلاف نظر فوق، قایل به تعلق حبوه به حمل بوده در این باره چنین می‌گویند :«به پیروی از قول مشهور فقها آنچه به نظر می‌رسد آن است که حبوه نوعی از ارث است، و طبق ماده ۹۵۷ ق.م.که می‌گوید :«حمل از حقوق مدنی متمتع می‌گردد، مشروط براینکه زنده متولد شود، حمل از آن بهره‌مند خواهد بود.‌بنابرین‏ به دستور ماده ۹۱۵ ق.م. اگر حمل در زمان فوت مورث، علقه باشد حبوه متعلق به او خواهد بود، مشروط بر آنکه زنده متولد شود.

۲-۳-۱-۵٫ تاثیر حمل بر تقسیم ترکه در فقه امامیه و حقوق موضوعه

به جهت اینکه هرگاه در حین تقسیم ترکه مورث دارای حمل باشد که اگر زنده متولد شود مانع از ارث تمام یا بعضی از وراث دیگر می‌گردد و تقسیم ارث به عمل نمی‌آید تا حال او معلوم شود بهمین جهت در اینجا به تأثیر حمل بر تقسیم ترکه به شرح ذیل پرداخته می‌شود:

۲-۳-۱-۵-۱٫ تاثیر حمل بر تقسیم ترکه در فقه امامیه

از نظر فقهای امامیه، هرگاه در حین موت مورث حملی باشد، اگر زنده متولد شود، مانع از ارث تمام یا بعضی از وراث باشد ترکه تقسیم نمی‌شود تا وضعیت حمل معلوم شود و در صورتی که حمل مانع از ارث هیچ یک از وراث نباشد و آن ها تمایل به تقسیم ترکه داشته باشند، ورثه می‌توانند اموال را بین خود تقسیم کنند. البته به مقدار سهم دو پسر برای حمل کنار گذاشته می‌شود و باقی مانده به بقیه داده می‌شود و سهم هریک از وراث مراعی است تا وضعیت حمل روشن شود. اگر با وسایل جدید وضعیت حمل معلوم شود به مقدار سهم او کنار گذاشته می‌شود. پس اگر معلوم شود که او یکی و پسر است، سهم یک پسر کنار گذاشته می‌شود و اگر معلوم شود که او یک دختر است، سهم یک دختر کنار گذاشته می‌شود و اگر معلوم شود که حمل بیش از دو نفر است سهم آن ها کنار گذاشته می‌شود.

۲-۳-۱-۵-۲٫ تاثیر حمل بر تقسیم ترکه در حقوق موضوعه

ماده ۸۷۸ قانون مدنی ایران مطابق فقه امامیه به بیان تاثیر حمل برتقسیم ترکه پرداخته است و ‌بر اساس بند اول ماده ۱۰۳ قانون امور حسبی: در صورتی که جنین ولی یا وصی نداشته باشد، امینی که به وسیله دادگاه معین می‌گردد، نماینده جنین در عمل تقسیم خواهد بود و پس از تقسیم، اداره سهم الارث جنین تا تاریخ تولد با امین مذبور خواهد بود.^[۱۱۸]

۲-۳-۱-۶٫ نفقه جنین در فقه امامیه و حقوق موضوعه

بعلت اینکه تأمین هزینه خانواده از جمله نفقه زن و بالتبع نفقه حمل، به عهده مرد است و زن از ناحیه هزینه زندگی مسئولین ندارد، ‌بنابرین‏ شایسته است مورد فوق الذکر به طور مفصل بشرح صفحه بعد مورد تبیین قرار می‌گیرد:

۲-۳-۱-۶-۱٫ نفقه جنین در فقه امامیه

به مانند اکراه باید قائل به شخصی بودن این ضابطه بود و در واقع این ضابطه شخصی همان نسبی بودن موقعیت افراد است که در حالت اضطرار قرار می گیرند .برای درک مطلب، مثلا شخص در حالت پرت شدن در یک رودخانه تند و خروشان است این که او اکنون در حالت اضرار است یا نه به شخصیت و توانایی او در امر شنا، مرد یا زن بودن – مسن یا جوان بودن – بیمار یا سالم بودن –و… باز می‌گردد. در واقع وقتی شرایطی محیا شد که همگی گویای این مطلب باشد که شخص با افتادن در درون رودخانه هیچ آسیبی نمی توانسته ببیند. اما با این حال با توجه به آن حالت، مرتکب جرمی شود (جرم اضطراری) این حالت نمی تواند برای او حالت اضطرار قلمداد شده و او را از مجازات کیفری مبرا سازد چه رسد به مسولیت مدنی او، در حالی که ممکن است شخص دیگر به دلایل شخصیتی و جسمی که ممکن است داشته باشد و در همان حالت، همان کاری که شخص قبلی انجام داده و مضطر شناخته نشده، همان اعمال را انجام دهد و جرمی مرتکب شود، مضطر شناحته شده و از مسولیت کیفری تبرئه گردد .

‌بنابرین‏، حالت اضطرار، یک حالت کاملا نسبی است و هیچگونه ضابطه ی نوعی و کلی برای تشخیص آن در دست نمی باشد، بلکه تابع شرایط و اوضاع و احوال خاص خارجی است که برای تشخیص آن باید به نظر عرف و شرایط (ویژگی های جسمی اشخاص) رجوع کرد^[۶۹]۱



مبحث چهارم: تحلیل نظری وضعیت اضطراری

در این مبحث به تحلیل نظری وضعیت اضطرار و بررسی تزاحمات حاصله در آن می پردازیم و پی ‌به این مطلب می بریم که اضطرار خود حاصل از تزاحم ضرورت هاست, ضرورت هایی که انواع مختلف دارد و در این مبحث بدان می پردازیم.

گفتار اول – اضطرار و تزاحم ضرورت ها

در تعریف اضطرار بیان شد که انسان در تنگنا و تردد بین دو ضرر قرار می‌گیرد که ناچار یک ضرر را برجان خریده تا ضرر دیگر که مسلماً مهم تر از ضرر اولی است را متحمل نشود ‌به این وضعیت که شخص مضطر در میان دو ضرر گرفتار می ماند تزاحم ضرورت ها گفته می شود. می‌دانیم که در عالم فقه و حقوق بحثی بنام تعارض وتزاحم وجود دارد، در تعریف آن دو باید بگوییم تعارض یعنی دو حالت مخالف یکدیگر، آن هم زمانی که دو امر در مرحله پیدایش با یکدیگر پیدا می‌کنند و یا به بیانی ساده وقتی دو دلیل با یکدیگر ضد شوند به آن تعارض دلیلین می‌گویند مثلا دو طرف دعوی برای اثبات ادعای خود هر کدام دو شاهد عادل به دادگاه معرفی می‌کنند در اینجا هر یک از دو دلیل آن دیگری را نفی می‌کند و خوب مسلماً با استناد به قاعده فقهی« اذا دلیلان تعارضا تساقطا و یرجعی علی الاصل» هردو دلیل ساقط می‌شوند. اما تزاحم در مرحله پیدایش یا ابتدایی پدید نمی آید بلکه در مرحله اجرایی حکم به وجود می‌آید برای همین نیز می‌گویند تعارض دلیلین، تزاحم حکمین، تزاحم یعنی به زحمت انداختن و زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که دو حکم یکدیگر را به زحمت بیندازند و مخالف یکدیگر باشند.^[۷۰]

در واقع مقصود از تزاحم در مرحله اجرا، آن است که احکام شرعی در مقام جعل و تشریع، تعارض و تناقضی با یکدیگر ندارند، بلکه فقط در مرحله عمل مزاحم یکدیگر می‌شوند .

در حالت تزاحم مکلف در مقابل دو تکلیف متفاوت قرار می‌گیرد به نحوی که از انجام همزمان آن ها عاجز می شود. مانند زمانی که نجات جان خود یا دیگری مستلزم ورود به ملک غیر یا اتلاف مال غیر است.^[۷۱] در اینجا دو حکم وجود دارد، یکی وجوب نجات دادن جان و دیگری حرمت تجاوز به مال غیر این دو حکم، در واقع تعارض و تناقضی با یکدیگر ندارند. ولی در مقام عمل مانع یکدیگر شده اند و یا مثال دیگری که دو نفر در حال غرق شدن هستند و ناجی غریق که توان نجات تنها یکی از آن ها را دارد .

‌در مورد اضطرار نیز شخص مضطر در مرحله اضطراری و اجرای یک عمل اضطراری در واقع در مرحله عمل و اجرا قرار می‌گیرد وفی الواقع دو ضرر برای او تزاحم و مزاحمت ایجاد کرده‌اند که ناچار است یکی را بر دیگری ترجیح داده تا به وسیله ضرر خفیف از ضرر اشد جلوگیری کند (دفع افسد به فاسد کند)

در واقع در حالت اضطراری دوران بین محذورین پیش می‌آید که در اینجا دو امر وجود دارند که مکلف یا مضطر از هر دوی آن بر حذر داشته شده و نباید انجام دهد «حال این دوری و برحذر داشتن به حکم قانون است یا به حکم احکام دینی و یا ضرورت های اخلاقی اجتماعی و یا قراردادها و یا ضرورت های شخصی (نیازها و خواسته ها» که هر یک از این حالات که منشا ضرورت هاست جداگانه بررسی خواهد شد .

تنها همین بس که شخص مضطر باید به یکی از این سر منشاهای ایجاد ضرورت پشت کرده تا ضرر بزرگتر را دفع کند پس باید نسبت به هرکدام که بی توجهی کرده، مثلا امر آمر قانونی را به دلیل اضطرار رعایت نکرده, پاسخ گو باشد، پاسخی که با اثبات حالت اضطراری خود بسیار راحت تر خواهد شد .

گفتار دوم – منشا ضرورت ها و انواع آن

بند اول – قانون

قانون یکی از منایع مهم و پر قدرتی است که در جوامع مختلف به خصوص ترجیحا جوامع نوشتاری و موضوعه که عدم رعایت آن ضمانت اجراهای متفاوتی می‌تواند داشته باشد طوری که برای مثال ماده ۲ قانون مجازات اسلامی( مصوب۱۳۷۰) جرم را اینگونه تعریف نموده:

« هر فعل یا ترک فعلی که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد جرم محسوب می شود » پس می بینیم در قانون بایدها و نبایدهایی وجود دارد که افراد جامعه ملزم به رعایت آن می‌باشند از جمله مواردی که اشخاص ممکن است در پی آن قانون را رعایت نکنند اضطرار است که شخص ممکن است در حالت اضطراری و با علم به جرم بودن آن ( هرچند جهل به قانون رافع مسولیت نیست ) آن عمل مجرمانه را انجام دهد. پس می توان گفت قانون یکی از منابع مهم و از سر منشاهای پر قدرت در بروز حالت اضطراری است. که شخص با فعل یا ترک فعل خود ممکن است آن را نادیده گرفته و البته مجازات نشود ^[۷۲]۱

بند دوم- احکام شرع

یکی دیگر از موارد مهم و قوی از منابع اضطرار احکام دینی می‌باشد. در کشور ما اکثریت پیرو مذهب تشیع هستند و در بیشتر قوانین ما مقنن از فقه پیروی نموده، پس می توان گفت احکام دینی بیشتر از قانون در این زمینه اهمیت دارد, چرا که قانون یکی از منابع اضطرار است ‌و احکام دینی علاوه بر منبع بودن در اضطرار خود منبع قانون نیز هست به طوری که حتی در اصل ۱۶۷ قانون اساسی نیز آمده که اگر قضات حکم دعوایی را در قوانین نیافتند، به منابع معتبر اسلامی یا فتاوی معتبر مراجعه و حکم قضیه را صادر نمایند.

پس می بینیم قوانین که خود از فقه گرفته شده اگر ناقص بودند باز باید به سراغ منابع قویتر یعنی خود فقه برویم. چنانچه شاعر می‌گوید :

هرکه را کو دورماند از اصل خویش باز جوید روزگار وصل خویش ^[۷۳]۲

به هر حال شاید شخص مضطر در حالتی گرفتار شود که انجام آن عمل و یا ترک اضطراری آن در قانون نهی نشده اما در احکام دینی ما به صورتی باشدکه شخص با انجام آن و یا ترک آن مرتکب گناه می شود.

مانند روزه خواری شخص که ناراحتی معده دارد در ملا عام، در حالی که چاره ای جز اکل و شرب ندارد و ممکن است دچار خونریزی معده شود و ضرری بس بزرگتر از آنچه که در انتظار او می‌تواند باشد و در قانون نیامده به بار آید.

بند سوم – عرف و ضرورت های اخلاقی – اجتماعی