۱-۴- اهداف تحقیق

این تحقیق دو هدف را دنبال می‌کند:

1. 1. آزمایش رابطه بین سطح جریان وجوه نقد آزاد و مدیریت سود

1. آزمایش تاثیر ساختار سرمایه و حاکمیت شرکتی به استفاده از مدیریت سود در سطح جریان وجوه نقد آزاد می‌باشد.

۱-۵- فرضیه‌های تحقیق

1. 1. مدیریت سود با جریان وجوه نقد آزاد رابطه مثبت و معنی داری دارد.

1. 1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین اندازه هیات مدیره و مدیریت سود رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

1. 1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین استقلال هیات مدیره و مدیریت سود رابطه منفی و معنی داری وجود دارد.

1. 1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین دوگانگی مسئولیت مدیر عامل و مدیریت سود رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد.

1. 1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین کیفیت حسابرسی و مدیریت سود رابطه منفی و معنی داری وجود دارد.

1. 1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین مالکیت نهادی و مدیریت سود رابطه منفی و معنی داری وجود دارد.

1. در سطح جریان وجوه نقد آزاد بین مالکیت مدیریتی و مدیریت سود رابطه منفی و معنی داری وجود دارد.

۱-۶- روش تحقیق

۱-۶-۱- نوع و چگونگی جمع‌ آوری داده ها

در این تحقیق اطلاعات مورد نیاز مربوط به شرکت های عضو نمونه تحقیق طی سال های ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۲ از طریق آرشیوهای الکترونیکی سازمان بورس اوراق بهادار تهران و لوح های فشرده اطلاعات مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران، جمع‌ آوری شده اند.

۱-۶-۲- روش تحلیل داده ها

برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون فرضیه‌ها از تحلیل رگرسیون چندگانه استفاده می شود، بدان معنا که ابتدا اطلاعات مود نیاز برای انجام آزمون محاسبه و سپس آزمون های رگرسیون (حداقل مربعات سه مرحله ای) برای پی بردن به رابطه جریان وجوه نقد آزاد و مدیریت سود و نقش تعدیل کنندگی حاکمیت شرکتی و ساختار مالکیت صورت می پذیرد. همچنین از نرم افزارهای Eveiws و Excel برای پردازش اطلاعات و آزمون های آماری استفاده شده است.

۱-۷- قلمرو تحقیق

۱-۷-۱- قلمرو مکانی

قلمرو مکانی تحقیق بورس اوراق بهادار تهران است .

۱-۷-۲- قلمرو زمانی

قلمرو زمانی تحقیق از ابتدای سال ۱۳۸۸ تا پایان سال ۱۳۹۲را در بر می‌گیرد که محدوده زمانی ۵ سال را شامل می شود.

۱-۷-۳- قلمرو موضوعی

جریان وجوه نقد آزاد و مدیریت سود: نقش تعدیل کنندگی حاکمیت شرکتی و ساختار مالکیت: شواهدی از بورس اوراق بهادار تهران

۱-۸- برخی تعاریف و مفاهیم

جریان نقدی: عبارت است از افزایش یا کاهش در مبلغ وجه نقد ناشی از معاملات با اشخاص حقیقی یا حقوقی یا ناشی از سایر رویداد ها (رضایی و عیسی زاده، ۱۳۸۹).

جریان نقد آزاد: بیانگر وجه نقدی است که مدیران پس از صرف مخارج لازم برای نگهداری یا توسعه دارایی ها در اختیار دارند (فخاری و همکاران، ۱۳۹۳).

مدیریت سود: دی جورج^[۱] (۱۹۹۹) مدیریت سود را نوعی دستکاری مصنوعی سود توسط مدیریت، جهت حصول به سطح مورد انتظار سود برای بعضی از تصمیم های خاص، مثل پیش‌بینی تحلیل گران و یا برآورد روند سودهای قبلی برای پیش‌بینی سودهای آتی تعریف ‌کرده‌است.

ساختار مالکیت: منظور از ساختار مالکیت، مشخص کردن بافت و ترکیب سهام‌داران یک شرکت و بعضاً مالک عمده نهایی سهام آن شرکت است. بسیاری از نظریه پردازان اقتصادی عقیده دارند که هر یک از انواع مالکیت نیز می‌تواند بر عملکرد شرکت‌ها تاثیرگذار باشد. لذا، روش های کنترل عملکرد مدیران و عوامل مؤثر بر عملکرد آن ها و همچنین شیوه اندازه گیری تاثیر هر یک از انواع مالکیت بر عملکرد شرکت‌ها، از جمله مسائلی است که طرف توجه و علاقه سهام‌داران، مدیران ومحققان بسیار است (اعتمادی و همکاران، ۱۳۸۸).

۱-۹- ساختار تحقیق

در فصل اول این تحقیق ضمن معرفی موضوع تحقیق، اهمیت آن، اهداف تحقیق و روش تحقیق مورد اشاره قرار گرفت. درفصل دوم ابتدا مبانی نظری و سپس پیشینه تئوریک تحقیق، در ارتباط با موضوع تحقیق بیان می شود. علاوه بر آن معرفی فرضیه‌ها، فرضیه های مستقل و وابسته، مراحل انجام پژوهش و نیز نحوه آزمون فرضیات در فصل سوم توضیح داده می شود. در فصل چهارم، نتایج حاصل از فرضیات مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و نهایتاًً در فصل پنجم نتیجه گیری نهایی انجام شده و پیشنهادهایی نیز برای تحقیقات آتی ارائه می شود.

فصل دوم:

ادبیات و پیشینه تحقیق

بخش اول: مبانی نظری جریان وجوه نقد آزاد، مدیریت سود، ساختار سرمایه و حاکمیت شرکتی

۲-۱- مقدمه

در سامانه اقتصادی امروز دنیا، انتقال و گزارش اطلاعات صحیح مالی به مراکز تصمیم گیری، اهمیت بسیار زیادی دارد. در ارزیابی عملکرد و توان سودآوری یک شرکت، علاوه بر اینکه رقم سود گزارش شده برای سرمایه ­گذاری مهم است و بر تصمیم­های آن ها تأثیر دارد، ارتباط سود با سایر اجزای صورت های مالی نیز، مورد توجه خاص سرمایه ­گذاران است. ‌بنابرین‏ پژوهش هایی که ‌در مورد سود انجام ‌می‌گیرد، دارای اهمیت زیادی است. امروزه مدیریت سود یکی از موضوعات بحث انگیز و جذاب در پژوهش­های حسابداری به شمار می­ود. به دلیل این که سرمایه ­گذاران به عنوان یکی از عوامل مهم تصمیم ­گیری به رقم سود توجه خاصی دارند و با توجه به بیان اهمیت پژوهش ‌در مورد مسائل مختلف مربوط به بورس و مدیریت سود، پژوهش حاضر با عنوان، جریان وجوه نقد آزاد و مدیریت سود: نقش تعدیل کنندگی حاکمیت شرکتی و ساختار مالکیت در شرکت های بورس اوراق بهادار تهران انجام می­ شود.

۲-۲- جریان وجوه نقد آزاد

جریان وجوه نقد نقد آزاد^[۲] (FCF) وجوهی است که بعد از تعدیلاتی بر روی جریان نقد عملیاتی به دست می‌آید. نظریه جریان های نقد آزاد که در سال ۱۹۸۶ برای اولین بار توسط جنسن^[۳] مطرح شد و به تدریج توسعه یافت یکی از مباحث جدید در ادبیات مالی است که رفتار شرکت هایی را توصیف می‌کند که با نظریه های قبلی اقتصادی قابل توجیه نبود (شیخ و همکاران، ۱۳۹۱).

جریان های نقد آزاد یکی از معیارهای اندازه گیری عملکرد واحد تجاری است و وجه نقدی را نشان می‌دهد که شرکت پس از انجام مخارج لازم برای نگهداری یا توسعه دارایی ها در اختیار دارد. جریان های نقد آزاد می‌تواند کاربردهای مهمی برای سهام‌داران در ارزیابی سلامت مالی واحد تجاری داشته باشد. همچنین مدیران نیز می‌توانند با استفاده کارآمد از منابع تحت مالکیت خود جریان های نقد آزاد را در طرح هایی با ارزش فعلی خالص^[۴] (NPV) مثبت سرمایه گذاری کرده و باعث افزایش ارزش شرکت گردند (همان منبع).

۱)تکیه گاهی برای تداعی های مورد توجه

۲)برقراری پیوند آشنا

۳)نشانه ای برای پایداری تعهد به منظور مورد توجه قرارگرفتن

کلر(۲۰۰۳) بیان کرد که آشنایی با برند نقش مهمی در تصمیم خرید مصرف کنندگان ایفا می­ نماید. مزیت یادگیری ، توجه و انتخاب را به همراه دارد. (گیل و همکاران ، ۲۰۰۷) طبق تعریف کلر، آگاهی از برند از طریق سه مزیت یادگیری ، توجه و بررسی مزایای انتخابی نقش مهمی در تصمیم گیری مشتری ایفا می­ کند. ارزش ویژه برند مبتنی برمشتری هنگامی رخ می­دهد. که مشتری آگاهی و آشنایی زیادی نسبت به برند داشته باشد و برخی از نشانه های منحصر بفرد، قوی و مطلوب برند را به خاطر آورد.( سید جوادین وشمس، ۱۳۸۶) یک برند که مدت‌ها قبل و به صورت سنتی در طول سال ها توسط خانواده مصرف شده ، آگاهی بالایی در ذهن مصرف کننده ایجاد می­ نماید. این امر به خاطر مصرف طولانی مدت برند ها در خانواده بوده و یک نوع یادگیری در محیط خانه محسوب می­گردد.(لیئون ^[۳۶]، ۲۰۱۴) این آگاهی احتمالا یادگیری مصرف کننده برای شناسایی یک برند در طبقه ی محصول خودرا تا آن اندازه به شدت تقویت می­نمایدکه ممکن است آن برند در آینده در لیست خرید فرزندان نیز دیده شود.(برلی^[۳۷] ، ۲۰۰۴) به عقیده مک دونالدو شارپ (۲۰۰۳) آگاهی از برند به عنوان یکی از بخش های اصلی مدل های معروف سلسله مراتب تاثیر تبلیغات و یکی از اهداف مهم فعالیت های ارتباطی برای مدیران بازاریابی ‌می‌باشد و آن ها ازاین مفهوم به عنوان ابزاری برای اندازه گیری اثر بخشی فعالیت‌های بازاریابی و تبلیغات استفاد می­نمایند. .(لیئون ^[۳۸]، ۲۰۱۴)

۲-۹-۷) ادراک از برند

کیفیت ادراک شده به عنوان« ادراک مشتری از کیفیت یا برتری کلی یک محصول / خدمت با توجه به هدفی که آن محصول / خدمت داشته و نسبت به سایر محصولات/ خدمات موجود در بازار» تعریف شده است. از اینرو کیفیت بالای درک شده ، مشتری را به سوی انتخاب یک برند نسبت به دیگر برندهای موجود در بازارهدایت می­نمایند. ‌بنابرین‏ با افزایش کیفیت درک شده توسط مشتری ارزش ویژه برند نیز افزایش می­یابد. کیفیت دریافتی مصرف کننده با ارزیابی اطلاعات و وفاداری نسبت به برند در ارتباط است وهمچنین تاثیر زیادی در مرحله خرید برروی مصرف کننده دارد.( جانونیس^[۳۹] ،۲۰۰۷)(آنگور^[۴۰] ، ۱۹۹۹) آکرکیفیت درک شده را با توجه به هدف مورد نظر در مقایسه با گزینه ای دیگر به صورت درک مشتری از کیفیت کلی یا برترمحصول و خدمت تعریف می­نمایدکه کیفیت درک شده می ­تواند از پنج طریق برارزش ویژه برندموثر باشد که عبارتتداز ( آکر، ۱۹۹۱)

۱)دلیل برای خریدن نام تجاری

۲)تمایزجایگاهیابی

۳) اضافه پرداخت قیمت

۴) جلب علاقه اعضایی کانال توزیع به استفاده از محصول با کیفیت ادراک شده بالاتر

۲-۹-۸)نگرش و ادراک مصرف کننده

درک عبارت است از فرآیندی که برای ایجادتصویری معنی دار از جهان داده های اطلاعاتی را انتخاب ، سازماندهی و تعبیر و تفسیر می‌کند( کاتلر ،۱۳۸۵، ۲۲۱) آلپورت (۱۹۶۸) تعریفی دیگر برای نگرش ‌و ادراک ارائه داده است نگرش و ادراک یک حالت آمادگی ذهنی ‌و عصبی سازمان یافته از راه تجربه است. که برپاسخ فرد نسبت به موضوعات و موقعیتهایی که در این پاسخ بدانها مربوط می‌شود.تاثیری جهت دهنده و پویا می‌گذارد نگرش و ادراک مصرف کننده از طریق عمل یادگیری حاصل می‌شود. نگرش و ادراک به نوبه ی خود بر رفتار خرید اثر می‌گذارد ادراک یک اندیشه ی توصیفی است که شخص در باره چیزی دارد. بازاریابها می‌خواهند نوع ادراک افراد را دربارۀ محصولات و خدمات بدانند. زیرا این ادراکها می‌توانندتصویرهایی رادر ذهن افرادخلق کنند که برنوع رفتارآنان اثر می‌گذارد اگر یکی از این باورها نادرست باشد و مانع از خرید گردد بازاریاب می‌خواهد دست به مبازه بزند و تصویر را اصلاح نماید افراد ‌در مورد مذهب ، سیاست ، لباس، موسیقی ، غذا و تقریبا هرچیزی نگرش و ادراک خاصی دارند.ادراک جنبه توصیفی داردکه به صورت نسبی شیوه ارزیابی ، احساس ، تمایل فرد نسبت به یک موضوع یا یک عقیده را مشخص می‌سازد. نگرش یک چارچوب فکری به شخص ‌می‌دهد که بدان وسیله چیزهایی را دوست می‌دارد و یا از آن ها متنفر است و بدان وسیله به آن چیزها نزدیک می‌شود یا از آن فاصله می‌گیرد، به ندرت می‌توان ادراک فرد را تغییرداد. انسان برای نوع ادراک خود دارای یک الگومی­شود و تغییر چنین الگوی مستلزم تعدیلاتی است که به زحمت می‌توان از عهده آن ها برآمد ‌بنابرین‏ یک شرکت باید بکوشد محصولاتی را تولید و عرضه کند .که با ادراک کنونی افراد سازگار باشد و درصدد برنیاید ادراک آن ها راتغییردهد.(غرابی ، ۱۳۸۷، ۲۵/۲۶).

۲-۱۰) معرفی اجمالی از بانک ملت

بانک ملت به موجب مصوبه‌ی مورخ ۲۹ آذر ۱۳۵۸ مجمع عمومی بانک‌ها از ادغام بانک‌‌های تهران، داریوش، بین‌المللی ایران، عمران، بیمه‌ ایران، ایران و عرب، پارس، اعتبارات تعاونی و توزیع، تجارت خارجی و فرهنگیان در تاریخ ۳۱ تیر ۱۳۵۹ تشکیل و با شماره ۳۸۰۷۷ در اداره ثبت شرکت‌ها به ثبت رسید و عملیات اجرایی بانک از همان تاریخ آغازشد.

با ادغام بانک ها، سرمایه‌ اولیه بانک ملت به سی وسه میلیارد و پانصدمیلیون ریال رسید. به استناد مجمع عمومی فوق‌العاده بانک‌ها (مورخ ۱۷ فروردین۸۷) و تصویب نامه هیئت محترم وزیران (شماره ۶۸۹۸۵/ت ۳۷۹۲۵ مورخ ۲ مرداد ۸۶) شخصیت حقوقی بانک ملت به سهامی عام تبدیل گردید.

بانک ملت در حال حاضر با سرمایه ۴۰۰۰۰ میلیارد ریال یکی از بزرگ ترین بانک‌های کشور است که درچارچوب دولت جمهوری اسلامی ایران فعالیت می‌کند.مهم‌ترین راهبردهای بانک ملت توسعه‌ فناوری اطلاعات و ارتباطات، مدیریت روابط مشتریان، بهبود کیفیت خدمات، توسعه منابع انسانی و بهبود شاخص‌های عملکرد است. برای دستیابی ‌به این راهبردها، اهدافی همچون رشد و بهره‌وری بانک، سوددهی و ارائه خدمات مناسب به مشتریان، شناخت نیازها و دسته‌بندی مشتریان و فرآیندهای مربوط به سود، آموزش‌های استراتژی محور، فن‌آوری نوین بانکی و همسوسازی اهداف فردی، بخشی و سازمانی ترسیم شده‌است.

تاکنون ۸۰ درصد سهام این بانک در قالب رد دیون، سهام عدالت، سهام ترجیحی و عرضه بلوکی واگذار گردیده ، بانک ملت، نخستین بانک دولتی است که ‌بر اساس قانون اصل ۴۴ واگذار شده است. بخشی از سهام بانک تجارت و صادرات نیز پس از بانک ملت در بورس واگذار شد.
بر اساس ارائه آخرین آمار مربوط به منابع و مصارف بانک، درصد EPS تحقق یافته بانک ملت در ۹ ماه سال جاری ۸۰ درصد می‌باشد. پیش‌بینی درآمد هر سهم (EPS) بانک ملت برای سال جاری ۲۴۹ ریال اعلام شده است که تا پایان سال نیز صد درصد آن پوشش داده خواهد شد.

شفاف سازی کامل اطلاعات بانک ملت سبب شد تا این بانک به عنوان نخستین بانک دولتی سهام خود را در بورس واگذار کند. عملکرد بانک ملت در یکسال گذشته نشان می‌دهد که مسئله خصوصی سازی اثرات قابل توجهی بر کارکرد بانک ملت داشته است،به نحوی که در این مدت نسبت به سال گذشته منابع بانک بیش از ۲۳ درصد و منابع ارزی بیش از ۷۸ درصد افزایش یافته است. در جریان خصوصی سازی شرایط بانک بهبود یافته و این بهبود سبب افزایش در آمد برای سازمان و در نهایت سهام‌داران شده است.

۲-۹-۱) چشم انداز و مأموریت‌ بانک ملت

چشم انداز و مأموریت‌ عبارتند از:
– ارائه خدمات مطلوب در بازار پول

یک کارشناس معرفی کرده و پس از انتخاب نفر سوم، کارشناسان به صورت کمیته‌ای اظهار نظر می‌نمایند که این مرحله موسوم به ارزیابی مقدماتی بوده و چنانچه یکی از اعضاء کمیته حقوقدان باشد، در این صورت احاله به قاضی نامیده می‌شود.

شایان ذکر است که مراکز داوری در کشورهای مختلف، بخشی را برای سازش اختصاص داده‌اند، مانند حل و فصل اختلاف در آکادمی کارشناسی و انجمن صنایع انگلیس، مرکز ملی میانجیگری فرانسه، مرکز داوری بازرگانی داخلی و بین‌المللی کبک، اداره سازش و داوری اتاق بازرگانی و صنایع بروکسل.^[۱۵]

رسیدگی از طریق سازش معمولاً در قراردادها با ارجاع به مرکز مذبور پیش‌بینی می‌شود و در صورت عدم توافق، اختلاف به داوری ارجاع می‌گردد.

٢-۴- سازش و داوری

تفکیک بین داوری و سازش، ماهیت سازش و داوری را روشن‌تر می‌گرداند. سازش یکی از روش‌هایی است که به دعوی خاتمه می‌بخشد و بعضی آن را بهترین روش جهت خاتمه بخشیدن به دعوی می‌دانند. اصولاً محاکم بر طبق دلایل ابرازی اصحاب دعوی اعلام حق می‌نمایند؛ ممکن است شخص واقعاً محق باشد ولی دلیل نداشته باشد یا نتواند به موقع دلایل خود را ارائه دهد و حکم علیه او صادر گردد، در حالی که اصحاب دعوی بیشتر و بهتر به حقوق واقعی خود واقف هستند و اگر عواملی آن‌ ها را وادار به سازش نماید، صرف نظر از این که دعوی و خصومت آنان به نحو مطلوبی خاتمه می‌پذیرد، صاحب حق بهتر از حق خود استفاده می‌کند.

‌بنابرین‏، طرفین برای رفع خصومت از سازش استفاده می‌کنند. مع هذا ممکن است در برخی از موارد، داوری به سازش به معنای مذکور نزدیک باشد. زمانی که مقصود طرفین این باشد که راه حلی برای پایان دادن به دعوی خود به دست آورند که از نظر ماهیت، الزاماًً یا احتمالاً متمایز از آن باشد که قاضی مقرر می‌دارد؛ ولی راه حلی که قبل از هر چیز آرزو می‌شود، این است که هر یک از طرفین آن را به میل و اختیار بپذیرند. مقصود این است که دعوی حتی‌الامکان با رضایت طرفین حل و فصل شود نه بدان‌گونه که در ادامه روابطی که طرفین می‌خواهند در آینده با یکدیگر داشته باشند، اختلال ایجاد کند. فرض مذبور به سازش نزدیک است با این تفاوت که تصمیم داور که از اندیشه برقراری هماهنگی الهام گرفته، برای طرفین الزام‌آور است، هرچند که در برخی اوقات برای آنان خوشایند نباشد. در حالی که راه حلی که سازش دهنده یا میانجی پیشنهاد می‌کند باید مورد قبول اشخاص ذی‌نفع قرار گیرد و اجباری نمی‌شود، مگر هنگامی که آن راه حل مذبور را قبول کنند؛ لیکن تصمیم داور برای اشخاص ذی‌نفع بدون نیاز به پذیرش آنان الزامی است.

ب) داوری

١-١- تعریف لغوی

داوری^[۱۶]در لغت به معنای قضا، قضاوت، حکومت دیوان کردن، حکمیت، محاکمه کردن، یکسو نمودن میان نیک و بد و حکم میان دو خصم است. داوری عمل داور است و داور در لغت به قاضی و حاکم، دادرس، میانجی، آنکه میان نیک و بد حکم کند، صاحب حکومت و حاکم گفته می‌شود.^[۱۷]داور همچنین به معنای قاضی و حکم و واژه داوری به معنای قضاوت کردن، شکایت کردن، ستیزه و واقعه آمده است.^[۱۸]

داور را در فقه قاضی تحکیم گویند و واژه تحکیم به معنای تعیین حکم، نصب حکم و انتخاب به داوری آمده است.^[۱۹] قاضی تحکیم کسی است که از افراد مردم، به تراضی طرفین دعوی و بدون اذن امام رسیدگی به مرافعه می‌کند.^[۲۰]

در فرهنگ فارسی نیز قاضی به معنای داور و حکم کننده و تحکیم کسی را حاکم یا داور کردن معنا شده است.^[۲۱]

در مجموع می‌توان گفت داوری در حقوق معادل حکمیت و داور همان قاضی تحکیم می‌باشد؛ به جاست که واژه قاضی نیز بررسی و معنای آن مشخص تا درک بهتری از ارتباط این دو واژه به دست آید.

قاضی در لغت به معنای کسی است که به شغل قضا و فصل خصومت و ترافع اشتغال دارد و در همین معنی دادرسی استعمال می‌شود به کار برده شده است.^[۲۲]

قاضی به معنای حکم کننده، روا کننده حاجت^[۲۳] و داور^[۲۴] آمده است.

قضا از جمله به معنای حکم و فرمان است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «والله یقضی بالحق»^[۲۵]همچنین به معنی خلق، پدید آوردن و اراده آمده که معنی اول یعنی حکم به فرمان بهترین معنا دانسته شده است.^[۲۶]

دقت در تعاریف لغوی مذکور از واژه های داوری، داور، حکمیت، قاضی و قاضی تحکیم این نکته را آشکار می‌سازد که داوری حقوقی همان حکمیت فقهی و داور همان قاضی تحکیم فقهی است که هدف هر دو فصل خصومت و صدور حکم بوده که این اذن را قاضی از ناحیه شرع و ولی امر و قاضی تحکیم یا داور از ناحیه طرفین دعوی دارا می‌باشد.

١-٢- تعریف اصطلاحی

‌در مورد داوری تعاریف گوناگون ارائه شده است. زیرا منشأ آن دیدگاه‌های مختلف با ویژگی نظام‌های مختلف بوده است. اما برای یک تعریف ساده که تقریباً شباهت به همه تعاریف داشته باشد و از طرفی مفهوم داوری را واضح گرداند، می‌باید به ارکان اساسی آن که در واقع موجب به وجود آمدن عقد تحکیم می‌گردد، توجه داشت. عقد داوری، عقد سه جانبه است، یعنی اولاً تراضی طرفین دعوی را لازم دارد؛ ثانیاًً داور نیز باید پیشنهاد داوری را که از جانب اصحاب دعوی به او شده قبول کند. با توجه ‌به این سه رکن می‌توان گفت داوری، عبارت است از این که طرفین دعوی، شخص یا اشخاصی را برای رسیدگی و صدور رأی در دعوی یا دعاوی معین، انتخاب می‌کنند. تعاریف دیگری نیز علمای حقوق بیان کرده‌اند که از جمله آن‌ ها تعاریف زیر است:

رسیدگی حقوقی بر مبنای درخواست طرفین برای تشخیص و اجرای حقوق و تکالیف آن‌ ها.^[۲۷]

اما تعریف نسبتاً جامع و مانع با توجه به ارکان موجود در مقررات داوری ایران می‌تواند چنین ارائه شود: داوری عبارت است از رفع اختلاف از طریق رسیدگی و صدور حکم توسط شخص یا اشخاصی که اطراف دعوی معمولاً آن‌ ها را به تراضی انتخاب می‌کنند یا مراجع قضایی به نمایندگی از سوی اطراف دعوی برمی‌گزینند.

این تعریف، ارجاع به داوری توسط مراجع قضایی را نیز در بر می‌گیرد و از این لحاظ بر تعاریف قبلی ارجحیت دارد. اما تعریف استاندارد که با در نظر گرفتن مبنا و هدف داوری، خطوط مشخصه این نهاد را نشان می‌دهد، تعریفی است که استاد رنه‌داوید بیان ‌کرده‌است:

داوری فنی است که هدف آن حل و فصل یک مسأله مربوط به روابط بین دو یا چند شخص است به وسیله یک یا چند شخص دیگر به نام داور یا داوران- که اختیارات خود را از یک قرارداد خصوصی می‌گیرند و بر اساس آن قرارداد رأی می‌دهند بی‌آنکه دولت چنین وظیفه‌ای را به آنان محول کرده باشد.^[۲۸]

گفتار دوم- پیشینه سازش و داوری

الف) سازش

١- حقوق داخلی

بسیاری از نهادهای حقوقی در ایران از قدمت تاریخی طولانی مدتی برخوردار می‌باشد. همچون سایر نهادهای حقوقی، سازش نیز در حقوق ایران، دارای قدمت نسبتاً طولانی است.

در این بخش، سابقه سازش در حقوق ایران را بررسی خواهیم نمود. تمرکز مباحث ما در این بخش بر روی قوانین و مقررات حقوق ایران در سال‌های گذشته می‌باشد.

بعد ساختاری مشتمل بر اعضا است که چارچوب و بدنه خانواده را تشکیل داده و الگو‌های پیوند میان اعضای خانواده می‌باشد. از نظر ساختاری ماهیت دوتایی ، زن و شوهر، هر یک از والدین و فرزندان، ارتباط فرزندان مورد توجه قرار می‌گیرد.

خانواده به عنوان یک نهاد می‌تواند واجد ساختار‌های متفاوتی باشد. هر ساختاری از ابعاد و ویژگی‌‌های ذاتی و عرضی برخوردار است. ویژگی‌های ذاتی در واقع ویژگی‌های هویت‌ساز هستند. برای تعیین ساختار هر نهاد لازم است که ویژگی‌های ذاتی آن نهاد کشف شود. ویژگی‌های منعطف و زمان‌مند نهاد به جنبه‌های غیرذاتی نهاد برمی‌گردد. اینکه خانواده ها چگونه هنجار‌هایی را برای رفتارخود و رفتار قابل قبول اعضای خود به وجود می‌آوردند در زمره‌ی مطالعه ساختاری خانواده قرار می‌گیرد.

ازدواج شرط اساسی تحقق ساختار خانواده است که با توجه به تنوع الگو ‌در گستره زمان‌ها و فرهنگ‌ها و نگرش‌های ارزشی گوناگون نسبت به هر یک از این الگو‌ها شامل تعاریف متفاوتی است. دو فرد به عنوان عناصر تشکیل دهنده این بنیاد می‌باید دارای حداقل ویژگی‌هایی همچون تخالف جنسی، روابط جسمانی، پایایی و قرارداد اجتماعی باشند.

از دیدگاه اسلام نیز، مفهوم خانواده مستلزم مفهوم ازدواج بوده، لذا قیود، شرایط و پیش شرط‌های تربیتی اخذ شده در ازدواج به طور غیرمستقیم، مفهوم خانواده را تهدید می‌کند، هرچند عکس این مطلب کلیت نداشته و نمی‌توان ازدواج را مستلزم تشکیل خانواده دانست. صفات اخلاقی مورد نظر برای طرفین که به طور ضمنی در آیات به آن‌ ها اشاره شده است به عنوان بخش مهم ساختار مدنظر می‌باشد.

به غیر از ساختار ذکر شده از نمونه های دیگری که در آیات بد‌ان‌ها اشاره شده و ذیل این مقوله جای دارند می‌توان فرزندخواندگی، فرزندان همسران و چندهمسری را نام برد.

۱-۶-۳٫ بعد کارکردی

کارکرد در لغت به مفهوم عمل و کار و کردار و فعل، رفتار، زحمت، خدمت (فرهنگ معین) و معادل آن واژه function می‌باشد.

کارکرد گزاره ناظر به بیان اثر و نتیجه مطلوب (مورد انتظار) از فعالیت نظام (یا زیر نظام) که برای تحقق غایت و انجام رسالت هر یک از عوامل و نهاد‌های تربیتی ضروری باشند. همچنین کارکرد را فعالیت یا کلیت فعالیت‌های یک موجود مرکب که نتوان آن را به هیچ یک از اجزا به تنهایی نسبت داد.

بعضی کارکرد را مفهوم عامی‌در نظر می‌گیرند که شامل دو قسم مثبت و منفی می‌شود اما گروهی دیگر، واژه کارکرد را مترادف با کارکرد مثبت به کار می‌برند و در نتیجه آن را مقابل کارکرد منفی قرار می‌دهند.

در ضمن، مثبت بودن یک کارکرد لزوماً بدین معنی نیست که هم نسبت به جامعه و هم نسبت به فرد مثبت باشد. گاهی یک کارکرد نسبت به جامعه، مثبت و نسبت به فرد، منفی است و بالعکس؛ برای مثال جامعه‌ای ممکن است برای بقای خود به اعضای جدیدی نیاز داشته باشد، ولی یک بارداری اضافه می‌تواند برای مادر یا خانواده‌ای خاص، باری تقریبا تحمل ناپذیر باشد، یا فرزند اضافه می‌تواند دلیل قدرت جنسی مرد محسوب شود، اما جامعه به عنوان یک کل ممکن است دچار اضافه جمعیت باشد.

در این بحث گاه با نگاه توصیفی و تبیینی به بررسی کارکرد‌ها یا نتایجی پرداخته خواهد شد که نهاد خانواده در واقعیت عینی برای اعضای خانواده و برای کل نظام اجتماعی به بار می‌اورد. چنان‌چه با نگاه هنجاری به بررسی غایات مطلوب زندگی خانوادگی بپردازیم تعبیر اهداف خانواده برای اشاره ‌به این رویکرد به کار می‌رود. البته از آنجا که اصطلاح کارکرد‌ها شامل نتایج مثبت و منفی و نیز آشکار و پنهان است، (ساروخانی، ۱۳۷۰) مصادیق کارکرد‌ها و اهداف به طور کامل بر یکدیگر منطبق نیستند زیرا اهداف فقط به غایات مثبت و آشکار اطلاق می‌شود. از سوی دیگر کارکرد‌ها به نتایج تحقق یافته اختصاص دارد درحالی که اهداف ممکن است تحقق خارجی نیابند. لیکن از آنجا که در بحث پیش رو، معنی نخست و مثبت کارکرد مورد نظر می‌باشد، منظور از بعد کارکردی، اهدافی است که تشکیل و مساعی خانواده در راستای تلاش برای رسیدن به آن هدف‌هاست. می‌توان ادعا نمود که دستیابی ‌به این اهداف باعث ثبات، استحکام، کارایی و رشد مطلوب خانواده می‌گردد.

۱-۶-۴٫ دلالت‌های تربیتی

منظور از دلالت‌های تربیتی، اصول تربیتی است که از نتایج بررسی مباحث ساختار و کارکرد به دست می‌اید. بدین منظور از گزاره‌های توصیفی و تجویزی به دست آمده در مباحث ساختار و کارکرد و با روش قیاس عملی، اصول یاد شده استنتاج می‌گردد.

۱-۶-۵٫ آموزه‌های قرآن

منظور رهنمودها، توصیه ها و دستورات قرآن است که با مراجعه به آیات شریف قرآن، تفاسیر معتبر و روایات صحیح، توسط محقق به صورت مستدل استخراج می‌گردد.

فصل دوم: مبانی نظری و پیشینه پژوهش

۲-۱٫ مقدمه

در این فصل دو محور کلی مبانی نظری و پیشینه پژوهش بررسی می‌گردد. در قسمت مبانی نظری؛ مباحث مرتبط با عنوان تحقیق تحت عنوان معنای خانواده و اقسام آن، چیستی و ماهیت خانواده، چرایی و اهمیت خانواده، خانواده از منظر فیلسوفان، خانواده در اندیشه اسلامی ‌و از منظر برخی اندیشمندان مسلمان، اهم انواع و صور تشکیل خانواده، مکتب کارکردگرایی، سیستم و تفکر سیستمی، تیپ‌‌های خانواده، انواع فرزندپروری، تعاریف خانواده در آموزه‌های دینی، الگو‌های جایگزین خانواده، اسناد بالا دستی نظام در ارتباط با خانواده موردنظر قرار گرفته است.

۲-۲٫ معنای خانواده

در بیشتر فرهنگ‌‌ها و کتاب‌های لغت به تعریف لفظی و لغوی کلمه خانواده توجه شده است که پرداختن به همه آن‌ ها به تفصیل بیش از حد می‏انجآمد؛ لذا به برخی از آن‌ ها به اجمال اشاره می‏ شود:

۲-۲-۱٫ مفهوم Family

کلمه فامیلی family از لغت یونانی «فامیلیا» و«فامولوس» familia و famulus به معنی مستخدم و برده گرفته شده است. (شوایزر، ۱۹۸۲) از لحاظ تاریخی فامیلی به نوعی اتحاد خانگی اطلاق می‌شد که افراد آزاد و برده را با هم، شامل بود. در برخی از فرهنگ‌ها این مفهوم شامل اموال خانه نیز بود. ‌به این ترتیب در یک اتحاد خانگی به جای پیوند خونی اعضا خانواده تعداد افراد دخیل در امر تولید مهم بود.

در زبان فارسی نیز خانواده معنای خاندان، دودمان، اهل و عیال و خانه و اسباب خانه، خویشان و اهل و عیال، خانه دولت و ثروت، مخصوصا ثروت موروثی قابل حمل دارد.

به نظر می‌رسد خانواده یا فامیلی بیش از یک واحد مبتنی بر پیوند خونی و صمیمی‌ زن و شوهری بوده است. می‌توان گفت آن چه به نام خانواده گسترده شناخته شده، یک واحد اقتصادی تولیدی ـ مصرفی خودکفا بوده و کلیه افرادی که با کمک یکدیگر این واحد اقتصادی را می‌چرخاندند، از ارباب تا برده و مستخدم جزیی از این واحد خانواده شمار می‌آمدند. (اعزازی، ۱۳۸۰)

مفاهیم زیر ارتباط نزدیکی با خانواده دارند و گاه به اشتباه در جایگاه مشابه به کار گرفته می‌شوند:

۲-۲-۲٫ خانوار^[۱]

خانوار به یک ساختار فیزیکی^[۲] اشاره دارد و معنی آن سر پناهی^[۳] برای افراد است.

وینچ^[۳۵۷] ( ۲۰۰۲) معتقد است که رضایت زناشویی انطباق بین وضعیت موجود با وضعیت مورد انتظار است. ‌بر اساس این تعریف رضایت زناشویی وقتی وجود دارد که وضعیت موجود در روابط زناشویی با وضعیت مورد انتظار منطبق باشد.

رضایت زناشویی، مهم ترین و اساسی ترین عامل جهت پایداری و دوام زندگی مشترک است. درصورتیکه زوج ها بتوانند سطح رضایت را در زندگی زناشویی افزایش دهند، خانواده را از آسیب ها محفوظ می دارند. در این زمینه اسچوماچر و لئونارد^[۳۵۸](۲۰۰۵) مهمترین عامل در رضایت زناشویی را انطباق بین زوجها توصیف می‌کنند و معتقدند که این عامل سطح رضایت زناشویی را افزایش می‌دهند . برادبوری و کارنی(۲۰۰۴)، رضایت زناشویی را به عنوان نگرش ها یا احساسات کلی فرد نسبت به همسر و رابطه اش تعریف می‌کنند. چنین تعریفی از رضایت زناشویی نشان می‌دهد که رضایتمندی یک مفهوم تک بعدی و مبین ارزیابی کلی فرد نسبت به همسر و رابطه اش می‌باشد توانایی زوج ها برای حل و فصل تعارض و مقابله با آن تعیین کننده رضایت یا عدم رضایت از رابطه زناشویی می‌باشد و اشتباه عمده زوج ها در این است که ایجاد رابطه مطلوب و رضایتبخش را ساده گرفته و به آن توجه لازم را مبذول نداشته اند؛ در حالی که شرایط متعددی لازمه ایجاد و تداوم رابطه مطلوب می‌باشد. سه شرط مهم و اجتناب ناپذیر برای رابطه رضایت بخش به قرار زیر است :

باز بودن و هم فهمی : شریک احساسات و عواطف طرف مقابل بودن.

پذیرش : دیگری را همان گونه که هست قبول کردن و از پیش داوری درباره او امتناع کردن.

توجه و عطوفت : اهمیت دادن به طرف مقابل و احساس تعهد نسبت به رفاه او.

۲-۴-۱- عوامل مؤثر بر رضایت زناشویی

در طی ازدواج های طولانی مدت، سطح رضایت زناشویی ثابت نمی ماند( آماتو، جانسون و راجرز^[۳۵۹] ، ۲۰۰۵) و این امر به دلیل دوران متفاوت زندگی زناشویی با خصایص مختلف هر دوره است( برادبوری و کارنی ، ۲۰۰۴).

عناصر سازگاری و هماهنگی زناشویی در چندین مداخله استاندارد به طور عملیاتی مشخص شده اند. ویژگی های زوج ها و خانواده هایی که بیشترین توجه را دریافت کرده‌اند، عبارت است از قوانین ارتباطی نظیر اداره و کنترل صریح یا غیرصریح آنچه که عدم توافق و تعارض به سمت آن جهت گیری شده است، روش منظم یا مغشوش که در ارتباطات به کار رفته است، رازها و موضوعاتی ممنوعی که کسی نمی تواند باز و بی پرده ‌در مورد آن صحبت کند، ماهیت و میزان ابراز هیجان مشتمل بر محبت وعصبانیت، همبستگی و وفاداری اعضاء، ماهیت و هویت های مشترک اعضاء از یک طرف و رشد فردیت و خودمختاری آن ها، از طرف دیگرمیزانی که اعضا با احترام با یکدیگر برخورد می‌کنند یا یکدیگر را قبول کرده و از یکدیگر سود می‌برند، توزیع قدرت و تصمیم گیری در میان اعضاء حفظ مرزهای نسلی( به عنوان مثال ایفای نقش در زندگی متناسب با سن) و موضع گیری اعضاء نسبت به توافق و عدم توافق ‌در مورد ارزش های مهم اخلاقی، مذهبی، عقلانی، فرهنگی، مالی – حرفه ای و موضوعات فرزندپروری، همچنین آرزوها، تمرین های سلامتی، فعالیت های اوقات فراغت و سایر سیستم های عقیدتی( سادوک وسادوک^[۳۶۰]، ۲۰۰۵).

۲-۴-۱-۱- ویژگی‌های شخصیتی^[۳۶۱]

تحقیقات نشان داده‌اند افراد نه تنها تمایل دارند با کسانی ازدواج کنند که از لحاظ خصوصیات جسمانی و توانایی‌های شناختی با آن ها همانند هستند بلکه ازدواج هایی از پایداری و سلامت برخوردارند که هنگام شروع زندگی مشترک، ویژگی های شخصیتی زوج ها مشابه باشند. برخی از این ویژگی ها مانند خودافشاگری^[۳۶۲] و پنهان کاری^[۳۶۳] با تاثیر بر روابط بین فردی، پیش‌بینی کننده های مهمی برای تعیین میزان احساس رضایت از ازدواج به حساب می‌آیند. به هر حال، ارزیابی زوج ها از ویژگی های شخصیتی یکدیگر، مبین تاثیر این خصوصیات بر میزان رضایت آنان از زندگی مشترک است( ویسمن، ابلاکر و وینستک^[۳۶۴] ، ۲۰۰۴).

ساچر و فاین(۱۹۹۶) بر این باورند چهار نوع الگوی شخصیتی می‌تواند منجر به ناسازگاری زناشویی گردد و این چهار الگوی عبارتند از :

وجود صفات شخصیتی وسواس فکری – عملی در مرد و اختلال هیستریک در زن

وجود صفات شخصیتی پارانوئید در مرد و افسردگی در زن

وابستگی و انفعال در مرد و تسلط در زن

افسردگی در مرد و وجود صفات شخصیتی پارانوئید در زن

هرچند غالب تفاوت های شخصیتی طبیعی، به تفاوت های زیادی در رضایتمندی زناشویی منجر نمی شود، دو مورد خاص وجود دارد که مشخص شده است تاثیر زیادی بر مشکلات ارتباطی و طلاق دارند و به نوعی این مشکلات را پیش‌بینی می‌کنند. یکی ناتوانی در تنظیم عواطف منفی( عصبی بودن) و دیگری، سبک دلبستگی همراه با ناامنی. به همین ترتیب، اشنویند^[۳۶۵] و گرهارد^[۳۶۶](۲۰۰۲) بیان می‌کنند که در حالی که بررسی ها در زمینه درونگرایی^[۳۶۷] و برونگرایی^[۳۶۸] ، نتایج مختلفی را در پیش‌بینی کیفیت و دوام زناشویی به بار آورده اند، نتایج پایاتری ‌در مورد ثبات در مقابل بی ثبات هیجانی( روان رنجور خویی^[۳۶۹] ) به عنوان عامل پیش‌بینی کننده به دست آمده است(به نقل از ستاری، ۱۳۸۷).

۲-۴-۲-۲- نژاد و قومیت

نتایج بررسی های به عمل آمده ‌در مورد نژاد، حاکی از پایداری بیشتر ازدواج بین هم نژادهاست. افزون براین، پژوهش ها نشان داده‌اند در بین اقوام مختلف، متغیرهای تشکیل دهنده ی احساس رضایت کلی از ازدواج متفاوت است( صیادپور، ۱۳۸۳).

۲-۴-۲-۳- اعتقادات مذهبی

از دیگر عواملی که پیش از ازدواج شکل می گیرند، اعتقادات مذهبی است. تحقیقات نشان داده‌اند افزایش فعالیت های مذهبی اگرچه روابط زناشویی را بهبود نمی بخشد و بر میزان شادی زناشویی، بهبود تعامل بین زوج ها، کاهش تعارض ها و مشکلات روزمره تاثیر نمی گذارد اما می‌تواند با افزایش تعهد اخلاقی، احتمالی توجه به طلاق را کاهش دهد( برنن^[۳۷۰] ، ۲۰۰۴).

نقش مذهب احتمالا قطعی نیست زیرا به خودی خود، سیمایه های بسیاری همچون روش های زندگی، سیستم های اعتقادی، ارزشی، انتظارات و غیره را دربر می‌گیرد(ترکان، کلانتری و مولوی، ۱۳۸۵).

۲-۴-۲-۴- اوقات فراغت

مشابهت علائق اوقات فراغت نیز بر میزان سازش یافتگی زناشویی مؤثر است. نیاز به داشتن اوقات فراغت یک نیاز اساسی برای عموم زوج هاست. با آنکه بسیاری از زوج ها شاکی هستند که به قدر کافی با هم وقت صرف نمی کنند اما مشکل اصلی، مدت با هم بودن نیست بلکه مسئله این است که این فرصت چگونه می گذرد. شوهران بخصوص در طبقه متوسط، بیشتر وقت خود را صرف کار و حرفه کرده و همسران خود را رها می‌سازند تا به تربیت فرزندان و خانه داری بسنده کنند. پرداختن زن و شوهر صرفا ‌به این مسائل و غفلت آنان در سازمان دادن به راه و روش زندگی می‌تواند تهدیدهایی برای همبستگی در زندگی زناشویی به شمار آید(قربانعلی پور، فراهانی، برجعلی و مقدس، ۱۳۸۷).

۲-۴-۲-۵- مسائل مالی