۲-۱-۲-۱) جایگاه تعارض در مدیریت

آنچه که تعارض را ایجاد می‌کند، وجود نظرات مختلف و سپس ناسازگاری یا ضد و نقیض بودن آن نظریات است. درک نظرات مختلف به مدیران کمک می‌کند تا شیوه مناسبی را برای حل تعارض انتخاب کنند. با توجه به سیر پیشرفت مکاتب فکری مدیریت در طول سال های اخیر، سه نظریه متفاوت ‌در مورد تعارض در سازمان‌ ها وجود دارد: (‌جهان دیده کاظم پور، ۱۳۸۴: ۱۰)

• • نخستین دیدگاه اعتقاد دارد که باید از تعارض دوری جست چرا که کارکردهای زیان باری در درون سازمان خواهد داشت، ‌به این دیدگاه نظریه سنتی تعارض(تئوری یگانگی) می‌گویند.

• • دومین دیدگاه، نظریه روابط انسانی است که تعارض را امری طبیعی می‌داند و در هر سازمانی پیامدهای حتمی و مسلمی خواهد داشت، ضرری ندارد و به طور بالقوه نیروی مثبتی را برای کمک به عملکرد سازمان ایجاد می‌کند.

• سومین نظریه و مهم ترین دیدگاه اخیر، مبنی بر این است که تعارض نه تنها می‌تواند یک نیروی مثبت در سازمان ایجاد کند، بلکه هم چنین یک ضرورت بدیهی برای فعالیت‌ های سازمانی به شمار می‌آید که ‌به این نگرش، نظریه تعامل تعارض می‌گویند.

۲-۱-۲-۱-۱) نظریه سنتی

بر اساس این نظریه، هیچ تضادی در سازمان وجود ندارد. چون سازمان را یک مجموعه هماهنگ و منسجم می‌داند که برای یک منظور مشترک به وجود آمده است. از این رو از کارکنان زیردست هیچ انتظار اعتراض به تصمیمات مدیریت نمی ‌رفت و اگر چنین می‌شد، آن را یک ضد ارزش تلقی می‌کردند و خود به خود از سیستم خارج می‌شد. در این نظریه، تعارض یک عنصر بد و ناخوشایند است و همیشه اثر منفی روی سازمان دارد (‌جهان دیده کاظم پور، ۱۳۸۴: ۱۰). تعارض را با واژه ‌هایی چون ویران‌ سازی، تعدد، تخریب و بی ‌نظمی مترادف می‌داند و چون زیان آور هستند، لذا باید از آن ها دوری جست و در نتیجه مدیر سازمان مسئولیت دارد سازمان را از شر تعارض برهاند. این نحوه نگرش به مسئله تعارض از سال ۱۹۰۰ تا نیمه دوم دهه ۱۹۴۰ بوده است (قلی زاده، ۱۳۸۹).

۲-۱-۲-۱-۲) نظریه روابط انسانی

این نظریه تعارض را یک پدیده طبیعی و غیرقابل اجتناب در همه سازمان ‌ها می‌داند که با موجودیت آن در سازمان موافق است (‌جهان دیده کاظم پور، ۱۳۸۴: ۱۰). هم چنین طرفداران مکتب مذبور عقیده دارند که تعارض را نمی توان حذف یا از بین برد، حتی در موارد زیادی تعارض به نفع سازمان است و عملکرد را بهبود می‌بخشد. نظریه روابط انسانی از آخرین سال های دهه ۱۹۴۰ تا نیمه دوم دهه ۱۹۷۰ رواج داشت (قلی زاده، ۱۳۸۹).

۲-۱-۲-۱-۳) نظریه تعامل

در حال حاضر تئوری تعارض حول محور دیدگاهی می‌چرخد که آن را مکتب تعامل می‌نامند. اگرچه از دیدگاه روابط انسانی باید تعارض را پذیرفت ولی در مکتب تعامل بدین سبب پدیده تعارض مورد تأیید قرار می‌گیرند که یک گروه هماهنگ، آرام و بی دغدغه، مستعد این است که به فطرت انسانی خویش برگردد، یعنی احساس خود را از دست بدهد، تنبلی و سستی پیشه کند و در برابر پدیده تغییر، تحول و نوآوری هیچ واکنشی از خود نشان ندهد (قلی زاده، ۱۳۸۹). دیدگاه تعاملی جدیدترین دیدگاه در موضوع تعارض سازمانی است. نظریه پردازان این دیدگاه بر این باورند که تعارض گریز ناپذیر است و در برخی موردها حتی باید به تشویق و تحریک آن پرداخت. این دیدگاه تأکید می‌کند که وجود سطح مناسب و متعادلی از تعارض هرگاه که کارمندان دچار سستی و رکود می‌گردند، می‌تواند به ایجاد تغییرهای مثبت در گروه بیانجامد (افشار و دیگران، ۱۳۹۰: ۴۸-۴۷).

نقش اصلی این شیوه تفکر درباره تعارض این است که این پدیده مدیران سازمان‌ ها را وادار می‌کند که در حفظ سطحی معینی از تعارض بکوشند و مقدار تعارض را تا حدی نگه دارند که سازمان را زنده، با تحرک، خلاق و منتقد به خود نگه دارد (‌جهان دیده کاظم پور، ۱۳۸۴: ۱۰).

• تعارض سازنده در برابر تعارض مخرب

طبق نظریه تعاملی بعضی از تعارض ها از هدف های سازمانی پشتیبانی می‌کنند که ‌به این نوع تعارضات، تعارضات سازنده می‌گویند و برخی دیگر مانع از تحقق هدف های سازمانی می‌شوند که ‌به این نوع از تعارضات،‌ تعارض مخرب می‌گویند. حد و مرز بین تعارض سازنده و مخرب به طور روشن مشخص نیست. هیچ سطحی از تعارض نمی‌تواند در همه شرایط قابل قبول یا مردود باشد. امکان دارد یک نوع با یک مقدار از تعارض در یک شرایطی موجب افزایش سلامتی و تحقق هدف های سازمانی شود که در آن حالت تعارض سازنده است. ولی ممکن است در سازمان دیگری یا در همین سازمان و در زمان دیگری بسیار مخرب باشد. ملاک تشخیص تعارض سازنده یا مخرب، عملکرد سازمان است. «روبرت اونز» تعارض سازنده و مخرب را به صورت یک مارپیچ نشان می‌دهد و اذعان می‌دارد که اگر پاسخ مدیر به تعارض منفی باشد (‌تعارض مخرب) و جوی را ایجاد کند که در آن شرایط و اوضاع سازمان متشنج گردد یک مارپیچ رو به پایین خواهیم داشت که در آن تعارض موجب ناکامی و در نهایت به کاهش سلامتی سازمان منجر می‌شود.

اگر مدیریت تعارض اثربخش باشد یعنی تعارض سازنده ایحاد کند و به فکر درمان و حل مشکل باشد و بر همدستی و اشتراک مساعی در سازمان تأکید داشته باشد، یک مارپیچ رو به بالا به وجود می‌آید که در آن ضمن دادن پاسخ مثبت به تعارض، از آن به عنوان عاملی برای بهبود عملکرد سازمان استفاده می شود. ‌بنابرین‏، در چنین وضعیتی جو اشتراک مساعی و فرهنگ همکاری و حمایت در سازمان توسعه می‌یابد (بزاز جزایری،۱۳۷۷: ۲۳).

۲-۱-۲-۲) انواع تعارض

در یک تقسیم بندی کلی می توان گفت برخی از تعارض ها سازنده^[۲۶] و برخی دیگر مخرب^[۲۷] هستند.

تعارض سازنده نتایج مثبت برای گروه یا سازمان در بر دارد. این نوع تعارض به افراد درگیر فرصت می‌دهد مسایل و فرصت هایی را بشناسند که به گونه ای به دست فراموشی سپرده شده اند و در نتیجه خلاقیت و عملکرد بهبود می‌یابد (شرمرهورن و دیگران، ۱۳۸۷: ۲۹۹). هم چنین تعارض موقعی که منجر به جستجو و دستیابی به روش های بهتر انجام کارها شود و راضی بودن به وضع موجود را بر هم زند، سازنده و مفید است. به عبارت دیگر، بعضی از تعارض ها حامی اهداف گروه است و عملکرد آن را بهبود می بخشند. چنین تعارضی کارکردی و یا سازنده نام دارند. در مقابل تعارض های وجود دارند که مانع کارکرد گروه می‌شوند که به آن ها اشکال غیر کارکردی و یا خراب کار می‌گویند. تعارض زمانی سازنده است که کیفیت تصمیم را بالا ببرد، خلاقیت و آفرینندگی را تحریک و علاقمندی و کنجکاوی را در میان اعضای گروه تشویق کند و وسیله ای فراهم سازد که به کمک آن بتوان مسایل را بازگو و تنش را زایل کرده و اوضاع و احوالی که ارزیاب خویش است و طرفدار تغییر حمایت کند. مطلوب ترین سطح تعارض آن حدی است که از رکود جلوگیری، خلاقیت را تحریک و تنش را زایل سازد و جوانه های تغییر را شکوفا کند. (رابینز، ۱۳۹۱: ۲۶۸-۲۶۶).

تعارض های معمول در محیط کار در دو نوع اساسی طبقه بندی می‌شوند: (رضاییان، ۱۳۹۱: ۱۲-۱۰)

۲-۱-۲-۲-۱) تعارض بنیادین

در این نوع تعارض، عدم توافق بنیادین نسبت به غایت ها یا هدف هایی که دنبال می‌شوند، وجود دارد. تعارض بنیادین خود به سه نوع تقسیم می‌شود:

درد حاد به دردهایی گفته می‌شوند که در اثر آسیب به بافت‌های بدن و فعال شدن گیرنده های حس درد در محل ضایعه بافتی ایجاد می‌گردند.

درد مزمن به انحاء متفاوتی تعریف شده است. درد مزمن به دردهایی اطلاق می شود که بیش از یک ماه نسبت به دوره کلی یک بیماری حاد با یک زمان منطقی برای بهبود یک عارضه ادامه داشته باشد(وال^۱ ۱۹۸۴).

۱٫ Wall

وال در تعریف درد مزمن می‌گوید که چنین دردهایی در واقع ” طولانی شدن ساده یک درد حاد نیستند. استرنباخ^۱ نیز اضافه می‌کند که اگر چه درد حاد به عنوان علامتی از یک بیماری می‌باشد، ولی دردهای مزمن خود یک بیماری اند که معمولا از نظر فیزیکی، روانی و اجتماعی، مخرب هستند. از مشکلات همراه با درد مزمن می توان به افسردگی اشاره کرد، همچنین بالمر^۲ و هیلبرون^۳ اذعان دارند که از مشکلات دیگر همراه با درد مزمن اضطراب، عصبانیت و خشم می‌باشند.

مشکلاتی همچون اختلالات خواب، تحریک پذیری و خستگی، سبب کاهش فعالیت و تحمل درد می‌شوند که این مسایل خود بر مشکلات بیماران مبتلا به درد مزمن می افزایند. وجود دردهای مزمن غیر بدخیم می‌تواند سبب تغییر در نقش ها، سطوح ارتباط و فعالیت ها در خانواده و سر کار شود، که ین امر ممکن است سبب احساس فقدان و انزوا گردد. علاوه بر تغییرات خانوادگی و شغلی که برای بیمار اهمیت دارد، ممکن است بیمار برای حفظ و ایجاد رابطه با متخصصین سلامتی نیز با مشکل مواجه باشد. اگر چه متخصصین سلامتی مرتبا در حال تلاش اند که از درد این بیماران بکاهند ولی در تسکین کامل درد آن ها ناکام مانده اند که این مسئله برای هر دو طرف نا امید کننده می‌باشد. بنا براین با توجه ‌به این مسئله که پایان درد در بیماران نامعلوم می‌باشد و درمان های متعددی که بر روی بیماران انجام می شود با موفقیت کمی همراه است باعث افزایش نگرانی های بیمار می‌گردد. چنین دردهایی غالبا علت فیزیکی مشخصی ندارند و سبب می‌شوند که حتی در برخی موارد فرد بیمار، به عنوان شخصی که تمارض می کند، تصور شود.

۱٫ Sterenbach

۲٫ Bulmer

۳٫ Heilborn

وقتی مشخص می شود که شخصی درد مزمن غیر بدخیم دارد، هدف درمان لزوماً متوقف کردن درد نیست بلکه به قول ویلیامز^۱، کمک به بیمار برای کنترل و یا کنار آمدن با دردهایش است، این بدین معنا نیست که به آن ها بگوییم، کاری بیشتر از این نمی‌توانیم انجام دهیم و آن ها مجبورند که با آن درد زندگی کنند، بلکه موثرترین درمان برای این گونه بیماران ایجاد تمایل برای رفتن به ‌کلینیک‌های چند تخصصی درد است که تمام تجارب دردها در آنجا مورد توجه قرار گرفته و شیوه های درمانی مثل تمرین ها و فعالیت های درجه بندی شده، کاهش دارو درمانی، روش های شناختی و ادراکی و رفتاری بر روی آنان انجام می شود(کروک^۲،ریدون^۳،بروان^۴،۱۹۸۴). البته قابل ذکر است که نباید اولین خط درمانی یعنی کارکرد پزشکان عمومی را ‌در مورد این بیماران نا دیده انگاشت، چون آن ها هستند که به خوبی می‌توانند غربالگری بیماران را در این زمینه انجام داده و بیماران نیازمند ‌به این خدمات را از میان سایر بیماران انتخاب نموده و به مراکز پیشرفته تر در این زمینه ارجاع نمایند، تا بدین ترتیب از هزینه های گزاف بی دلیل بیمارانی که احتیاج به چنین سیستم هایی ندارند کاسته شده و بیماران نیازمند نیز به سهولت به خدمات مورد نیاز دسترسی پیدا کنند.

درد در اساس زندگی روزانه فرد دخیل است پس درمان درد مزمن محتاج مداخله در زندگی روزمره فرد می‌باشد. دردهای مزمن از این لحاظ باید مورد تأمل قرار گیرند که در بسیاری از موارد، علت آن ها می‌تواند سایکولوژیک یا عوامل محیطی باشند و حتی باورها و فرهنگ بیماران نیز بر این مسئله تاثیر گذار است.

۱٫ Williams

۲٫ Crook

۳٫ Rideout

۴٫ Brown

از آنجایی که دانش پزشکی در زمینه مکانیزم ایجاد دردهای مزمن هنوز ناکافی است، تشخیص و درمان دردهای مزمن بسیار سخت تر از دردهای حاد خواهد بودهمچنین مطالعات نشان داده‌اند که بیماران دچار درد مزمن اغلب از یک بیماری تحلیل برنده نیز رنج می‌برند. در نتیجه وقتی درد مزمن به طور مؤثر درمان نشود یا بهبود نیابد اثرات معنوی بسیاری بر روی تمام وجوه سلامتی فرد از جمله کیفیت زندگی فرد می‌گذارد(کروک و همکاران) .

بر خلاف دردهای حاد، دردهای مزمن و مداوم معمولا هیچگونه عملکرد بیولوژیک (هشدار دهنده) ندارند. کیفیت زندگی تقریبا در تمام بیماری‌ها بسیار مهم است زیرا با بیماری‌زایی و مرگ و میر مرتبط می‌باشد. درد مزمن از جمله مسائلی است که کیفیت زندگی را به علل گوناگونی تحت تاثیر قرار می‌دهد و با توجه به اینکه درد مزمن طیف وسیعی از بیماری‌ها شامل بیماری‌های روماتولوژیک، سایکولوژیک، ارتوپدیک و … می‌باشد، ‌بنابرین‏ شمار زیادی از افراد جامعه از درد مزمن رنج می‌برند که مجبورند هزینه های بسیاری صرف بیماری خود کنند و همچنین ضرر بسیاری را در اثر اختلال در شغل، متحمل می‌شوند که باعث ایجاد مشکلات سایکولوژیک در این افراد می شود. البته این را هم باید در نظر گرفت که فرهنگ ها نیز تاثیر بسزایی بر روی درد و نحوه ابراز آن دارند در نتیجه کیفیت زندگی افراد به ناچار از این مسئله تاثیر می پذیرد. حتی باورها و اعتقادات مردم عامه نیز عامل تعیین کننده در بیان و حتی پذیرش درمان های پزشکان می‌باشد به خصوص در این بیماران که به علت روند طولانی درمان و اینکه درمانها به راحتی و به سرعت به نتیجه نمی رسد، این افراد به ابزارهای دیگری همچون خرافه ها متوسل می‌شوند که نه تنها بهبودی به ارمغان نخواهد آورد بلکه موجب یاس و ناامیدی بیشتر آن ها شده و در نتیجه کیفیت زندگی را بیش از پیش در این افراد کاهش می‌دهد.

درد با بسیاری دیگر از مسایل پزشکی و اختلال عملکرد مرتبط است و علت اصلی مراجعه به مراکز درمانی می‌باشد. هنگامی که نمی توان درد مزمن را به طور مؤثر درمان کرد یا بهبود داد، درد مزمن می‌تواند اثرات مضری بر روی تمام وجوه زندگی فرد داشته باشد.

۲-۳-۲)تاثیر درد بر کیفیت زندگی

درد مزمن بر ابعاد گوناگون کیفیت زندگی تاثیر می‌گذارد ، از جمله از لحاظ مشکلات جسمی ایجاد شده در اثر خود بیماری یا اثرات جانبی آن، که ممکن است بیمار را از فعالیت‌های فیزیکی همیشگی باز دارد، و یا ابعاد روانی و یا کاهش فعالیت‌های بیمار و یا اختلال در شغل و اموری که بیمار به آن ها علاقه دارد. و باعث کاهش روابط اجتماعی و روزمره فرد می شود. همچنین بعد اجتماعی زندگی بیماران نیز به دنبال مشکلات فیزیکی یا مسائل روانی ناشی از درد بیمار، تحت تاثیر قرار می‌گیرد. اثرات فیزیولوژیک درد شامل مشکلات خواب و اشتها، یبوست، افزایش تحریک پذیری، کم شدن میل جنسی، کم شدن فعالیت های سایکوموتور و بالاخره کم شدن تحمل بیمار نسبت به درد می‌باشد. این عوامل، همراه با کم شدن احتمالی سروتونین و آندورفین ها که در بیماران دچار درد مزمن با آن مواجه هستیم، باعث کم شدن تحمل بیمار نسبت به ساده ترین دردها می‌گردد. در بسیاری از بیماران دچار درد مزمن شاهد اختلالاتی در رابطه با ر فتارهای مربوط به تغذیه می باشیم. عده ای از آن ها دچار کم اشتهایی و لاغری می‌گردند و عده ای نیز با پرخوری نامتعادل و کم حرکتی، فربه می‌شوند و این چاقی اغلب برمشکلات قبلی اضافه می‌گردد..

جدول (۲-۳) آلفای کرونباخ آزمون ویژگی‌های شخصیت (NEO) در این پژوهش

شخصیت

روان رنجوری

برون گرایی

تجربه پذیری

سازگاری

مسئولیت پذیری

۳۹۳/۰

۷۷۵/۰

۵۷۹/۰

۵۴۶/۰

۴۲۲/۰

۷۶۳/۰

۲-۳-۳ آزمون ارزش‌های شخصی (PVQ)

۱-۲-۳-۳ کلیات آزمون ارزش‌های شخصی (PVQ)

تعداد زیادی ارزش وجود دارد و در هر کدام از آزمون‌هایی که درباره ارزش‌ها وجود دارد تعدادی از آن‌ ها را مد نظر قرار داده‌اند و مابقی مورد توجه قرار نگرفته‌اند. این مسأله در PVQ نیز وجود دارد و این آزمون نیز از طیف گسترده ارزش‌ها، ۱۰ ارزش را مورد سنجش قرار می‌دهد که شامل ارزش‌های مذهبی، اجتماعی، مردمی، زیبایی شناسی، اقتصادی، دانش، لذّت جویانه، قدرت، وجهه خانوادگی و سلامتی می‌باشد.

PVQ شامل ۴۰ سوأل می‌باشد ۳ گزینه ای می‌باشد. هر کدام از این گزینه ها مربوط به یکی از ارزش‌های ۱۰ گانه می‌باشد که آزمودنی می‌بایست به ترتیب آن‌ ها را اولویت بندی نماید بدین صورت که علامت تیک را برای اولویت اوّل، خالی (علامت نزدن) برای اولویت دوم و علامت ضربدر را برای اولویت سوم به کار ببرد. پس می‌توان این طور بیان نمود که در مجموع هر کدام از ارزش‌های ۱۰ گانه به وسیله ۱۲ گزینه مورد سنجش قرار می‌گیرد (شری و ورما،۱۹۹۴).

۲-۲-۳-۳ نمره گذاری PVQ

جدول(۳-۳) نحوه نمره گذاری PVQ

گزینه با علامت تیک

گزینه بدون علامت

گزینه با علامت ضربدر

نمره ۲

نمره ۱

نمره ۰

نمره گذاری PVQ به ترتیبی که در جدول (۳-۳) بیان می‌شود انجام می‌گیرد. در نهایت نمرات گزینه های مربوط به هر ارزش با همدیگر جمع زده می‌شود تا نمره نهایی آن ارزش مشخّص شود. نمره هر ارزش می‌تواند عددی بین ۰ تا ۲۴ باشد. در صورتی که آزمودنی همه گزینه های مرتبط با آن ارزش را با ضربدر علامت زده باشد نمره او صفر و در صورتی که همه گزینه های مرتبط با آن ارزش را با تیک علامت زده باشد نمره او ۲۴ می‌شود.

۳-۲-۳-۳ تفسیر نمره های PVQ

لازم است به منظور تفسیر نمره های فرعی، سرانه نمره ها را برای طبقه بندی کیفی مرتب کنیم. هیچ نوع شکل مورد قبول جهانی برای تبدیل اطلاعات کمی به اطلاعات کیفی وجود ندارد. در اینجا یک طرح قراردادی تبدیلی داده شده است. امّا ممکن است به عنوان طرحی رضایت بخش برای اکثر اهداف مورد بررسی قرار گیرد.

جدول (۴-۳) نحوه تفسیر نمره های PVQ

تفسیر

نمره های T

نمره ده بخشی

رتبه درصدی

خیلی بالا

۶۵ و بالاتر از آن

۱۰ و ۹

۹۳ و بالاتر از آن

بالا

۶۴-۵۵

۷ و ۸

۹۲-۷۱

متوسّط

۵۴-۴۶

۶ و ۵

۷۰-۳۰

پایین

۴۵-۳۶

۴ و ۳

۲۹-۸

خیلی پایین

۳۵ و کمتر از آن

۲ و ۱

۷ و کمتر از آن

۴-۲-۳-۳ اعتبار PVQ

اعتبار PVQ در پژوهش‌های زیادی مورد بررسی قرار گرفته است که در اینجا امکان شرح تمامی آن‌ ها وجود ندارد و فقط به یکی از جامع‌ترین این پژوهش‌ها اشاره می‌شود که اعتبار PVQ را از طریق همبستگی تأیید نموده است. در این پژوهش، اعتبار PVQ از طریق سلسله ارزش‌های نمونه از ۲۰ دانشجویی روان شناسی دوره لیسانس سال‌های بالا به دور روش به دست آمد. ابتدا PVQ را اجرا شد سپس از آن‌ ها خواسته شد ارزش‌های ۱۰ گانه را رتبه بندی کنند. ۱۰ ارزش بر طبق مفاهیم PVQ به طور عملیاتی تعریف شدند. دو سلسله مراتب به هم منطبق شدند و رتبه بندی همبستگی ۶۴/۰ به دست آمد. این همبستگی در سطح ۵% معنادار است ( ۸=df ) ‌بنابرین‏ می‌توان گفت که PVQ ابزار کاملاً معتبری است که سلسله مراتب ارزش‌های یک گروه را تعیین می‌کند (شری و ورما،۱۹۹۴).

۵-۲-۳-۳ پایایی PVQ

دو شاخص پایایی PVQ مشخص شد. اول، پایایی آن توسط هویت^[۱۶۴] با بهره گرفتن از تحلیل واریانس که همانند روش کودر ریچاردسون^[۱۶۵] مؤثر ولی کم زحمت تر بود، تعیین شد. ثانیاًً پایایی آزمون – آزمون مجدد که یکی با فاصله ۱۱ ماه و دیگری بعد از دو ماه دیگر انجام شد، آن را تعیین کرد. مشاهده می‌شود که همبستگی‌های پایایی به دست آمده پس از یک فاصله زمانی سه ماهه نسبتاً بالا هستند. ارزش‌های خوب تفهیم شده مذهبی و وجهه خانوادگی به ترتیب دارای ضریب پایایی مقیاس‌های دیگر در حدود ۶۰/۰ است. با وجود این که ضریب‌های پایایی بالاتر، با کاهش خطای معیار خود، دقت اندازه گیری را افزایش می‌دهد امّا اندازه گیری در زمینه متغیّرهای شخصیتی غیر عقلی می‌تواند به دقت اندازه گیری در زمینه‌های هوش و پیشرفت باشد. گیلفورد^[۱۶۶] (۱۹۵۴) می‌گوید، برای انتخاب ابزار حتّی اگر ضریب پایانی آن ۵۰/۰ هم باشد، ایرادی ندارد. با توجّه ‌به این موضوع، پایایی PVQ مناسب به نظر می‌رسد. در روش تحلیل واریانس تعیین پایایی، دامنه ضرایب پایایی از ۴۷/۰ برای ارزش اجتماعی تا ۷۰/۰ برای ارزش اقتصادی بود. این شاخص‌های پایایی مقیاس‌های مختلف ارزش PVQ نیز رضایت بخش است. در ارزیابی ضرایب پایایی واقعیت این است که این ضرایب بستگی به ناهمگنی نمونه دارد و همچنین این که وقتی متغیّرهای اندازه گیری یک مجموعه برای پیش‌بینی بعضی رفتار ملاک که بایستی در ذهن ایجاد شود شکل می‌گیرد، همسانی درونی بالا، امکان پذیر و نه مطلوب است.

جدول (۵-۳) آلفای کرونباخ آزمون ارزش‌های شخصی (PVQ) در این پژوهش

ارزش‌های شخصی

مذهبی

اجتماعی

مردمی

زیبایی شناسی

اقتصادی

دانش

لذّت جویانه

قدرت

وجهه خانوادگی

سلامتی

آلفای کرونباخ

۸۱۸/۰

۲۰۱/۰

۳۸۶/۰

۵۰۷/۰

۴۶۷/۰

۳۷۴/۰

۳۶۰/۰

۴۸۹/۰

۴۲۰/۰

۱۸۵/۰

۳-۳-۳ آزمون قضاوت اخلاقی (DIT)

۱-۳-۳-۳ کلّیات آزمون قضاوت اخلاقی (DIT)

در این پژوهش از فرم کوتاه آزمون مباحث معیّن (DIT) ساخته جیمز رست (۱۹۷۹) استفاده شد. جیمز رست و همکارانش، آزمون DIT را به منظور ساده تر کردن مصاحبه قضاوت اخلاقی (MJI^[167]) که کولبرگ آن را ساخت و در تحقیقاتش از آن استفاده می‌نمود و بعدتر نیز دیگر محقّقان از آن استفاده می‌کردند، ساختند. اجرای MJI زمان زیادی می‌گرفت و نمره گذاری آن بسیار سخت و تا حدودی طبق نظر آزماینده بود و این مطلب از عینی بودن آزمون می‌کاست. DIT تا حدود زیادی این کاستی‌ها را برطرف نمود و به پژوهش گران کمک نمود تا در زمان کمتری آن را اجرا کرده و راحت‌تر نیز آن را نمره گذاری نمایند.

۱- انتخاب قضات اعم از قضات دادستانی به وسیله خود مردم: در راستای نظریه کسانی که قوه قضائیه را قوه‌ای منفک از دو قوه دیگر می‌دانند همان‌ طور که در انتخابات نمایندگان قوه مقننه شرکت می‌کنند در یک انتخابات آزاد قضات را بر می‌گزینند.^[۲۸]

این سیستم اولین بار در فرانسه متداول شد شمار مردم و انقلابیون حاکمیت مردم در همه زمینه ها بود. که بعداً متروک شد در حال حاضر در چندین کانتون سویس و چندی ایالت از ایالات آمریکا متداول است درحال حاضر فوق العاده اندک اجرا می‌شود، چون دادستانی شغل بسیار فنی و قاضی دادستانی بودن افزون بر دانش حقوقی و سلامت نفس ‌و تقوا نیاز به کار کردن و تجربه بسیار دارد در حالی که موقعیت انتخابی بودن توسط مردم اغلب دیدهای سیاسی و فشارهای حزب‌ها برای گزینش قضات مورد نظر ‌بسیار است. گرچه چنین شیوه ای ممکن است منجر به استقلال قضات در برابر کارگزاران قوای دیگر شود ولی قضات برای انتخاب شدن در دوره های بعد به فکر کسب محبوبیت نزد رأی دهندگانی هستند که اکثراً مردم عامی‌اند و چه بسا ممکن است یک سیاست پیشه که فاقد صلاحیت قضایی است بر مسند قضا تکیه بزند.

۲- انتخاب به وسیله قوه مقننه، برخی برای اجتناب ازخطرات انتخاب قضات به طور مستقیم توسط مردم طریقه انتخاب آنان را از سوی نمایندگان قوه مقننه که خود منتخب مردم می‌باشند پیشنهاد کرده‌اند. ممکن است انتقادهایی ‌به این شیوه نیز وارد است. اولاً استقلال قوا خدشه دار می‌شود.

دوماً : در مجلس دسته بندی‌هایی وجود دارد و گرایش‌های سیاسی در انتخاب آن ها دخیل می‌باشد.^[۲۹]

۳- شیوه انتصاب: بر طبق نظریات برخی از علماء اختیار گزینش و نصب قضات را می‌توان در اختیار قوه مجریه و بیشتر مواقع ریاست کشور یا ارگان مشخص قضایی یا قضات انتخابی قرار دارد. مثلاً در کشورهای فرانسه و آمریکا قضات توسط رئیس جمهور انتخاب می‌شود.

در پایان بحث انتصاب انتخاب قضات باید به پیوند نصب و انتخاب کافی با عزل او سخن به میان آورد اصولاً هر مقامی‌که شخص یا صاحب منصبی را منصوب می‌کند حق عزل او را خواهد داشت در دستگاه های قدرت عمومی، عزل و برکناری کارگزاران از لوازم نظارت در مدیریت بشمارمی‌رود زیرا برخی موارد حسن جریان امور و برخی سیاست‌ها اینچنین تصمیمی‌ را اقتضا می‌کند اما معیار غیر قابل عزل بودن قضات که با همان هدف خدمت صحیح و اجرای عدالت با حکمت خاصه خود پایدار است. به نحوه عزل افراد دیگر در دیگر قوا تفاوت دارد. بر طبق این اصل هیچ مقامی‌ حتی مقام منصوب کننده، مگر در موارد پیش‌بینی شده در قانون، حق عزل و برکناری قضات را ندارد. و فقط بر طبق تشریفات خاص انتظامی‌ و ثبوت تخلف یا تقصیر قاضی است. که مرجع مربوطه حق انفصال او را خواهد داشت.

در دین مبین اسلام نظرات متفاوتی درباره عزل قاضی ارائه شده است. گروهی مثل علامه حلی در کتاب شرایح معتقد است عزل بدون جهت قاضی مانعی ندارد. زیرا قاضی منصوب از طرف امام و رئیس مذهب نائب و وکیل در قضاوت بوده و موکل هر زمان بخواهد می‌تواند وکیلش را عزل کند. اما دسته ای دیگر به عدم جو از عزل قاضی بدون سبب استدلال کرده‌اند و گفته اند: قضاوت یک نوع ولایت و زمامداری در حوزه احکام است. که به وسیله امام برای شخصی به ثبوت رسیده است. از طرف دیگر عزل بدون سبب کاری عبث و بیهوده است. فقهایی همچون شهید اول این نظر را ارائه کرده‌اند. به نظر می‌رسد نظریه دوم منطقی تر و در واقع نظریه اکثریت باشد. و فقهای مجلس خبرگان قانون اساسی جمهوری اسلامی‌ایران مصوب ۱۳۵۸ این نظر را پذیرفته اند.

قاعده منع عزل قضات اعم از قضات دادستانی نباید تصور کرد که قاعده ای مطلق می‌باشد این اصل استثنائاتی نیز دارد. استثناء مهم آن، عزل دادستان به سبب وجود تخلفات شغلی یا اعمال و رفتاری است که ممکن است طبق قوانین کشور متبوع جرم شناخته شود تنها در این مورد است که مقام تعقیب کننده حق خواهد داشت پس از بررسی و تحقیقات کامل وپس از اثبات تخلف انتظامی‌و یا مجرم شناخته شدن وی، حکم انفصال وی را صادر و او را از ادامه خدمت باز دارد.

بند سوم : معیار منع تغییر و انتقال قضات دادستانی

این معیار بدین معنا است که قضات دادستانی را نمی‌توان بی تمایل و خواست آنان از جایی به جایی دیگر منتقل کرد و محل خدمت آن ها را تغییر داد و یا شغل قضایی او را به اداری تبدیل کرد. دادستان یا دادیار باید در گرفتن حکم و تصمیم آزاد باشد و یکی از عواملی که ممکن است بر استقلال او تأثیر بگذارد. تغییر سمت یا انتقال او از محلی به محل دیگر است. و همچنین سبب تضییع حقوق مردم و کندی جریان رسیدگی و تجدید وقت گردد: چرا که در اثر عدم چنین اصلی ممکن است. دادستان یا دادیار قاضی بخاطر عدم ثبات شغلی و تأمین محل خدمت، نه تنها به احقاق حقوق مردم نپرداخته بلکه ممکن است به سبب ترس که از آینده شغلی خود دارد در امر ظالمانه مشارکت نماید. تغییر و انتقال قضات ممکن است سبب سلب آرامش شخصی وی و خانواده اش باشد و یا ممکن است اشخاص ذی نفوذ موجبات انتقال و در نتیجه عدم امکان رسیدگی و صدور حکم نسبت به پرونده مورد نظر را فراهم نمایند.این اصل دارای ایراداتی نیز می‌باشد. از جمله اینکه منع تغییر مطلق قضات مغایر مصالح عمومی‌است و ممکن است مفاسدی را ایجاد کند به هر حال این قاعده برای تضمین شغل دادستان یا دادیار و آرامش خیال وی و اجرای دقیق عدالت لازم است.

بند چهارم : تمکن مالی قضات دادستانی یا دادیاری

بحث ارتزاق قاضی از بیت المال در رأس اصول تظیم شده قضاوت در اسلام قرار دارد. در متون فقهی به مواردی بر می‌خوریم: شهید اول در لمعه می‌گوید: « و یجوزارتزاق قاضی من بیت المال مع الحاجه»^[۳۰] به عقیده بسیاری از فقهاء چون بیت المال باید در مصالح جامعه مسلمین مصرف شود حتی واجب شدن قضاوت بر کسی، عمل قضایی وی را از مصالح مسلمین خارج نمی‌سازد و تصدی چنین کسی که به قضاوت از مصالح مسلمین است ‌بنابرین‏ می‌تواند از بیت المال استفاده کند. از طرف دیگر در اسلام گرفتن اجرت از متخاصمین حرام است. و آن را در حکم رشوه تلقی ‌کرده‌است. پس دادن حقوق مکفی به قضات و تمکن مالی آن ها از عوامل اصلی حفظ استقلال قضایی آنان است.

‌بنابرین‏ عدم تأمین معاش زندگانی قاضی داستانی ممکن است حریت و استقلال و بی طرفی را تضعیف و در نتیجه نقش دادستان را در پیگیری جرایم اقتصادی کمرنگ کند. دادستان که جز از قانون و وجدان سلیم نباید پیروی کند به لحاظ اقتصادی باید ا زنظر و سلیقه و احیاناً تهدید و تطمیع و سلیقه اش اشخاص و مقامات مصون بماند. تا شأن و منزلت دادستان حفظ گردد.

بند پنجم: وظایف و تکالیف قضات دادستانی در حفظ استقلال قضایی خود

آنچه که بیش از همه معیارهای فوق الذکر به استقلال دادستان کمک می‌کند خود دادستان است. اصولاً اگر در قوانین و مقرارت امتیازاتی برای دادستان در نظر گرفته می‌شود پس از آن سخن از تکالیف و وظایف می‌باشد.‌بنابرین‏ او باید بر طبق اصول و مقرراتی که در قانون مشخص شده است عمل نماید و استقلال قضایی خویش را که به ‌عنوان تکلیفی که بر عهده اوست در خدمت به مردم به کار گیرد.

سلامت روان و انسان سالم به عقیده اسکینر^[۶۳] ، معادل با رفتار منطبق با قوانین و ضوابط جامعه است و چنین انسان هایی وقتی با مشکل روبرو شوند از شیوه اصلاح رفتار برای بهبود و بهنجار کردن رفتار خود واطرافیانشان به طور متناوب استفاده می جویند تا وقتی که به هنجار مورد پذیرش اجتماع برسند.

۲-۳-۴ سلامت روان والدین کودکان مبتلا به سرطان

والدین کودکان مبتلا به سرطان دچار سطوح بالایی از اضطراب و تحریک پذیری یا خشم و اشکال در تمرکز می‌شوند که سلامت روان آن ها را کاهش داده و یا بر آن تاثیر منفی می‌گذارد. سرطان یک عضو از خانواده موجب درگیری کل خانواده در فرایند درمان این بیماری می شود و اثرات متعددی بر روی همه ی اعضای خانواده می‌گذارد. والدین بیمار سرطانی، به علت درگیری در روند درمان و مراقبت از کودک بیمارشان، وقت و انرژی زیادی در خارج از خانه و دور از سایر فرزندان خود می‌گذارند. در این میان بیماری سرطان، موجب تحمیل بار عاطفی سنگین، اختلال در فرایند طبیعی زندگی، ایجاد مشکلات زیاد اقتصادی و تشنج در محیط خانه و روابط خانوادگی می شود (ولی زاده،جونبخش،پاشایی،۱۳۹۳) که هر کدام از این موارد به تنهایی تاثیرات مخربی بر روان افراد خانواده می‌گذارد. تحقیقات نشان داده است که داشتن یک کودک مبتلا به سرطان می‌تواند به بی ثباتی عاطفی، عدم اطمینان و تنش در میان اعضای خانواده به ویژه والدین منجر شود (ولی زاده و همکاران،۱۳۹۳). آن ها علاوه بر واکنش عاطفی فرزندشان نسبت به بیماری، واکنش خود را نیز دارند؛ در همان زمان، این پدر و مادر باید از اعضای دیگر خانواده ، مانند دیگر کودکان در خانواده نیز مراقبت کنند. از طرفی ارتباط مستقیم و معنی داری بین کیفیت زندگی کودکان و مادران وجود دارد؛ زیرا یکی از عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی کودکان، سلامت والدین می‌باشد که می‌تواند تحت تاثیر بار مراقبتی قرار گیرد. در برخی از مطالعات نیز ارتباط مستقیم و معنی دار بین کیفیت زندگی کودکان و مادران تأیید شده است. زمانی که مادر درگیر درمان فرزند بیمارش می‌باشد، از توجه و مراقبتش نسبت به فرزند سالمش کاسته می شود و همین موضوع موجب می شود تا فرزندان سالم این خانواده ها از کمبود توجه و مراقبت والدین رنج ببرند (جین_هادنز،کین،۲۰۰۲) علاوه بر این که سرطان یکی از فرزندان خانواده موجب ایجاد تغییراتی در روند عادی زندگی و به وجود آمدن واکنش های روانی خاصی در این افراد می شود، به صورت مستقیم وغیر مستقیم، تاثیرات مخربی بر فرزند سالم آن ها نیز می‌گذارد.

از آنجا که رخداد بیماری فرزند خارج از دامنه شمول نظام استنباطی این والدین قرار دارد، ‌بنابرین‏ کنترل خود را بر این رخداد از دست می‌دهند و در چارچوب استنباط های خودشان گرفتار و دچار اضطراب می‌شوند (جوادی و کدیور،۱۳۷۷). والدین مضطرب حتی در مسائل بسیار کوچک نیز از قوه و کارایی خود مطمئن نیستند و از آن جایی که در شک و تردید به سر می‌برند، نمی توانند در هیچ موردی به سرعت تصمیم بگیرند زیرا از اشتباه کردن می ترسند (شاملو،۱۳۸۲).

بیماری فرزند به عنوان یک بار اضافه باعث افزایش تنیدگی در والدین شده و توان مقابله را در آنان می کاهد و قدرت سازش با محیط را از آنان می‌گیرد. این والدین معمولا درجاتی از بی ثباتی هیجانی را تجربه می‌کنند (تیلور،۲۰۰۶ به نقل از بروجردی ۱۳۸۰). چنانچه والدین در برابر استرسورهای موجود نظیر خود بیماری و مراحل درمانی آن، با امید و انعطاف پذیری پاسخ دهند و از راهبردهای مقابله ای سازنده نظیر مقابله مذهبی مثبت و راهبردهای سازنده حل مسئله استفاده کرده و کنترل وقایع زندگی را به دست بگیرند، بهتر با مسئله مقابله می‌کنند و بهتر به حل مسئله می پردازند و سلامت روان بالاتری دارند (کوین،۲۰۰۶).

۲-۴ مقابله مذهبی

۲-۴-۱تعریف مقابله

زندگی بشر مبارزه پایان ناپذیری بوده و قدرت مقابله و سازگاری او تنها پایگاه مستحکمی است که متضمن بقای او و راه گشای او در ادامه ی مبارزه است. مقابله و سازگاری فرآیندی پویا، مداوم، پیشرونده و حفظ کننده زندگی است که به واسطه ی آن موجود زنده خود را با تغییرات مداوم محیط منطبق می‌سازد. مکانیزم های سازگاری و شیوه های مقابله ای، تعیین کننده مکان فرد در طیف سلامت و بیماری روانی است که به کارگیری مناسب آن منجر به ارزیابی درست موقعیت، احساس امنیت، دستیابی به حمایت، انعطاف پذیری، رشد و کسب هویت در فرد می‌گردد (کارسون^[۶۴]،۱۹۹۶).

روان شناسی سلامت در سال های اخیر اهمیت زیادی برای نقش راهبردهای مقابله و سبک زندگی افراد در چگونگی سلامت روان آن ها قائل شده است. شیوه های مقابله، توانایی‌های شناختی و رفتاری هستند که توسط افراد در معرض استرس به منظور کنترل نیازهای خاص، درونی و بیرونی که فشارآور بوده و فراتر از منابع فردی هستند به کار گرفته می‌شوند (هینز^[۶۵]،۱۹۹۶).

از دیدگاه لازاروس و فولکمن (۱۹۸۴) مقابله عبارت است از: تلاش های فکری، هیجانی و رفتاری فرد که هنگام روبرو شدن با فشارهای روانی به منظور غلبه کردن، تحمل کردن و یا به حداقل رساندن عوارض تنیدگی به کار گرفته می شود.

اتکینسون و همکاران (۲۰۰۳، به نقل از ناگاس و همکاران،۲۰۰۹) مقابله را به عنوان روشی تعریف می‌کنند که در آن فرد با محیط اجتماعی و فیزیکی خود مواجه شده و منابع خود را در جهت مهار تنیدگی به حرکت در می آورد. اسمیت و همکاران (۲۰۰۳،به نقل از محمدی،۱۳۸۶) اصطلاح مقابله را به فرآیندی اطلاق نموده اند که از طریق آن فرد سعی می‌کند فشارهای روانی را کنترل و مدیریت کند.

راهبردهای مقابله ای به عنوان یک منبع مهم در مقابله با بیماری های مزمن محسوب می‌شوند. این راهبردها، فرآیندهای ناخودآگاهی هستند که فرد در مواجهه با تنش های روزمره زندگی از آن ها استفاده می‌کند (محمودی و همکاران،۲۰۰۳).

۲-۴-۲مقابله مذهبی

مقابله و سازگاری مذهبی، روشی است که انسان ها از عقاید و شعائر مذهبی جهت رویارویی با مشکلات و فشارهای زندگی بهره می گیرند. تاکنون مطالعات متعددی در کشورهای مختلف جهان در زمینه ارتباط بین گرایشات مذهبی و سلامت روان انجام شده است که نتایج مقتضی را به همراه داشته اند برخی از مطالعات ارتباط مثبت و معناداری را بین به کارگیری شیوه های مقابله مذهبی و کاهش میزان و شدت افسردگی، اضطراب و اختلالات روانی نشان داده است در برخی نیز مثبت و مفید بودن اثر متغیرهای مذهبی (اعتقادات، ارزش های دینی، دعا، زیارت و…) بر سلامت روان مورد تأکید قرار گرفته است (عظیمی،۱۳۸۱).

گروهی از محققان به نقش مذهب در مقابله با حوادث بحرانی زندگی اشاره کرده وتحت عنوان مقابله مذهبی از آن یاد می‌کنند (پارگامنت، اولسن، ۱۹۹۲). مطالعات نشان می‌دهد “مذهب” نقش مهمی در مقابله با “تنیدگی” بازی می‌کند و “نماز” و اعتقاد به”خدا” به عنوان دو نوع از شایع ترین منابع مقابله همواره وجود داشته اند. هم چنین شواهد نشان داده مذهبی بودن با تاثیر بر شناخت ممکن است اثراتی با اهمیت روی سلامتی و کاهش تنیدگی داشته باشد (لوونتال و همکاران،۲۰۰۰).