در سال ۱۹۸۶ با دخالت سازمان های بین‌المللی، فصل جدیدی در رابطه با حفاظت از محیط زیست آغاز گردید. در این سال سازمان ملل متحد و دو سازمان منطقه ای یعنی شورای اروپا و سازمان اتحاد آفریقا، اسناد بین‌المللی مهمی را تصویب نمودند که از آن جمله می توان اعلامیه مبارزه با آلودگی هوا(۸ مارس ۱۹۶۸) و منشور اروپایی آب ۶( ۶ می ۱۹۶۸) مصوب شورای اروپا و کنوانسیون آفریقایی ‌در مورد حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی(۱۵سپتامبر۱۹۶۸) مصوب سازمان اتحاد آفریقا را نام برد.^[۱]

مبحث دوم- تاریخچه توجه به محیط زیست و حقوق مرتبط با آن

گفتار اول: دوره های مختلف تعامل انسان با محیط و تحولات آن

در طول حیات بشری، انسان بر روی زمین هم به عنوان مهد و پرورشگاه اولیه اش و هم به عنوان محیطی برای زیست و بهره گیری از مواهب و رفع نیازها در تماسی تنگاتنگ بوده است. رابطه ای که بدون آن از دوام انسان خبری نبود. لیکن این رابطه بعدها از حد رفع احتیاجات اساسی اولیه فراتر رفته و اشکال گوناگونی به خود گرفت تا به امروز که کره خاکی به عنوان زیستگاه واحدی برای تمامی آنان برای ادامه حیات موجوداتش چشم به شیوه رفتار انسان امروز دوخته است. صاحب نظران رابطه انسان با محیطش را بر اساس کیفیت این ارتباط به دوران های گوناگونی تقسیم کرده‌اند.^[۲] که به اجمال عبارت است از:

الف: دوره ای که انسان مقهور طبیعت است و از ابتدای تاریخ تا اواخر قرن ۱۶ میلادی را در بر می‌گیرد.

ب: زمانی که غول صنعت، اعجاز و اقتدارش را در خدمت بشر قرار می‌دهد، انسان سرمستی که تا آن زمان خود چیره و مغلوب طبیعت بود، حال که موانع تسخیر آن یکی پس از دیگری از پیش پای برداشته به طرز مضحکی خود را مالک بلا منازع همه چیز می‌داند. این دوران به طور تقریبی از اوایل قرن ۱۶ میلادی آغاز می شود.

بر اساس اسناد موجود در یک تقسیم تاریخی که در سال ۱۴۹۳ اتفاق افتاد پاپ الکساندر چهارم، بخشی اعظم از اقیانوس هایی را که پیش تر استیلا بر آن افسانه می نمود. میان پرتغال و اسپانیا تقسیم کرده، تجارت و بهره برداری به وسیله آب ها را برای دیگر دول ممنوع اعلام می‌کند.^[۳]

مسأله مالک بودن یا نبودن در آن زمان به گونه ای بالا می‌گیرد که برخی اندیشمندان عصر را با چالشی در این وادی مقابل هم قرار می‌دهد. چنان که ویکتوریا از تصاحب دریاهای بسته و محدود سخن می‌گوید و در مقابل، گروسیوس اصالت را با آزادی دریاها می‌داند.^[۴] این دوران با انقلاب صنعتی به اوج خود می‌رسد و همچنان تا اواسط قرن ۲۰ با بهره برداری از مواهب ارزان و در دسترس طبیعی، بازار اقتصاد و منفعت طلبی در این زمینه را گرم و پر رونق نگاه می‌دارد.

ج: زمانی است که آثار مخرب فعالیت های بی محابای اقتصادی او اندک اندک رخ می کند و اندیشه اش بدین سوی متمایل می شود که باید ضمن انجام فعالیت های صنعتی و اقتصادی، گامی نیز در جهت جلوگیری از بروز آثار مخرب این فعالیت ها برداشته و از آسیب دیدگی، تخریب و آلودگی محیط زیست ممانعت به عمل آورد. این زمان تا اواسط قرن ۲۰ آغاز شده است.

مبحث سوم- حقوق محیط زیست در عرصه حقوق بین الملل

دانستن این مطلب مهم که اثرات مداخله انسان در طبیعت به ندرت در محل باقی می ماند و به جهانی شدن میل دارد لازم می آورد تا دولت ها را نسبت به بهبود بخشیدن به کیفیت زندگی زیست محیطی مؤظف نموده و همکاری های بین‌المللی در این راستا را برانگیزد. اگر چه حتی از سال ۱۹۲۶ فعالیت هایی پراکنده در این زمینه وجود داشته (آقایی، بهمن، حقوق بین الملل دریاها و مسائل ایران، کتابخانه گنج دانش، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۴، ص ۱۵۶). لیکن آغاز نهضت محیطی زیستی را باید از ۱۹۶۰ در نظر گرفت. از ژوئن ۱۹۷۲ برپایی کنفرانس استکلهم به عنوان نقطه عطفی در توجه به مسائل محیط زیست بشر این حقوق توسعه یافت. (تقی زاده، انصاری، مصطفی، حقوق محیط زیست در ایران، انتشارات سمت، تهران، ۱۳۸۴، ص ۱۵۷). این کنفرانس جهانی پس از دوران خمود و بی توجهی نسبت به آن، همت جهانیان را به سوی حل این معضل جهانی برانگیخت و سلسله جنبان فعالیت های پیش رونده ای در این راستا شد. بعدها با تشکیل کنفرانس ریو و اخیراًً کنفرانس ژوهانسبورگ و دیگر نشست های جهانی مسائل محیط زیست به طور جدی تری در دستور کار مجامع جهانی وارد شد. (قوه قضاییه، مجموعه مقالات نخستین همایش حقوق محیط زیست، انتشارات برگ زیتون، تهران، ۱۳۸۴، ص ۶۲) انسان پرورده شده در دامان طبیعت، پس از طی دوران متنوع ارتباطش با آن، اینک در قالب مجامع و تجمعات دولتی و غیر دولتی به آن جا رسیده که برای حفظ محیط زیستش قواعدی را بنا نهاده و خود را ملزم به رعایت آن بداند. مهم ترین توجهات در این زمینه در قالب کنفرانس ها و کنوانسیون های بین‌المللی و منطقه ای نمود داشته است.

گفتار اول: ویژگی های حقوق بین الملل محیط زیست معاصر

گرچه به طور کلی می توان در حقوق بین الملل عمومی جنبه‌های از حفاظت محیط زیست یافت ، اما ظهور حقوق بین الملل محیط زیست به عنوان شاخه ای از این رشته نسبتا جدید است . جرقه های نخست این شاخه حقوقی در کنفرانس ۱۹۷۲ استکهلم و با پذیرش بیانیه این کنفرانس زده شد. این بیانیه با اینکه جنبه الزام آور حقوقی ندارد، اما اصول مهمی را که امروزه زیر بنای حقوق بین الملل محیط زیست است ، بیان می‌دارد.

یکی دیگر از خصوصیات حقوق بین الملل محیط زیست این است که اساس این حقوق بر پایه حقوق نرم^[۵] بنا گردید است . حقوقی که بر بیانیه ها ، اعلامیه ها، اصول اجرایی و …. مبتنی گردیده و ضمانت اجرای حقوقی محکمی ندارد. گر چه به تدریج حقوق بین الملل محیط زیست به سمت حقوق سخت^[۶] پیش رفته است و در حال حاضر می توان بخشی از آن را در مجموعه های حقوقی بین‌المللی یافت .

بر این اساس ، « مسئولیت»^[۷] درحقوق بین الملل محیط زیست بر اساس « مسئولیت نرم»^[۸] شکل گرفته است. گر چه به طور سنتی می توان متون حقوقی زیادی درباره « مسئولیت سخت»^[۹] در حقوق بین الملل محیط زیست مشاهده کرد، که از جمله می توان به « مسئولیت بین‌المللی آلودگی فرامرزی » اشاره کرد ، ولی حقوق بین الملل محیط زیست در تلاش است تا یک نوع مسئولیت مدنی که مبتنی بر « جبران خسارت » می‌باشد را به رسمیت بشناسد. این نوع مسئولیت به عنوان یک مسئولیت ناشی از « خطاء » شناخته می شود نه مسئولیت ناشی از « فعل یا ترک فعل » که عنصر «جرم » معرف آن است .

‌بنابرین‏، افرادى که در حقیقت نظامى نبوده، یا دلایلى بر نظامى بودن آنان وجود نداشته باشد، مورد حمایت قرار مى‌گیرند و جنگ‌جویان حق تعرض به آنان را ندارند؛ زیرا پیامبر گرامى صلى‌الله‌علیه‌و‌آلهفرمودند:

پیران، زنان، اطفال، عابران و رهبانان را که در غارها و بیغوله‌ها زندگى مى‌کنند، به قتل نرسانید^[۱۳]

شبیه این حدیث، از امام صادق علیه‌السلام نیز نقل شده است. این دستور صریح اسلام است، البته افراط و تفریط‌هاى مسلمانان را که گاه در برخى جنگ‌ها گزارش شده است نباید به حساب اسلام گذاشت.

از دید فقیهان مسلمان نیز، اصل حمایت از افراد غیرنظامى به اجماع و اتفاق مورد تأکید قرار گرفته است. صاحب جواهرالکلام مى‌نویسد:

… کسى از فقها را سراغ ندارم که با این مسئله مخالف باشد، و علّامه حلّى در کتاب‌هاى تذکره و منتهى بر آن ادعاى اجماع کرده… و حدیثى از امام صادق علیه‌السلام در این خصوص نقل مى‌کند.^[۱۴]

نتیجه آنکه، از دیدگاه اسلام، دشمنان به عنوان انسان‌هایى که قابلیت هدایت و سوق به سوى حق و حقیقت را دارند به حساب مى‌آیند. از سوى دیگر، در زمان جنگ، دشمنان از دو گروه متمایز تشکیل مى‌شوند. دسته‌اى نظامیان و کسانى که مستقیما و به گونه فعالى در جنگ مشارکت دارند و دسته دیگر که به هیچ وجه دخالتى در جنگ ندارند که معمولاً زنان، کودکان و مردان سالخورده را تشکیل مى‌دهند. اسلام براى افرادى از دسته نخست که تسلیم شده یا زخمى گردیده و یا اسیر گشته‌اند، حقوق خاصى را شناخته است. از این‌رو، اسلام مردانه جنگیدن را ترغیب و خیانت و شکنجه دادن و آزار روانى و بدنى نسبت به دشمن (بخصوص پس از خاتمه جنگ) را منع مى‌کند.

چگونگى حفاظت از افراد غیرنظامى به معناى کنترل فعالیت‌هاى نظامى علیه دشمن به منظور آسیب نرسیدن به افراد غیرنظامى، امرى بسیار حساس و اصولاً نیازمند یک سلسله تدابیر فنى و وسایل دفاعى و امنیتى است که در شرایط گوناگون به صورت‌هاى متفاوت مورد لزوم قرار مى‌گیرد.براى مثال، وسایلى مانند: ماسک‌هاى ضد گاز، پناهگاه‌هاى قابل اطمینان، حفاظت‌هاى ویژه در برابر بمباران‌هاى اتمى و تشعشعات ناشى از آن، آذوقه و مواد غذایى، عوامل تسکین روانى، انواع وسایل حمل و نقل و امکانات بهداشتى و درمانى و در نهایت، جمعیت‌هاى حقوقى براى تأمین حفاظت از افراد غیرنظامى توسط هر دولتى نسبت به اتباع خود اجتناب‌ناپذیر است.

ظرافت و دشوارى این نوع اقدامات حفاظتى هنگامى آشکارتر مى‌گردد که ‌به این نکته نیز توجه داشته باشیم که معمولاً پیش‌بینى شیوه‌هاى حملات دشمن امکان‌پذیر نیست و براى انتخاب راه‌هاى دفاعى هم فرصت زیادى وجود ندارد و از سوى دیگر، انتخاب نوع سلاح و کنترل مقابله به مثل‌ها نیز به نوبه خود از مشکلات نامرئى در اقدامات مؤثر براى حفاظت افراد غیرنظامى به شمار مى‌آید.

به نظر چنین مى‌رسد که در عملیات رزمى جهادى آن‌قدر که اندیشه و تعقّل به کار مى‌آید ساز و برگ جنگى و سلاح‌ها کارایى ندارند و کاربرد وسایل جنگى نیز باید با دقت کامل کنترل شود که اقدامى جهت مخالف اهداف جهاد انجام نگیرد. منظور از اندیشه و تعقّل تنها تدبیر و مدیریت جنگ نیست، بلکه آن عقلانیت بشردوستانه است که خشونت را با ظریف‌ترین و عاطفى‌ترین مسائل انسان دوستانه همراه و همسو مى‌گرداند و به خشونت جهت انسانى مى‌دهد.

این نوع مشکلات اصولى که امروزه ‌در مورد جهاد پیش مى‌آید، ناشى از آن است که وسایل جنگى و سلاح‌هاى موجود در جهان، مبتنى بر اصول انسان دوستانه طراحى و تولید نشده‌اند. انگیزه ها و هدف‌ها در تولید انبوه سلاح‌هاى کشنده و مخرّب هولناک و زرادخانه‌هاى کشورهاى صاحب تکنولوژى اتمى انباشته شده آن‌گونه که از سابقه تاریخى آن در جنگ‌هاى جهانى معلوم مى‌گردد صرفا براى کشتار به هر نوع و تخریب به هر گونه است.^[۱۵]

اصولاً دیدگاه اسلام، کاهش آثار شوم جنگ‌ها و برداشتن گام مؤثر در حذف جنگ است. علاوه بر این، یکى از اصول مهم ‌محدود کننده جنگ، این اصل است که کسى که در جنگ مشارکت ندارد و یا حتى در جنگ حضور دارد، ولى کار مطبوعاتى و خبرنگارى انجام مى‌دهد، و به طور کلى، تمام کسانى که در تقویت نظامى دشمن هیچ کمکى نمى‌کنند، از آسیب و تعرض مصون مى‌باشند و حتى در مبارزه با دشمن، باید به گونه‌اى عمل کرد که افراد حاشیه‌اى و غیر مربوط به جنگ، از حمایت‌هاى ویژه برخوردار شوند.

در متون اسلامى به مصونیت افراد غیرنظامى تصریح شده است. حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام خطاب به معقل بن قیس که به عنوان فرمانده، مأموریت جنگى به عهده داشت، فرمود:

«اِتَّقِ اللّهَ… و لا تقاتِلنَّ اِلاّ مَن قاتَلَکَ»؛^[۱۶] از خدا بترس؛ جز با کسى که با تو پیکار کند، پیکار نکن.

منظور از غیرنظامى‌ها، افرادى مانند زنان، کودکان، پیران و… هستند که توضیح بیشتر ‌در مورد هر یک از آنان در ادامه خواهد آمد. از این‌رو، فقیهان اسلامى، اعم از شیعه و سنّى یک «قاعده فقهى» تأسیس کرده‌اند که بر اساس این قاعده فقهى، افراد غیرنظامى کشته نمى‌شوند:«لا یُقتَل غیرُ القاتلِ»؛^[۱۷] غیر قاتل، کشته نمى‌شود.

فقیهان اهل‌سنّت در این باب گفته‌اند: «لا یُقتَل غیرُ المُقاتِل»؛^[۱۸] غیر جنگجوها، نباید کشته شوند.

همان گونه که پیش‌تر بیان شد، از نظر فقیهان اسلامى، اصل حمایت از افراد غیرنظامى، یک امر قطعى و خدشه‌ناپذیر است، به گونه‌اى که صاحب جواهر در این‌باره، ادعاى اجماع و اتفاق مى‌کند و مى‌گوید: کسى از فقیهان شیعه سراغ ندارم که با این مسئله مخالف باشد.^[۱۹]

۱-۱۱-۳- حمایت از مجروحان و بیماران جنگی در سبز فایل

عصر رنسانس از مهمترین دوره ای است که به عصر روشنگری در زمینه حقوق بشر دوستانه و احترام به افراد در مخاصمات مسلحانه معروف می‌باشد . از مهمترین اندیشمندانی که در این زمینه فعالیت‌هایی را انجام داده ، می توان از جان لاک و ژان ژاک روسو و هانری دونان نام برد .

جان لاک فیلسوف انگلیسی با ارائه نظرات حقوق طبیعی ‌به این امر اعتقاد داشت که انسان به جهت خلقت و خوی انسانی خود قدرت حاکمیت بر خود را داشته و لذا از این طریق دارای یک حقوق فطری بوده و محدوده این حقوق تا جائی است که موجب تضییع حقوق دیگران نشود .

ژان ژاک روسو نیز با کتاب قرارداد اجتماعی خود تحولی بنیادین در زمینه حقوق بشر دوستانه ایجاد نمود او می‌گوید «‌ایجاد جنگ در نتیجه روابط انسان‌ها نبوده بلکه تضاد منافع یک دولت با دولت دیگر آن را به وجود می آورد و در این جنگها تمام سربازان به طور اتفاقی با هم دشمن شده اند . هنگامی که جنگ تمام شود آن ها هیچ دشمنی با هم ندارند . آن ها سربازانی بوده اند که برای دفاع از خود جنگیده اند اما در اصل هر دوی آن ها هموطن بوده اند و یکدیگر را دوست می داشته اند».^[۲۰]

۲-۴۳ خانواده و رضایت زناشویی:

بدیهی است که ازدواج اولین تعهد عاطفی و حقوقی است که مادر بزرگسالی قبول می‌کنیم. به علاوه انتخاب همسر و انعقاد پیمان زناشویی نقطه عطفی در رشد و پیشرفت شخصی تلقی می شود. بی تردید یکی از مهمترین تصمیم هایی که ما در طول زندگی خود می گیریم انتخاب یک شریک زندگی است. در هر جامعه ای تعدادی از زوجها از زندگی زناشویی خود کمال رضایت را دارند و از انتخاب یکدیگر راضی و از باهم بودن خرسند می‌باشند. در نتیجه زندگی خوب، موفق و توأم با احساس خوشبختی و آرامش را دارند ( منادی، ۱۳۸۵ ) .

اُدل^[۱۰۴] (۱۹۹۸) توافق در ارزش‌ها را با رضایت زناشویی مرتبط می‌داند، ‌به این معنا که زوجهای موفق خود را با نظام زندگی شان منطبق می‌سازند.مطالعه ازدواج هایی که امکان ارزیابی آن ها وجود دارد بر این امر دلالت می‌کند که الگوهای متفاوتی در عملکرد موفقیت آمیز ازدواجها به نمایش گذاشته می‌شوند.

به اظهار لیدرر^[۱۰۵] ( ۱۹۹۲ ) یک روش واحد برای دو فرد به منظور داشتن زندگی زناشویی خشنود وجود ندارد، اما با پیگیری عناصر اصلی معلوم می شود که گرچه الگوها متنوع اند ولی قواعد مشترکی که در ازدواج های خشنود با الگوهای عملکردی متنوع مشاهده می شود عبارتند از:

۱ – همسران در یک زندگی زناشویی موفق، بادوام و توأم با رضایت به یکدیگر احترام می‌گذارند. هریک از همسران بعضی از ویژگی ها با توانایی‌های قابل احترام را در دیگری می‌یابد.مثل همسر خوبی بودن، تامین مخارج، طبع و ذوق هنری داشتن. هرچه میدان احترام گذاری وسیع تر باشد، زندگی زناشویی رضایتمندانه تر خواهد بود .این همسران تأیید و ارزش گذاری خود را به همسرانشان نشان می‌دهند و به طور پیوسته کارهایی انجام می‌دهند و بیان می‌کنند که عواطف، عشق و احترامشان را به یکدیگر نشان می‌دهد و کلمات و اعمال را که اهدف مثبت ازدواجشان را حمایت و تأیید می‌کند انتخاب می‌کنند..

۲ – همسران نسبت به یکدیگر بردبار هستند آن ها درک می‌کنند که امکان فریب خوردن یا خطا کردن در خودشان وجود دارد. اسان را آسیب پذیر می بینند و ‌به این ترتیب می‌توانند قصور و کوتاه دیگران را بپذیرند. آن ها مسئولیت رفتار و عزت نفس خود را به طور فردی می‌پذیرند و انتظار ندارند که شریک زندگی شان مسئول شاد و خوشحال نگه داشتن آن ها باشد به همین دلیل از سرزنش و انتقاد یکدیگر اجتناب می‌کنند. و در عوض آنچه را ‌در مورد همسرشان درست است تأیید می‌کنند. با همدلی به سخنان یکدیگر گوش می‌دهند و در جستجوی عواملی هستند که در روابط آن ها تاثیر بر جای می‌گذارد.

۳ – همسران بر پایه اعتماد متقابل مساعی می پردازند. تشریک مساعی بر اعتماد متقابل زوجهای دارای زناشویی با ثبات و رضایت بخش، بنیان نهان شده است و به آن ها امکان صرف وقت، انرژی، رغبت و اطمینان به درگیر شدن در فعالیت ها و کارهای فرعی خارج از محیط زناشویشان را می‌دهد. آن ها آزاد هستند نه تنها فقط از یکدیگر، بلکه از هرچیز و هرکس دیگر که ممکن است آن ها را به طور فردی یا دوتایی علاقه مند سازد، لذت ببرند.

۴ – در یک ارتباط زناشویی توأم با حس همکاری و مشارکت ممکن نیست زن و مرد همیشه با یکدیگر موافق باشند، اما می‌توانند به راحتی مخالفت خود را اعلام کنند، و این امر مورد پذیرش قرار می‌گیرد و با هم به دنبال راه هایی می‌گردند که مورد تأیید هردو قرارگیرد تا مشکلات زندگی همواره با یکدیگر حل می‌کنند. و به طور منظم و صحیح برای تعریف و حل مشکلات، حتی اگر خیلی ساده باشد به گفتگو می پردازند منادی بر این اعتقاد است که ارتباط کلامی باعث شناخت زوج ها از یکدیگر و نزدیک شدن آن ها به هم می شود. سپس زن و مرد انتظار معقولی از همدیگر داشته و به دنبال آن رضایت از زندگی افزایش یافته و در نهایت احساس خوشبختی فراهم می شود. نبود گفتگو بین زوجها یعنی، بی خبری زنان و مردان از مسائل زندگی مشترکشان می شود. چنین حالتی زن و مرد انتظارات یکدیگر را شناخته، ‌بنابرین‏ به خواسته های هم پاسخ نگفته و در نتیجه از زندگی رضایت نداشته و در نهایت احساس خوشبختی نمی کنند ( منادی، ۱۳۸۵ ) .

به اعتقاد تارد به نقل از لازار، پیوند تنگاتنگی بین عملکرد گفتگو و تغییرات در نظرها در هر عرصه ای (خصوصاًً در خانواده )وجود دراد. وی می افزاید گفتگو و مذاکره به نوعی پیش در آمد تفاهم است، اما در عین حال پیش شرط آن نیز هست (منادی، ۱۳۸۵ ) .

وقتی گفتگو بین زن و مرد برقرار می شود، محصول بسیار زیاد و خوبی دارد اولاً یک خود شناسی را به دنبال خواهد داشت. در ضمن گفتگو امکان دارد زن با مرد، خواسته ها، آرزوها و شکل ایده آل رفتار مورد علاقه خود از همسرش را به صورت مستقیم یا غیر مستقیم مطرح کند، در این حالت زن یا مرد خواه یا ناخواه فکر می‌کنند که کدامیک از این ویژگی ها را دارند و کدامین را ندارند. با تفکر پیرامون خود قاعدتاً به شناخت خود می‌رسد. عملی که تاقبل از گفتگو ممکن است فرد ‌در مورد خود انجام ندهد. در نتیجه، ‌به این ترتیب گفتگو به خود شناسی فرد کمک ‌کرده‌است ( منادی، ۱۳۸۵ ) .

ثانیاًً، شناخت دیگری را به همراه می آورد، زمانی که دو نفر در جامعه یا زن یا مرد در خانواده با یکدیگر سخن نگفته باشند با روحیات، اخلاقیات، خواسته، خصوصیات و ویژگی های یکدیگر آشنا نیستند. زمانی که ارتباط به شکل کلامی و غیر کلامی برقرار می شود، فرد یا به صورت مستقیم یا به صورت غیر مستقیم ایده آل ها و خواسته ها یا الگوهای مورد قبول خود را مطرح می‌کند، در این حالت طرف دیگر متوجه مشخصات و ویژگی های طرف مقابل خود می شود. اجازه می‌دهد تا به تفاوت‌ها وتشابهات یکدیگر آشنا شوند (منادی، ۱۳۸۵ ) .

ثالثاً این دو عمل باعث نزدیک شدن زن و مرد به یکدیگر در نتیجه کم شدن اختلافات و نهایتاًً کم شدن طلاق در جامعه خواهد شد. وقتی تفاهم بین زن و مرد برقرار شد، اعتماد بین آنان به وجود خواهد آمد. به دنبال اعتماد، همکاری و تعاون بین زوج ها برقرار خواهد شد. همکاری زوج ها باعث ارتقاء و پیشرفت هر دو نفر و بهبود زندگی از همه نظر خواهد شد. ( منادی، ۱۳۸۵ ) .

۲ -۴۴ عوامل مؤثر بر رضایت زناشویی

در بررسی های مربوط به عوامل مؤثر در رضایت زناشویی در منابع متعدد به عوامل گوناگون اشاره شده است که در اینجا به پاره ای از آن ها اشاره خواهیم کرد:

1. 1. شمس، عبدالله، آیین دادرسی مدنی، جلد سوم، تهران: میزان. سال (۱۳۸۱)، ص ۳۹٫ ↑

   

1. 1. – همان، ص ۴۴٫ ↑

1. 1. – کسسه، آنتونیو، حقوق کیفری بین‌المللی، پیشین،ص ۱۲۲٫ ↑

1. 1. صابر، محمود. تضمین های دادرسی عادلانه ناظر بر ساختار دیوان کیفری بین‌المللی، پیشین، ص ۷۸٫ ↑

1. 1. – کسسه، آنتونیو. حقوق کیفری بین‌المللی، پیشین، ص ۷۷٫ ↑

1. 1. آقائی جنت مکان، حسین، دادرسی غیابی در امور کیفری. مجله مطالعات حقوقی دانشکده حقوق شیراز. شماره اول دوره اول ۱۳۸۹، ص ۲۵۵٫ ↑

1. 1. همان، ص ۲۶۰٫ ↑

1. 1. -کسسه، آنتونیو. حقوق کیفری بین‌المللی، پیشین، ص ۱۶۶٫ ↑

1. 1. و.ژ. گانزوف واندر مرچ، حمایت بشر در حقوق اساسی، ترجمه نجاد علی الماسی، تهران، مؤسسه‌ حقوق تطبیقی، سال، ص ۳۳۱٫ ↑

1. 1. – Orosecutor V. Milosevic, Preliminory Protective Motion, Case No. IT-99-37-PT-9. August 2001. ↑

1. 1. – جمادی، علی. قطعیت اراء و حق تجدید نظر خواهی در حقوق کیفری ایران و مقایسه با فقه و اسناد حقوق بشری. رساله دکتری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. سال(۱۳۸۶) ↑

1. 1. – محقق داماد، قواعد فقه (۳): بخش قضایی. تهران: مرکزنشر علوم اسلامی. (۱۳۸۷)، ص ۲۳٫ ↑

1. 1. ۳- نجفی، محمد حسین. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج۴۰). تهران: درالکتاب الاسلامیه. سال (۱۳۷۴)، ص ۲۲۲٫↑

1. 1. – موسوی خمینی، روح الله. تحریر الوسیله. تهران: مکتب اعتماد.سال(۱۳۶۷)، ص ۲۹۴٫ ↑

1. 1. – نوبهار، رحیم. اصل قضایی بودن مجازات ها (تحلیل فقهی حق بر محاکمه عادلانه). تهران: روزنامه رسمی . سال (۱۳۸۹)، ص۷۱٫ ↑

1. 1. – جمادی، علی. قطعیت اراء و حق تجدید نظر خواهی در حقوق کیفری ایران و مقایسه با فقه و اسناد حقوق بشری. پایان نامه دکتری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران. سال (۱۳۸۶)، ص۸۶٫ ↑

1. 1. نوبهار، رحیم، یشین، ص۷۵ ↑

1. 1. نیکویی، پیشین، ص۲۲۸٫ ↑

1. 1. رجبی، ابراهیم؛ پلیس و حقوق شهروندی، پایان نامه مقطع کار شناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه مفید، سال (۱۳۸۶)، ص۶۳٫ ↑

1. 1. – آ مبوس، کای، آیین دادرسی کیفری بین مللی، ترجمه حسین آقایی جنب مکان، مجله تحقیقات حقوقی، شماره۴۵، سال۱۳۸۴، ص۱۹۰٫ ↑

1. 1. کسسه، آنتونیو، حقوق کیفری بین‌المللی. حسین پیران و سایرین (مترجمان ). تهران: جنگل. سال (۱۳۸۷)، ص ۱۸۲٫ ↑

1. 1. – آمبوس، کای، دادرسی کیفری بین‌المللی، ترجمه حسین آقایی جنت مکان، پیشین. ↑

1. 1. – فضائلی، نصطفی، دادرسی عادلانه، مؤسسه‌ مطالعات و پژوهش های حقوقی شهر دانش (۱۳۸۹).، ۲۵۷٫ ↑

1. 1. – Elliott, Catherine and Francas Quine (2000). English Legal System. (3 th ed.). English: Longmanp, 55. ↑

1. 1. – زاپالا، سالواتور. حقوق بشر در حقوق بشر در محاکمات کیفری بین‌المللی. ترجمه حسین اقائی جنت مکان. اهواز: دانشگاه چمران اهواز. سال (۱۳۸۷)، ص۲۲۷٫ ↑

1. 1. – صابر، محمود. تضمین های دادرسی عادلانه ناظر بر ساختار دیوان کیفری بین‌المللی، پیشین، ۱۳۴٫ ↑

1. 1. صابر، محمود، پیشین، ص۱۳۷٫ ↑

1. 1. -شبث. مقدمه ای بر دیوان کیفری بین‌المللی، پیشین،ص۱۴۴٫ ↑

1. 1. – آقایی جنت مکان، حسین، تشکیل دادگاه ویژه لبنان؛ نگاهی متفاوت در حقوق کیفری بین‌المللی. ‌فصل‌نامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران،۳۹، سال (۱۳۸۸).،ص۴۰٫ ↑

1. 1. – Gaeta, Paola (207). To Be (Persent) or Nat To Be (Persent) Trials in Absentia before the Special Tribunal for Lebanon. Journal of international Criminal justice, 5:1165 _1174. ↑

1. 1. – Jordish Wayne and Tin Parker (2010). Trials in Absentia at the Special Tribunal for Lebano. Journal of International Criminal Justice, 8,p265. ↑

1. 1. – Gaeta, Paola, opcit, p233. ↑

1. 1. – علی بابایی، غلام رضا، فرهنگ روابط بین الملل (واژه نامه) انتشارات مؤسسه‌ چاپ و انتشارات مؤسسه‌ چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه کشور اسلامی ایران، چاپ دوم، سال ۱۳۸۷٫ ص ۴۵۶٫ ↑

1. 1. – خزانی، منوچهر؛ فرایند کیفری(مجموعه مقالات)، تهران: گنج دانش، سال (۱۳۷۷)، ص۹۱٫ ↑

1. 1. بیگ زاده، ابراهیم، سازمان ملل متحد، محاکم کیفری بین مللی: تئوری و عمل، مجله تحقیقات حقوقی شماره۱۸، تابستان ۷۵و زمستان ۷۵٫ ۳۳٫ ↑

1. 1. – رجبی، ابراهیم؛ پلیس و حقوق شهروندی، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه مفید، سال(۱۳۸۶)، ص ۱۱۲٫ ↑

1. 1. – بولک، برنار، کیفر شناسی، ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادب، چ۱، تهران ،مجمع علمی و فرهنگی مجد،سال ۱۳۸۲، ص ۵۲٫ ↑

1. 1. – نوبهار، رحیم. اصل قضایی بودن مجازات ها (تحلیل فقهی حق بر محاکمه عادلانه). پیشین، ص۱۷۷٫ ↑

1. 1. – آشوری، محمد؛ عدالت کیفری(مجموعه مقالات)، چاپ اول، تهران: کتاب خانه گنج دانش. سال ۱۳۷۹٫، ص ۱۳۴٫ ↑

1. 1. -آشوری، محمد؛ عدالت کیفری(مجموعه مقالات)، چاپ اول، تهران:کتاب خانه گنج دانش. سال ۱۳۷۹٫، ص۱۳۶٫ ↑

1. 1. – آقایی جنب مکان، حسین، دادرسی غیابی در امور کیفری، پیشین، ص ۱۹۳٫ ↑

1. 1. -شبث.ا. ویلیام. مقدمه ای بر دیوان کیفی بین‌المللی، پیشین، ص۱۶۰٫ ↑

1. 1. -همان، ص۱۶۱٫ ↑

1. 1. -نوبهار، رضا، شکنجه در کنوانسیون سازمان ملل متحد، سایت www.ghavanin.ir. ↑

1. 1. -Appeal Chamber, Prosecutor V. Barayagwiza, Decision on Prosecutor’s Request for Review or Reconsideration March 31,2000. ↑

1. 1. معتمد، محمد علی، حقوق جزای عمومی، نشر گنج دانش، ج۱، تهران، سال ۱۳۸۱، ص۱۶۶٫ ↑

1. 1. – جمادی، علی. قطعیت اراء و حق تجدد نطر خواهی در حقوق کیفری ایران و مقایسه با فقه و اسناد حقوق بشری، همان، ۱۵۵٫ ↑

1. 1. – پوربافرانی، حسن، حقوق جزای بین الملل، انتشارات جنگل، چاپ اول، سال ۱۳۸۸، ص۱۴۴٫ ↑

1. 1. ۱-جعفری فریدون، دیوان کیفری بین‌المللی و جهانی سازی حقوق کیفری، نشر بنیاد حقوقی میزان ۱۳۹۰ . ↑

1. 1. -حبیب زاده، محمد جعفر و همکاران، قاعده منع محاکمه و مجازات مجدد، مجله مدرس علوم انسانی، بهار ۱۳۸۴- شماره۴۱، ص ۴۸٫ ↑

1. 1. – صمدی، مهدی، ارکان محاکمه کیفری بین‌المللی، روزنامه ایران، پنجشنبه،۱۰آبان ماه سال۱۳۸۶٫ ↑

1. 1. – زلمن، ماریون ولاری، دادرسی کیفری به عنوان حقوق بشر، ترجمه جلیل امیدی، مجله دانشکده حقوق دانشگاه تهران، ش ۴۴،. سال؛ ۱۳۷۹)، ص ۶۲٫ ↑

1. 1. – نژندی منش، هیبت الله، محاکمه قدرت مطلق، روزنامهاعتماد ملی، شماره۷۱۹، چها شنبه ۳۰ مرداد ۱۳۸۷٫ ص ۲۷۷٫ ↑

ب) رویکرد روانکاوی :

۱- دیدگاه فروید :

بنظر فروید اکثر مردم به درجات مختلف روان نژند هستند و سلامت روان شناختی یک ایده آل است نه یک هنجار آماری . به عقیده فروید ویژگی های خاصی برای سلامت روان شناختی ضرورت دارد . نخستین ویژگی خود آگاهی است .

به نظر فروید خود آگاهی برای سلامت روان شناختی کفایت کننده نیست . می‌دانیم که زندگی اجتماعی بخودی خود متبع بالقوه غیر منطقی بودن است . فروید تقریباً ایده ای ‌در مورد غیر منطقی بودن اعمال گروهی داشته است . او تمام جنبش‌های سیاسی ، دموکراتیک یا استبدادی ، انقلابی یا ارتجاعی را فاسد و مردود می‌داند .

به عقیده فروید انسان متعارف کسی است که مراحل رشد روان جنسی را با موفقیت گذرانیده باشد و در هیچ یک از مراحل بیش از حد تثبیت نشده باشد . به نظر او کمتر انسانی متعارف به حساب می‌آید و هر فردی به نحوی از انحاء نا متعارف است . فروید از حیطه روان شناسی انسان نا متعارف را به دو گروه روان نژند و روان پریش تقسیم می‌کند و هسته مرکزی بیماری روانی را اضطراب می‌داند . به عقیده فروید نوع مکانیزم های دفاعی مورد استفاده افراد سالم روان نژند و روان پریش متفاوت است . شخص سالم از مکانیزم های دفاعی نوعی دوستی ، پیش‌بینی ، شوخ طبعی ، والایش و سرکوب استفاده می‌کند .

۲- دیدگاه یونگ :

به طور کلی نظریه یونگ ‌در مورد روان نژندی از نظریات فروید و ادلر پیچیده تر است ، به طور کلی که وی نظریات انان را تخریبی و تقلیلی می‌داند . به عقیده یونگ در اغلب موارد علت روان نژندی « یک سو نگری » است . یک سو نگری به اشکال مختلفی روی می‌دهد که دو نوع از آن ها اهمیت اختصاصی دارند . ‌در مورد نخست شخص ‌در مورد اهدافی دچار مشغله فکری می شود که این اهداف برای یک مرحله پایین تر از چرخه زندگی متناسب بوده اند . شخص جوانی که دچار وسوسه فکری مربوط به مشکلات دوران کودکی و خردسالی است ، نمی تواند به نحو مؤثر از عهده خواسته های زندگی و رقابت اجتماعی بر آید . شخص میانسالی که هنوز به جایگاه اجتماعی و جنسیت علاقمند است نیز به همین اندازه دچار سردرگمی شده است ، زیرا این موضوعات نبایستی تا این اندازه در زندگی این شخص حائز اهمیت باشند . مشکل دوم یک سو نگری ممکن است به صورت توسعه بیش از حد یک نگرش یا عملکرد اساسی و بنیادین باشد که موجب شود شخص « نقاب » خودش را بی از حد جدی بگیرد .

دوم و مهمتر اینکه یک سو نگری فرایند تفرد را متوقف می‌سازد . هدف نهایی روانشناسی فروید و آدلر مصالحه فرد با خواسته های جامعه است . یونگ این مرحله را نخستین هدف الزامی در سلسله مراتب تفرد ، می‌داند . به نظر وی تفرد بالاتر از مصالحه با جامعه است . تفرد به معنای منفرد شدن ، همگون شدن و منحصر به فرد شدن بی نظیر و غیر قابل مقایسه است.

تفرد یعنی تولید و شکوفایی تمامیت بالقوه ذاتی فرد تفرد مستلزم این است که فرد به کلیت و یکپارچگی برسد . لذا یونگ معتقد است که تعداد خاصی از افراد هر جامعه نا کامل باقی می ماند . تفرد در ساده ترین شکل ان عبارت است از تمییز تدریجی «من» یا خود آگاهی از ناخودآگاهی . اما یونگ افزایش بیش از حد خود آگاهی را به همان اندازه اندک بودن آن آسیب گونه می‌داند و از این لحاظ وضعیت متعادل تری را اتخاذ ‌کرده‌است .

شخص پس از روبرو شدن با نقاب ، سایه و آینما یک مانع نهایی برای «خود شدن» دارد که همان وسئله معانی زندگی است . کوشش فرد برای جستجوی حقیقت ازلی مشکل معنای زندگی را حل می کند . چنین کوششی به طور همزمان فرد را از قدرت ناخودآگاه ارکی نسخ های کهن آزاد می‌کند و انرژی خلاق آن ها را تخلیه می‌کند .

به نظر یونگ سلامت روان شناختی و خود شناسی یکسان هستند . تحقق خود با سه معیار مشخص می شود : نخست بایستی واپس زنی تخلیه شود ، تنش‌های بین کنشها و نگرشهای ناخودآگاه و خود آگاه به آرامش مبدل شوند تا فرد بتواند از راه معرفت خود به آرامش و صفای درونی برسد . دوم فرد بایستی بیان نمادین ناخودآگاه را درک کند . سوم شخس بتواند از طریق ایمان شخصی به نماد یا اسطوره خصوصی خود شناسی نزدیک شود .

۳- دیدگاه صفات موری :

به عقیده موری تاریخچه پیشین زندگی فرد به همان اندازه زمان حال و محیط او حائز اهمیت است . موری موضع روان شناختی انسانگرایانه و خوش بینانه ای دارد . به علاوه به عقیده وی «من» سرکوبگر و مهار کننده نیست . «من» موجب سازماندهی و یکپارچگی رفتار می شود و بخشی از سازماندهی آن نیز برای تسهیل ظهور تکانه های «نهاد» است . به عقیده موری «قدرتمندی من» از تعیین کننده های با اهمیت سازگاری و سلامت روان شناختی فرد است . هر چه فاصله بین من ایده آل و من برتر کمتر باشد ، سلامت روانشناختی و سازگاری فرد بیشتر خواهد بود . هرگاه که من برتر مسلط شود و من ایده آل سرکوب شود فرد به بهزیستی جامعه اش خواهد اندیشید .

به علاوه موری عقیده داشت که انسان نیاز به «تخیل و خلاقیت » دارد ، انسان تمایل به تجسم و ساختن دارد و در صورت موفقیت در تجسم و آفرینش، انسان سالم خواهد ماند. تخیل و آفرینشگری قویترین حالات شخصیت هستند و فردی که این ها را به منصفه بروز برساند ، از لحاظ روان شناختی سالم است . فرد سالم کسی است که در نیازهایش تعارض و کشمکش نداشته باشد .

«پرس» نیرویی است که به طرق مختلف بهزیستی و سلامت انسان را تحت تاثیر قرار می‌دهد . پرس در نظریه موری همان تعیین کننده های محیطی رفتار است . به نظر وی بایستی بین اهمیت اشیاء محیط آن گونه که توسط شخص ادراک و تفسیر می شود ( پرس بتا) و آن گونه که در واقعیت وجود دارند (پرس آلفا) تفاوت قایل شویم . یکی از معیارهای سلامت روان شناختی در نظریه موری این است که ادراک از محیط از نوع «آلفا» باشد نه «بتا» .

به عقیده موری تمام انسان‌ها با شدت و ضعف متفاوت دچار «عقیده » هستند . اما فقط عقده های افراطی و شدید موجب نابهنجاری و بیماری می‌شوند . پس یکی دیگر از معیارهای شخصیت سالم و سلامت روان شناختی در نظریه موری این است که شخص سالم از عقده های «خوشه ای» (بقایای تجارب و خاطرات پیش از تولد مانند اضطراب از عدم حمایت و بی یاوری …) عقده « مهر طلبی» (فعالیت های منفعل و وابسته در اعمال کلامی و دهانی) پرخاشگری مهار شده (یا نیاز به تعریف و تمجید) و عقده «پرخاشگری دهانی» (مانند فعالیت‌های دهانی همراه با پرخاشگری مثل گاز گرفتن در هنگام خشم ، تمایلات قوی پرخاشگرانه ، نگرش دوگانه ‌در مورد مراجع قدرت ، فرافکنی پرخاشگری دهانی مانند دیدن محیط به صورت اشیاء و افراد پرخاشگر و ضربه زننده و لکنت زبان) عقده «طرد دهانی» ، (مانند انزجار و نفرت از فعالیت‌های دهانی) ؛ « عقده طرد مقعدی » (مانند نیاز به پرخاشگری ، نیاز به قدرت و استقلال یا جنسیت مقعدی) ، عقیده « نگهداری مقعدی » (مانند واکنش دفعای به دفع و تخلیه) ، عقده «میزراهی» (مانند شهوت میزراهی) ، عقده « ایکاروس » (مانند خود شیفتگی شدید) عقده «اختگی » (که عمدتاًً نتیجه تخیلات با استنای کودکانه است) مبری است (خدا رحیمی ، ۱۳۷۴).

۴- دیدگاه انسانگرایانه :

گرودون آلپورت : به نظر آلپورت روان نژندی پیامد « نقصان و کمبود سلامت روانی » است فرد روان نژند پر توقع ، سلطه جو ، حسود ، هیستریک و انفعالی است و دلش به حال خودش می سوزد ، ‌اگر ما ، کری کنشی و حتی فلج مبتلا شود و خود محوری روان نژندی فاقد کنترل است .