۶-۳-۲- تئوری تلفیقی پذیرش وکاربردفناوری ( UTAUT^[23])

مدل UTAUT^[24] حاصل یکپارچگی هشت مدل مطرح (مدل تئوری عمل استدلال شده(TRA)، مدل استفاده از رایانه های شخصی (( PC Utilization، مدل تئوری رفتار برنامه ریزی شده(TPB)، تئوری اشاعهء نوآوری (IDT) ، نظریه شناخت اجتماعی(SCT) و تئوری پذیرش سیستم‌های فنی اجتماعی (Sociotechnical Systems Theory of Acceptance) است در زمینه پذیرش فناوری است. ونکاتش در مطالعه خود از داده های مربوط به کارمندان چهار سازمان در طی شش ماه و در سه مقطع زمانی (دوره اول: بعدازآموزش، دوره دوم: یک ماه بعد از پیاده سازی و دوره سوم: سه ماه بعد از پیاده سازی) استفاده ‌کرده‌است. رفتار استفاده واقعی پس از گذشت شش ماه از دوره آموزش مورد سنجش قرار گرفت. هشت مدل مذکور بین ۱۷تا۵۳ درصد از واریانس قصد رفتاری را توضیح دادند، سپس تئوری تلفیقی پذیرش ‌و کاربرد فناوری با بهره گرفتن از داده های جمع‌ آوری شده آزمون شد. نتایج ازمون نشان داد که عملکرد تئوری مذبور از هشت مدل دیگر بهتر است و ۶۹ درصد از واریانس قصد استفاده از فناوری را توضیح می‌دهد (ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳).

۴-۲- فرموله سازی تئوری یکپارچه­ی پذیرش و استفاده از تکنولوژی (UTAUT)

هفت ساخت موجود به نظر مهمترین تعیین کننده های مستقیم تمایل یا به کارگیری، در یک مدل فردی یا مدل های دیگر ‌می‌باشد (ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳) ‌بنابرین‏ چنین نظریه ­پردازی شد که چهار ساخت نقش قابل ملاحظه ای را به ‌عنوان تعیین کننده های مستقیم پذیرش کاربر و رفتار به کارگیری بازی خواهند کرد.

انتظار عملکرد^[۲۵]، انتظار تلاش^[۲۶]، تاثیر اجتماعی^[۲۷]، و شرایط تسهیلی^[۲۸]، خودکارآیی^[۲۹] ، نگرش نسبت به استفاده از تکنولوژی^[۳۰] و اضطراب^[۳۱] همان‌ طور که در زیر تشریح خواهد شد، تئوری ­پردازی می‌شوند. برچسب های مورد استفاده برای ساخت ها، ماهیت ساخت را توصیف می‌کند و بر این قرار بوده ­اند تا مستقل از هر دیدگاه نظری خاص باشند. در پایان این بخش، هر کدام از تعیین کننده ها را مشخص نموده و فرضیات تحقیق را با توجه به مبانی نظری تحقیق تعریف می نماییم . شکل ۳-۲ مدل تحقیق ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳ را نشان می‌دهد.

شکل ۳-۲ مدل تحقیق ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳

داوطلبانه بودن برای استفاده

۱-۴-۲- انتظار عملکرد

انتظار عملکرد به صورت میزانی که فردی باور دارد که استفاده از این سیستم به او کمک خواهد کرد تا در انجام شغل سود به دست آورد تعریف می شود. این پنج ساخت حاصل از مدل های مختلف که به انتظار عملکرد مرتبط می‌باشند، سودمندی (TAM/TAM2 و C-TAM-TPB)، انگیزش خارجی (MM)، تناسب شغل (MPCU)، مزیت نسبی (IDT) و انتظارات خروجی (SCT) در نظر گرفته می‌شوند. بررسی ادبیات موضوع توسط ونکاتش وهمکاران۲۰۰۳ نشان می‌دهد که، برخی از مولفان تشابهات آن ها را تأیید می‌کنند: سودمندی و انگیزش خارجی (دیویس^[۳۲] و همکاران، ۱۹۸۹، ۱۹۹۲)، سودمندی و تناسب شغلی (تامپسون^[۳۳] و همکاران، ۱۹۹۴)، سودمندی و مزیت نسبی (دیویس و همکاران، ۱۹۸۹؛ مور و بنباسات^[۳۴]، ۱۹۹۱؛ پلوفی^[۳۵] و همکاران، ۲۰۰۱)، سودمندی و انتظارات خروجی(کامپیو و هیگینز^[۳۶]، ۱۹۹۹ب؛ دیویس و همکاران، ۱۹۸۹)، و تناسب شغلی و انتظارات خروجی (کامپیو و هیگینز، ۱۹۹۹ب).

ساخت انتظار عملکرد در هر مدل فردی (جدول ۱-۲) قوی ترین پیش‌بینی کننده برای تمایل است و در تمامی نقاط اندازه گیری هم در وضعیت اجباری و هم در وضعیت اختیاری معنادار باقی می ماند(ونکاتش وهمکاران۲۰۰۳). یافته های ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳ آزمون های پیشین راتاییدمی نماید(آزمون های مدل قبلی (آگاروال و پراساد^[۳۷]، ۱۹۹۸؛ کامپیو و هیگینز، ۱۹۹۹ب؛ دیویس و همکاران، ۱۹۹۲؛ تیلور و تاد^[۳۸]، ۱۹۹۵الف؛ تامپسون و همکاران، ۱۹۹۴؛ ونکاتش و دیویس، ۲۰۰۰)) با این حال، به لحاظ نظری، دلیلی وجود دارد تا انتظار داشته باشیم که رابطه بین انتظار عملکرد و تمایل با جنسیت و سن تعدیل خواهد یافت. تحقیق بر روی تفاوت های جنسیتی نشان می‌دهد که مردان تمایل بیشتر به وظیفه محور بودن دارند (مینتون و اشنایدر^[۳۹]، ۱۹۸۰) و ‌بنابرین‏ انتظارات عملکرد، که بر انجام وظیفه تمرکز دارد، احتمالا برای مردان برجستگی ویژه دارند. تئوری طرح جنسیتی پیشنهاد می‌کند که چنین تفاوت‌های نقش های جنسیتی و فرآیندهای اجتماعی سازی تقویت شده حاصل از تولد نسبت به خود، از جنسیت بیولوژیکی نشأت می‌گیرد (بم، ۱۹۷۴؛ بم و آلن^[۴۰]، ۱۹۷۴؛ کیرچ میر^[۴۱]، ۱۹۹۷؛ لوبینسکی^[۴۲] و همکاران، ۱۹۸۳؛ لینات و مک کندلس^[۴۳]، ۲۰۰۰؛ مونتو ویدلو^[۴۴]، ۱۹۸۰). مطالعات اخیر تجربی خارج از حوزه IT (مانند، کیرچ میر، ۲۰۰۲؛ تی ونگ^[۴۵]، ۱۹۹۷) نشان داده‌اند که نقش های جنسیتی دارای یک بنیان روانشناسی قوی هستند و نسبتا قایل تحمل، و هنوز جا برای تغییر در طی زمان دارند (ونکاتش و همکاران ۲۰۰۳).

جدول۱-۲: انتظار عملکرد: ساخت های ریشه ای، تعاریف و مقیاس ها(ونکاتش۲۰۰۳)

ساخت

تعریف

بخش­ها (آیتم­ها)

سودمندی درک شده (دیویس، ۱۹۸۹؛ دیویس و همکاران، ۱۹۸۹)

میزانی که شخصی باور دارد که استفاده از یک سیستم ویژه عملکرد شغلی او را ارتقاء می‌داد

1. 1. استفاده از این سیستم در شغل من مرا قادر خواهد ساخت تا وظایف را سریعتر انجام دهم.

1. 1. استفاده از این سیستم عملکرد شغلی مرا بهبود خواهد داد.

1. 1. استفاده از این سیستم در شغل من بهره وری مرا افزایش خواهد داد.

1. 1. استفاده از این سیستم اثربخشی مرا در شغلم را افزایش خواهد داد.

1. 1. استفاده از این سیستم انجام شغل مرا آسانتر خواهد کرد.

1. من این سیستم را در شغلم مفید خواهد یافت.

انگیزش خارجی (دیویس و همکاران، ۱۹۹۲)

ادراکی که کاربران خواهند خواست تا فعالیتی را انجام دهند زیرا آن به نظر، برای دستبابی به خروجی های ارزشمند کاربردی می‌باشد که از خود فعالیت مجزا می‌باشند، همچون عملکرد شغلی بهبود یافته، پرداخت، یا ترفیع ها.

انگیزش خارجی با بهره گرفتن از این آیتم ها و بخش های مشابه که از TAM سودمندتر به نظر آمده است، عملی می شود (بخش های ۱ از ۶ تای بالا)

تناسب شغلی (تامپسون و همکاران، ۱۹۹۱)

چگونه قابلیت های یک سیستم عملکرد شغلی یک نفر را ارتقاء می‌دهد.

1. 1. استفاده از این سیستم هیچ تاثیری بر عملکرد شغل من ندارد (امتیاز دهی معکوس)

• • نسبت های نقدینگی : نسبت آنی، نسبت جاری، نسبت دارایی جاری

• • نسبت های فعالیت و کارایی : نسبت گردش دارایی ها، نسبت گردش سرمایه جاری، نسبت متوسط دوره وصول مطالبات

• سایر نسبتها : نسبت تسهیلات مالی دریافتی کوتاه مدت به بدهی جاری، نسبت تسهیلات مالی دریافتی به دارایی، نسبت تسهیلات مالی دریافتی کوتاه مدت به فروش خالص، نسبت دارایی سریع به دارایی، نسبت سود قبل از مالیات به بدهی جاری

با توجه به تعداد متغیرها، به منظور تعیین مدل بهینه و بالا بردن دقت مدل و از سویی محدودیت های روش های کاربردی در رابطه با تعداد متغیرهای توضیحی، ‌بر اساس مطالعات پیشین متغیرهای فوق انتخاب گردیدند و در مدل قرار خواهند گرفت. از سویی دیگر، از آن جایی که بسیاری از متغیرها، از صورت‌های مالی و اطلاعات پایه ای آن استخراج می‌شوند، ممکن است به صورت دو به دو با یکدیگر همبستگی داشته باشند برای جلوگیری از عدم همپوشانی آن ها، بر اساس نظر کارشناسان امر، تعدادی از این متغیرهای به هم وابسته و متغیرهایی که تأثیر قابل توجهی در خروجی سیستم ندارند، حذف می‌گردند. از این رو متغیرهای شناخته شده در بدو امر متغیرهای کاندید تلقی شده و به عنوان ورودی به کار گرفته می‌شوند.

پیشینه تحقیق

در سال‌های اخیر به کارگیری تکنیک داده کاوی و برنامه ریزی در جهت کاربردی تر و به تبع آن مکانیزه و سیستمی تر نمودن آن ها توانسته است به سازمان های مالی کمک های فراوانی در جهت مدیریت بر منابع و بحران ها نماید. همچنین از عوامل دیگری که سبب گردید داده کاوی در کانون توجه این تحقیق قرار گیرد، مسئله در دسترس بودن حجم وسیعی از داده ها و انبار داده در بانک ها می‌باشد که این امر، نیاز شدید به استخراج دانش سودمند از این داده ها را ملموس تر نموده است. این موضوع با پیدایش مفهوم داده کاوی نیز هماهنگ می‌باشد.

شاید بتوان لوول(۱۹۸۳) را جزء اولین کسانی دانست که گزارشی ‌در مورد داده کاوی ارائه نموده است. به طور جدی پژوهش در این زمینه از اوایل دهه ۹۰ آغاز گردیده است.در این رابطه پیاتتسکی و شاپیرو(۱۹۹۱) و هافمن و نش (۱۹۹۵) مقالاتی ارائه و بالاخص کاربرد آن را در مسائل اقتصادی و بانک های آمریکا مطرح نمودند.

در حوزه اعطای تسهیلات و ارزیابی وضعیت اعتباری شرکت ها در داخل و خارج از کشور تحقیقات متنوعی صورت گرفته است که چند نمونه از مدل ها و اسامی آنان در جدول زیر اشاره شده است :

جدول ۱-۱ : نمونه هایی از پیشینه خارجی مرتبط

ردیف
مدل ارزیابی
پژوهشگر

۱

آنالیز و مقایسه نتایج حاصل از کاربرد الگوریتم ماشین یادگیری و تکنیک های آماری

Palmer , Jiménez and Gervilla.2011

۲

برنامه های الگوریتم ژنتیک

Abdou.2010

۳

الگوریتم یادگیری ماشین و مدل های ناپارامتریک

غیر خطی

E. Khandani, J. Kim and Andrew.2010

۴

طبقه کننده های ترکیبی به جای یک طبقه کننده

Nanni&Lumini,2009

۵

شبکه های عصبی، ماشین بردار پشتیبان و روش های آماری چند متغیره برای دسته بندی

Boyacioglu, & Baykan.2009

۵

شبکه های عصبی، ماشین بردار پشتیبان و روش های آماری چند متغیره برای دسته بندی

Boyacioglu, & Baykan.2009

۶

شبکه های عصبی و تکنیک های عمومی

Pointon,2008

۷

تحلیل لینک با بهره گرفتن از ماشین بردار پشتیبان

Xu,Zhou,&Wang,2008

منبع : یافته های پژوهشگر

از تحقیقات داخلی مرتبط، به صورت مفصل در فصل دوم به آن ها اشاره خواهد شد ولی به صورت خلاصه در این فصل می توان پژوهش های زیر را ذکر کرد :

تهرانی و فلاح شمس (۱۳۸۵) در ” طراحی و تبیین مدل ریسک اعتباری در نظام بانکی کشور ” با بهره گرفتن از داده های اعتباری ۳۱۶ مشتری حقوقی بانک های کشور و با بهره گرفتن از مدل های احتمال خطی، لجستیک و شبکه های عصبی مصنوعی اقدام به طراحی و آزمون کارایی مدل ریسک اعتباری پرداختند. نتایج حاکی از این بود که ارتباط بین متغیرها در مدل پیش‌بینی ریسک اعتباری به صورت خطی نبوده و تابع های نمایی و سیگموئید، مناسب ترین مدل های پیش‌بینی ریسک اعتباری است و بیشترین کارایی برای پیش‌بینی ریسک اعتباری به ترتیب مربوط به شبکه های عصبی مصنوعی و مدل لجستیک می‌باشد.

مدرس و ذکاوت (۱۳۸۲) برای ” طراحی مدل های ریسک اعتباری برای بانک توسعه صادرات ایران ” یک نمونه ۱۲۰ تایی از مشتریان حقوقی را انتخاب و از روش های تحلیل تمایزی و رگرسیون لجستیک استفاده کردند. متغیرهای نسبت جاری، نسبت بدهی به کل دارایی، نسبت حقوق صاحبان سهام به کل دارایی، نسبت سود قبل از کسر مالیات به حقوق صاحبان سهام، نسبت سود قبل از کسر مالیات به خالص فروش به عنوان پیش‌بینی کننده های نکول در مدل های تحلیل تمایزی و رگرسیون لجستیک استفاده شد. نتایج نشان داد که بر اساس متغیرهای مالی می توان مشتریان حقوقی بانک توسعه را از نظر ریسک اعتباری به خوش حساب و بدحساب دسته بندی کرد. از بین متغیرهای مالی استفاده شده در این تحقیق متغیر نسبت جاری بیشترین سهم را در تفکیک مشتریان داشت.

۱-۸-۱ : انواع متغیر ها در پیشینه تحقیق

متغیرها و نسبت های متعددی را می توان در ادبیات موضوع مورد توجه قرار داد که در جدولی خلاصه برخی از روش‌ها و متغیرهای مورد استفاده در تحقیقات مرتبط آورده شده که می توان از آن ها برحسب نیاز در تحقیق حاضر نیز استفاده نمود:

جدول ۱-۲ : متغیرهای مورد استفاده در برخی تحقیقات داخلی و خارجی

محقق – سال
روش مورد استفاده
متغیرهای تحقیق

مالهاترا و همکاران

(Malhotra)

(۲۰۰۷)

تحلیل پوششی داده ها

کل سرمایه/بدهی های بلندمدت،کل سرمایه/کل بدهی،دفعات پوشش بهره توسط سود قبل از بهره و مالیات،کل بدهی/خالص وجوه نقد،بازده سرمایه و سود به فروش

لیانگ و همکاران

(Liang)

(۲۰۰۶)

تحلیل پوششی داده ها

دارایی های ثابت،نسبت بدهی،نسبت گردش دارایی‌های ثابت و دفعات بهره

هوریگن(Horrigan)

(۱۹۶۶)

تحلیل رگرسیونی

متغیر تصنعی،کل دارایی ها،خالص دارایی ها به کل بدهی ها،سرمایه در گردش به فروش،فروش به خالص دارایی ها،

حسین میرزایی

(۱۳۹۰)

رگرسیون لاجیت

حاشیه سود خالص، نسبت آنی، دوره وصول مطالبات، نسبت نقدی، بازده دارایی،نسبت بدهی، نسبت نقدی، برخی شاخص های کیفی

دکتر عباس عرب مازار و پونه روئین تن

(۱۳۸۵)

رگرسیون لجستیک

برخی شاخص های کیفی،نسبت آنی، نسبت جاری، نسبت نقدی، دوره وصول مطالبات، گردش موجودی کالا، نسبت بدهی

منبع : یافته های پژوهشگر

• 1. کاربردهای تحقیق

ریسک اعتباری به عنوان یکی از مهمترین شاخص در انتخاب مشتری و اعطای تسهیلات و سرمایه گذاری مورد توجه بانک ها و مؤسسات مالی است. ‌بنابرین‏ بانک ها و مؤسسات مالی می‌توانند یکی از استفاده کنندگان این پژوهش باشند.

تایپ وسط­چین: این شیوه می ­تواند زمانی که برای بلوک­های کوتاه متن استفاده می­شودبسیار تاثیرگذار باشد مانند تیترها، عنوان­ها، عناوین فرعی، دعوت­ها، اعلان­ها، اشعار. در این شیوه بدون این که فضای سفید اضافه شود، سطرهای تایپ از مرکز با یک­دیگر هماهنگ می­شوندو لبه ­های ناهموار را در سمت چپ و راست ایجاد ‌می‌کنند.این روش، تقارن و زیبایی را در کار ایجاد می­ کند اما زمانی که برای مقدار زیادی از نوشته استفاده شود، خوانایی را کاهش می­دهد.

تایپ دورچین: این روش تایپی است که دورتادور محیط یک تصویر، عکس یا عنصر دیگر گرافیکی تراز می­ شود. می ­تواند در حاشیه راست یا چپ یا هر دو حاشیه به کار رود.

تایپ جورچین: تایپ جورچین، تنها با هدف زیبایی، درون شکل خاصی قرار ‌می‌گیرد. همیشه برای این که شکل خاصی را به خود بگیرد، هم­تراز می­ شود. اگر پهنای خطوط کم باشد، احتمالأ به ویرایش متن و کار با دست برای جلوگیری از به وجود آمدن فضای زیاد بین کلمات یا حروف، رودخانه­­ی سفید و خطوط فشرده یا کشیده شده احتیاج است.

طراحی متن کتاب درسی

در کتاب­های درسی عاملی که از نطر اهمیت در درجه نخست قرار دارد، زبان و کلام است و عواملی نظیر طرز قرار گرفتن و ترکیب­بندی شکل­ها و تصاویر و جنبه­ ثانویه و کمکی نسبت به اولی دارند. خط­های نوشتاری اولیه خود مجموعه ­ای از تصاویر بودند که با آرایش خاصی در کنار هم قرار می­­گرفتند. به تدریج با پیشرفت قوای نشانه­سازی و انتزاعی کننده ذهن، فکر کردن به وسیله مفاهیم کلی پدید آمد که منشأ آن تفکر به وسیله تصاویر بوده است. به همین گونه نیز خط آوایی طی جریانی مشابه از بطن هییروگلیف^[۴۸] که در واقع نگارش با تصویر بوده نشأت گرفته است (کوستلر^[۴۹]، ۱۹۶۵).

در زمینه طراحی متن کتاب­های درسی لومان^[۵۰] (۲۰۰۵) معتقد است طراح باید به سه مسأله محوری را مورد توجه قرار دهد:

1. 1. لایه بندی صفحه^[۵۱]

1. 1. شکل و اندازه و نحوه قرارگیری حروف چاپی^[۵۲]

1. 1. رنگ و علامت­گذاری ویژه^[۵۳]

1. لایه بندی صفحه

وقتی لایه­بندی صفحه را انتخاب می­کنید باید به مخاطب و چگونه مورد استفاده قرار گرفتن اطلاعات توجه داشت. انتخاب فاصله مناسب بین خطوط به خواننده کمک می­ کند تا مطالب را سریع­تر و با آسایش چشمی بیش­تری بخواند.

فاصله بین پاراگراف­ها اهمیت زیادی در گروه­بندی اطلاعات و برقراری ارتباط بین آن­ها دارد. خواننده متن­هایی را که در مجاورت هم در یک پاراگراف قرار می­ گیرند اصالتأ مرتبط با هم استنباط با هم استنباط می­ کند. فاصله­گذاری عمودی پاراگراف­ها و عنوان­ها را تفکیک می­ کند و سطربندی افقی جنبه دبداری متن کتاب درسی را بهبود می­بخشد (لومان ۲۰۰۵).

1. شکل، اندازه و نحوه قرارگیری حروف چاپی

در انتخاب قلم مناسب به نکته­های زیر توجه کنید:

• • در انتخاب قلم باید به ارزش شناختی آن­ها توجه نمود و قلم­هایی را انتخاب کرد که از نظر دیداری چشم­نواز باشند.

• • بهتر است قلم با توجه به لحن یا نگرشی که مطلب مورد نظر می­خواهد القا کند انتخاب شود.

• • بهتر است از به­ کارگیری طرح­ قلم­های بسیار متعدد در یک کتاب خودداری شود. برخی از متخصصان توصیه ‌می‌کنند که بیش از دو طرح قلم در هر صفحه استفاده نشود.

• • کاربرد حساب­شده و معقولانه طرح قلم­های متنوع به خواننده در دسته­بندی و تفکیک اطلاعات و پیشروی در متن کمک می­ کند.

• • کاربرد دو یا چند قلم مشابه در یک صفحه برای جدایی مطالب از هم یا برجسته کردن قسمتی از متن مناسب نمی ­باشد.

• قلم­ها بخشی از طرح کلی کتاب بوده و باید طوری انتخاب شوند که با سبک­ طراحی کتاب هم­خوانی داشته باشند. در کتاب­های درسی، خوانایی و طراحی مناسب از اهمیت بالایی برخوردار هستند.

الف. تراز کردن

علاوه بر انتخاب قلم مناسب برای نگارش متن، لازم است پس از این­که متن نوشته شد، آن را مرتب کرد، این عمل را تراز کردن^[۵۴] متن می­نامند. تراز کردن متن در چارچوب­های متن^[۵۵] به رنگ­مایه و ظاهر متن کمک خواهد کرد.

خواندن متن فارسی که از سمت راست تراز شده راحت­تر از خواندن متنی است که از سمت چپ تراز شده باشد، ‌بنابرین‏ از تراز کردن متن از سمت چپ به خصوص در کتاب­های درسی بپرهیزید، مگر این­که این کار در جهت القای مفهومی باشد و یا طراحی بخش خاصی از صفحه ضروری باشد. به طور کی متون بدون سطربندی شده به متونی گفته می­ شود که هم از راست و هم از چپ تراز شده باشند. به عبارت دیگر در طراحی صفحه بهتر است که متن از هر دو سمت تراز شود تا سطرها به صورت یکنواخت و مناسبی در صفحه تنظیم شوند.

ب. استفاده از نشانه­ های شاخص تورفتگی­های آویخته

در کتاب­های درسی گاهی لازم است که سطرهایی از محتوا برجسته شوند ویا نکته­های کلیدی مورد تآکید قرار گیرند. برای این منظور از دو روش نشانه­ های شاخص و یا تورفتگی­های آویخته ‌می‌توان استفاده کرد. در نشانه­ های شاخص معمولأ یک عنصر گرافیکی به عنوان چاشنی به متن اضافه می­ شود و نکته­های کلیدی را برجسته می­ نماید. در کتاب­های درسی تنها به نشانه­ های شاخص استاندارد، که به شکل گلوله­ای سیاه است نباید اکتفا کرد. در میان صورت­های نمادین لازم است آرایه­ای جست­جو شود که با پیام مورد نظر بیش­ترین هم­خوانی را داشته باشد. اگر متن کتاب تمیز و ساده بوده و فقط چند نکته را در آن باید با نشانه­ های شاخص مشخص کرد، استفاده از آرایه­ های مناسب جالب خواهد بود. فقط باید دقت کرد متن شلوغ نشود (کیانی و شریف، ۱۳۸۵).

وقتی در فهرست شماره­گذاری شده با عددها یا نشانه­ های شاخص، مواردی وجود دارند که طولشان از یک سطر تجاوز می­ کند، رسم براین است که سطرهای بعدی را نسبت به شماره یا نشانه تورفته^[۵۶] کنند. یک نکته که در این قسمت باید برآن تأکید شود، برجسته­­سازی عنوان­ها درون متن است. در انتخاب قلم برای عنوان­ها گزینه­ های بسیار بیش­تری از نظر سبک و ویژگی وجود دارد. ‌می‌توان استدلال کرد که عنوان­ها مهم­ترین قسمت هر کتاب درسی هستند. اگر فراگیر عنوان­ها را در نگاه اول درست بفهمد، قطعأ بقیه متن را نیز خواهد خواند. صرف­نظر از این­که خواندن بقیه مطالب متن کتاب درسی چقدر آسان یا سخت باشد.

ج. طراحی عنوان­ها در کتاب درسی

عنوان را ‌می‌توان در مرکز صفحه قرار داد، راست­چین کرد، یا به اندازه چند پیکان از سمت راست جلو «عنوان وسط» یا «وسط در وسط» و به عناوینی که از سمت راست تنظیم می­شوند «عنوان راست» گفته می­ شود. به نظر می­رسد عنوان­های وسط، که متن پیوسته را می­شکنند زمانی بهترین توازن با متن را پیدا ‌می‌کنند که فضای خالی بالای آن­­ها سه برابر فضای خالی پایین­شان باشد.

1. 1. اسناد اجتماعی: منظور از این نوع اسناد، نسبت دادن رویداد به افراد دیگر است (اعمّ از پزشک، معلم، افراد بانفوذ، قدرتمند و…) است. مثلاً فردی که نتیجه برنامه درمانی را به پزشکان متخصص نسبت می‌دهد این نوع اسناد را به کار می‌برد.

   

1. 1. اسناد تفویضی: نوعی از اسناد است که در آن فرد واقعه یا رویداد را به خواست و مشیت الهی نسبت دهد و معتقد باشد که همه کارها به دست خدا و مقهور قضا و قدر الهی است؛ بگونه ای انسان هیچ نقشی در تعیین و تغییر سرنوشت خود ندارد. در این نوع اسناد، انسان حالت منفعل به خود می‌گیرد و خدا، همه کاره معرّفی می شود. مقصود از تفویض در این مورد، تفویض جبری است که تلقّی خاصّی از این مفهوم شمرده می شود. مثال موردی این گفته معمول افراد که “خواست و مشیت الهی این گونه مقدّر نموده است”.

1. 1. اسناد توکّل مدارانه: فرد، واقعه را به خدا نسبت می‌دهد و در عین حال، از کوشش و تلاش باز نمی ایستد. در این نوع اسناد، انسان و خدا هر دو فعّال در نظر گرفته می‌شوند؛ اما نقش و تأثیرگذاری انسان در طولِ نقش خدا و مبتنی و وابسته به آن لحاظ می شود. مثال موردی فراگیری می‌تواند باشد که برای موفقیت در رشته تحصیلی، تلاش خود را افزایش می‌دهد و نتیجه را به خداوند نسبت می‌دهد.

پارگامنت(۱۹۸۸)؛ هاتاوی و پارگامنت(۱۹۹۱؛ نقل از شجاعی۱۳۸۵) نیز، سه نوع سبک اسنادی را در افراد با توجه به تعبیروتفسیر پدیده ها و با در نظرگرفتن خود و خدا به صورت فعّال یا منفعل بازشناسی کرده‌اند:

1. 1. سبک خود مدار: در این نوع اسناد، فرد فعّال است و خدا منفعل در نظر گرفته می شود.

1. 1. سبک به تعویق انداخته: فرد منفعل است و همه کارها به خدا استناد داده می شود. این همان اسناد تفویضی است.

1. سبک همکاری کننده: هم خدا و هم فرد در این نوع اسناد فعّال هستند؛ یعنی حوادث و رویدادها هم به “خود” و هم به “خدا” داده می شود (به نقل از انا ۲۰۰۰). این سبک اسنادی به یک معنا می‌تواند به “اسناد توکّل مدارانه” اشاره داشته باشد؛ زیرا در توکّل نیز فرد نهایت تلاش خود را به کار می‌گیرد و در عین حال، نتایج آن را به خداوند وا می نهد.

در مکتب اسلام و فرهنگ ایران زمین نیز، معمولا از واژه های تقدیر، قضا و قدر، سرنوشت، جبر و اختیار و … در تبیین علل رویدادها و امور انسانی و بیشتر اموری که افراد در حلّ و فصل آن ها با دشواری روبرو می‌شوند، بهره گرفته می شود. ما در جستجوی خود در مستندات این زمینه پژوهشی به مطلبی از دکتر محمد حسین کرمی ،نویسنده و دانشیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز، دست یافتیم که به اقتضای موضوع پژوهشی بهتر دیدیم در اینجا اشاره مختصری بدان داشته باشیم.

به گفته دکتر کرمی بحث از تقدیر و سرنوشت خودبخود با موضوع جبر و اختیار و همه شاخه های آن ارتباط نزدیک دارد، موضوعی است که قدمت آن، به آغاز اندیشه ورزی انسان باز می‌گردد و آثار باقیمانده از گذشتگان نشان می‌دهد که از روزگاران کهن به وسیله فلاسفه قدیم یونانی و در دوره اسلامی به وسیله متکلمان، فلاسفه، فقها، عارفان، شاعران، و… مورد توجه ویژه قرار گرفته و در روزگار معاصر پای آن به علوم جامعه شناسی (و مسائل سیاسی بین‌المللی)، حقوق، اخلاق، روانشناسی، انسان شناسی، و بیولوژی نیز کشیده شده است (نژاد سلیم، ۱۳۷۵، ص۷) و نسل‌های انسانی با چنگ و دندان کوشیده اند تا گره دشوار آن را بگشایند، اما این گره همچنان ناگشوده مانده است.

واژه تقدیر که در زبان فارسی سرنوشت را معادل آن قرار داده‌اند از ماده “قَدَر” و مصدر “قُدره” می‌باشد و از این مادّه به صورت‌های مختلف از قبیل “قدر، قدّرنا، تقدیر، قادر، قدیر و…” ۱۳۱ مورد در کلام الله مجید به کار رفته است.

بدون تردید خداوند قادر مطلق و فعّال لمایشاء است و هیچ امری خارج از مشیت و اراده او صورت نمی پذیرد و برگی از درخت فرو نمی افتد مگر با علم و اجازه حق تعالی. اگرچه ممکن است کسانی منکر این امر شده باشند. اما باید توجه داشت که قدرت و اراده الهی نافی قدرت و اراده انسان نیست، بلکه این قدرت و اراده نیز نشأت گرفته از قدرت و اراده حق است و اگر در قرآن کریم آیاتی از نوع “قلِ اللهمَّ مالک المُلکَ تؤتِی المَلَک من تشاءُ و تنزِعُ المُلکَ مِمَّن تشاءُ و تُعِزُّ من تشاءُ و تُذِلُّ من تشاءُ بِیدکَ الخیرُ، إنّک علی کلِّ شیءٍ قدیر” (آل عمران/۲۵)، آمده است، آیاتی با مضمون “إِنّ اللهَ لایغیّرُ ما بقومٍ حتی یغیّروا ما بِأنفُسِهِم” (الرعد/۱۱) و “أن لَّیسَ لِلإِنسانَ إِلّا ما سّعَی” (نجم/۳۹) نیز نازل شده است.

واژه تقدیر در مفهوم سرنوشت، قضای الهی و جریان یافتن فرمان خداوند و روزی بخشی ایزد بر بندگان، به وفور در متون نظم و نثر فارسی به کار رفته است، و وجود ده‌ها اصطلاح از قبیل تقدیر، سرنوشت، قضا و قدر، قسمت، بخت، اقبال، داده ی الهی، طالع و حتی اختر، ستاره، آسمان، فلک، جهان، دهر، روزگار، گیتی و ترکیباتی که با افزودن “خوب، خوش، نیک یا بد و بی” به آغاز و انتهای اصطلاحات فوق پدید آمده ند –که درست در مفهوم تقدیر، یا فاعل و یا جایگاه رقم خوردن آن قلمداد شده –حکایت از توجه و اهمیت فراوان آن در میان اقوام مختلف ایرانی دارد. اما متأسفانه این دو واژه؛ “تقدیر و سرنوشت” از مظلوم ترین واژه ها حداقل در زبان و ادبیات فارسی و نهایتاًً در فرهنگ ایرانی هستند و بهانه ای شده اند که هر شخص و حتی قومی گناه ناکامی‌ها و ناتوانیهای خود را به گردن آن ها بیندازند و خود را از تقصیر و کوتاه مبرّا نشان دهند. اگرچه اعتقاد به تقدیر باید شامل مقدّرات به ظاهر مثبت و منفی هر دو باشد، اما جالب است که انسان غالباً به مقدّرات به ظاهر منفی بیشتر توجه داشته است تا مقدرات مثبت. در کل در متون و مواد تعلیمی اسلامی، به اشکالات فراوانی در اعتقاد به تقدیر اشاره شده است، بدین قرار که:

• • در صورت پذیرش تقدیر به طور تامّ، فلسفه ارسال پیامبران و نازل شدن کتاب‌های آسمانی مخدوش می‌گردد و دیگر پذیرش مسئولیت اعمال و رفتارها، امر و نهی، ثواب و عقاب معنایی نخواهد داشت.

• • افراد منفی باف می‌شوند و جایی برای تلاش و جهاد باقی نمی ماند.

• • حرکت و پویایی متوقف می شود، کارها به امان خدا سپرده می شود.

• • تراشی شایع می شود و انسان گناه تمام کاستیها و ‌کوتاهی‌های خویش را به گردن عاملی به نام تقدیر می اندازد.

• • افراد در برابر سخنان فریبنده حکّامی که از پراکندن این اندیشه منافع خودشان را دنبال می‌کنند و علمایی که در این مبحث بدون تأمل کافی نظر می‌دهند، دچار تخدیر می‌شوند و در واقع احکام الهی تحریف می شود.

• • گاهی امیدواری یا نامیدی بی جا ایجاد می‌کند.

• • اعتقاد بی قید و شرط به سرنوشت، تشویق به نوعی تنبلی و کسالت در طلب روزی است. بدین‌صورت که اگر روزی و موفقیتی مقدّر شده باشد به هر حال حاصل خواهد شد و اگر نه، تلاش هم بی فایده است.

• • از سویی نیز، اگرچه اعتقاد جزمی به قضا و قدر، آفتهای فراوانی دارد اما ‌در مورد اعتقاد بجا نیز فوایدی ذکر شده است، بدین شرح که:

• • اعتقاد به قضا و قدر الهی، آرامش بخش است و در وجود افراد رضا و تسلیم را فراهم می آورد تا بجای فوران و غلیان خشم در برابر امور نادلخواه، تقویت ایمان آن ها را نیز در پی داشته باشد.

دیدگاه‌های شناختی و زیستی با هم، تصویر جامعی از فرایند هیجان در اختیار می‌گذارند. طرفداران نظریه شناختی معتقدند که ارزیابی معنی، موجب هیجان می‌شود اما طرفداران برتری عوامل زیستی معتقدند که واکنش‌های هیجانی لزوماًً به ارزیابی‌های شناختی نیازی ندارند. آن ها معتقدند که هیجان‌ها می‌توانند بدون رویدادشناختی قبل از آن روی دهند ولی نمی‌توانند بدون رویداد زیستی قبل از آن، روی دهند .

نمایندگان دیدگاه زیستی دلایلی همچون: پاسخ هیجانی اطفال به برخی رویدادها به رغم کمبود‌های شناختی، شروع سریع هیجان کوتاه مدت بودن آن ها و خودکار و غیر ارادی بودن آن ها، ناشی شدن از مدارهای عصبی مغز را برای اثبات اهمیت عوامل زیستی بیان می‌کنند. از طرف دیگر نمایندگان دیدگاه شناختی : ارزیابی شناختی فرد از معنی یک رویداد، تجربه هیجان در برخی موقعیت‌ها و عدم تجربه آن در موقعیت‌های دیگر، پردازش اطلاعات بعد از وقوع پیامدها را دلایلی برای اثبات فرضیه خود مبنی بر اینکه فعالیت شناختی شرط لازم هیجان است را می‌آورند. در مقابل این دو دیدگاه، دیدگاهی معتقد است که انسان‌ها دو سیستم همزمان دارند که هیجان را فعال و تنظیم می‌کنند. یک سیستم، سیستم فطری، خودانگیخته و فیزیولوژیکی است که به صورت غیر ارادی به محرک‌های هیجانی واکنش نشان می‌دهد و سیستم دیگر، سیستم شناختی مبتنی بر تجربه است که به صورت تعبیری و اجتماعی واکنش نشان می‌دهد.

منشاء سیستم زیستی به تاریخ تکامل باستانی گونه برمی‌گردد که اطلاعات حسی به سرعت، خودکار و به صورت ناهوشیار توسط ساختارها و گذرگاه های زیر قشری مغز (لیمبیک) پردازش می‌شود. سیستم دوّم(شناختی) به تاریخچه فرهنگی و اجتماعی منحصر به فرد انسان بستگی دارد . این دو سیستم مکمل هم هستند نه رقیب هم و برای فعال کردن و تنظیم کردن تجربۀ هیجان، با هم کار می‌کنند. (بک^[۱۲۵] ، ۱۹۸۴)

پلاچیک^[۱۲۶] (۱۹۸۵) معتقد است که هیجان یک فرایند است. زنجیرۀ رویدادهایی شامل : شناخت، انگیختگی، احساس ها، آمادگی برای عمل، جلوه‌های بیانگر و فعالیت‌های رفتاری که در حلقۀ بازخورد هیجان جمع شده‌اند. طبق این نظریه، شناخت‌ها مستقیماً موجب هیجان‌ها نمی‌شوند، کما اینکه رویدادهای زیستی هم مستقیماً آن ها را به وجود نمی‌آورند. شناخت، انگیختگی، آمادگی برای عمل، احساس ها، جلوه‌های بیانگر و فعالیت رفتاری آشکار با هم تجربه ای را تشکیل می‌دهند که موجب هیجان می‌شود، برآن تأثیر می‌گذارد و آن را تنظیم می‌کند.

اما ‌در مورد تعداد هیجان‌ها نیز دید گاه‌های مختلف، نظریات متفاوتی را ارائه می‌دهند . دیدگاه زیستی معمولاً روی چند هیجان اصلی تأکید می‌کند که حداقل دو یا سه و حداکثر ده تا هستند . مثال : خشم، ترس، اندوه، شادی، نفرت، تعجب، شرم، گناه، علاقه و حقارت. همه پژوهشگران دیدگاه زیستی معتقدند که : ۱- تعداد کمی‌هیجان اصلی وجود دارد و ۲- هیجان‌های اصلی در تمام انسان‌ها و حیوانات مشترک هستند و ۳- هیجان‌های اصلی ثمره زیست شناسی و تکامل هستند .

پژوهشگران دیدگاه شناختی قاطعانه تأکید دارند که انسان‌ها خیلی بیشتر از ۲ تا ۱۰ هیجان را تجربه می‌کنند آن ها معتقدند که تعداد محدودی مدار عصبی، جلوه‌های صورت، واکنش‌های بدنی وجود دارند اما چند هیجان مختلف می‌توانند از یک واکنش زیستی ایجاد شوند.

همه نظریه پردازان معتقد هستند که ده‌ها هیجان وجود دارد . اکمن و دیویدسون^[۱۲۷] (۱۹۹۴) معتقدند که برخی هیجان‌ها اصلی تر از هیجان‌های دیگر هستند و اکمن معتقد است که هر هیجان اصلی فقط یک هیجان نیست بلکه مجموعه ای از هیجان‌های مرتبط است . مثلاً خشم یک هیجان اصلی است که شامل مجموعۀ خصومت، غضب، غیظ، برآشفتگی، دلخوری، بیزاری، رشک و ناکامی‌نیز است ( اکمن و دیویدسون ،۱۹۹۴).

هیجان‌های اصلی دارای ملاک‌های مشخصی هستند از جمله : فطری هستند نه اکتسابی، در تمام افراد از شرایط یکسانی به وجود می‌آید، به صورت منحصر به فرد و متمایز ابراز می‌شوند و پاسخ فیزیولوژیکی متمایز و بسیار قابل پیش‌بینی را فراخوانی می‌کنند . با توجه به اینکه برخی از پژوهشگران با مفهوم هیجان‌های اصلی مخالف هستند اما در کل در تمام فهرست‌ها هیجان‌های اصلی عبارتند از : ترس، خشم، نفرت، غم، شادی و علاقه

۲-۳-۱۰- ابعاد و مؤلفه‌‌های هیجان

هیجان‌ها چند بعدی هستند ومی‌توان هیجان را به صورت پدیده‌های ۱- ذهنی ۲- زیستی ۳- هدفمند ۴- اجتماعی بیان کرد.

در نگاه اوّل، همگی هیجان‌ها را به عنوان « احساس » می‌شناسیم . اما احساس‌ها فقط جزئی از هیجان هستند. هیجان‌ها دارای ابعاد ذهنی، زیستی، هدفمند و اجتماعی هستند. این ها در واقع چهار ویژگی هیجان هستند .

وقتی رویدادهای مهمی‌برای ما پیش می‌آید، واکنش‌های زیستی و شناختی در ما فعال می‌شود. ‌این فرایندهای زیستی و شناختی، هیجان را به وجود آورده و ما را برای مقابله کردن سازگارانه با رویدادهای مهم زندگی، آماده می‌کند. ‌این فرایندهای درگیر در هیجان که می‌توان از آن‌ ها به مراحل هیجان نیز یاد کرد، از‌ این قرارند:

الف) ابعاد زیستی؛ هیجان‌ها تاحدودی واکنش‌های زیستی به رویدادهای زندگی هستند و در واقع بدن انسان در زمان برانگیختگی هیجان، دچار تغییرات فیزیولوژیکی عمده‌ای می‌شود. بدن در مواجهه با موقعیت‌های هیجانی، با فعال کردن این موارد خود را برای مقابله کردن سازگارانه آماده می‌کند (مثلا برای گریختن در موقع تهدید آماده می‌شود):

۱٫ قلب، ریه و عضلات (سیستم عصبی خودمختار)؛ بخش عمده تغییرات فیزیولوژیکی موقع هیجان، ناشی از فعالیت بخش سمپاتیک دستگاه عصبی خودمختار است که وظیفه آماده‌سازی بدن را برای اعمال اضطراری بر عهده دارد. سمپاتیک که با آزاد کردن هورمون‌های “اپی‌نفرین” و “نوراپی‌نفرین” باعث تغییر بدنی می‌شود، ‌این سلسله از تغییرات را در بدن‌ایجاد می‌کند:

۱٫ افزایش فشار خون و ضربات قلب، تند شدن تنفس، فراخی مردمک چشم، افزایش تعرق و کاهش ترشح بزاق و مخاط، افزایش قند خون جهت فراهم شدن انرژی بیشتر، کاهش حرکات روده و معده، چرا که خون در ‌این لحظات بیشتر به سمت مغز و عضلات سرازیر می‌شود، دانه‌دانه شدن پوست و راست شدن موها و لخته شدن خون به هنگام جراحت.

۲٫ غدد و هورمون‌ها (سیستم درون‌ریز)

۳٫ ساختار‌های لیمبیک مغز مانند هیپوتالاموس (مدارهای عصبی مغز)

۴٫ فعالیت عصبی و سرعت پردازش اطلاعات (سرعت شلیک عصبی)

۵٫ حالت‌های مجزای سیستم‌های زیستی، انسان هیجان را تجربه می‌کند و به طور مثال برای مقابله کردن با تهدید قریب‌الوقوع، آماده‌تر می‌شود ( شولتز و شولتز، ۱۹۹۸).