به طور کلی، کتابداران می‌توانند با گرفتن تماس با نهادها و سازمان‌هایی که منابع خاکستری را تولید می‌کنند از طریق تلفن، فکس، ایمیل، نامه و پرداخت حق اشتراک، این منابع را تهیه کنند (همان).

مدیریت منابع خاکستری از طریق فهرست‌نویسی، تعمیر و نگهداری موضوع اصلی در کتابخانه‌ها است. اگرچه این موضوع به کتابخانه‌های تخصصی که عمدتاً این منابع را دارند مربوط می‌شود، اما کتابخانه‌های دانشگاهی نیز که وابسته به اهداف دانشگاه هستند نیز در آن سهیم‌اند.کتابخانه‌ها باید فهرستی از این منابع تهیه کرده و آن را در دسترس کاربرانشان قرار دهند. کتابخانه‌های کوچک ممکن است همه منابع خود را فهرست نکنند اما در فهرست‌های عمومی، منابع موجود خود را مشخص کنند (آگور^[۸۰]، ۱۹۸۹، ص. ۳۸).

در مدیریت و سازماندهی منابع خاکستری در کتابخانه‌ها، همان روال معمول پردازش منابع دیگر دنبال می‌شود. این بدان منظور است که آن‌ ها باید مهر بخورند، ثبت شوند، فهرست و طبقه‌بندی گردند. ‌بنابرین‏ با توجه به ماهیت این منابع انتظار می‌رود که آن‌ ها با استانداردهای خاصی مرتب شوند که امکان دسترسی و بازیابی آن‌ ها را بالاتر برد. طبق گفته سالانج^[۸۱] (۲۰۰۷) در تعداد کمی از کتابخانه‌های دانشگاهی افریقا، تلاش می‌شود منابع خاکستری را به صورت دیجیتالی مدیریت کنند زیرا این کار دارای مزایای زیر است:

– در دسترس قرار دادن اطلاعات به طور وسیع؛

– توسعه مندرجات محلی (بومی) به صورت دسترسی پیوسته؛

– نگه‌داشتن/ ذخیره مدارک.

برای گسترش خط‌مشی‌ها علاوه بر فناوری‌ها افرادی که تدارک و فهرست‌نویسی این منابع را به عهده دارند می‌توانند راهنمای خوبی برای تعیین مشکلات و تهیه فهرست‌های گویایی که بتوانند مسائل آینده را مرتفع کنند، باشند(اسایانده و آکپبور، ۲۰۱۲، ص. ۹).

الیسون^[۸۲]استدلال می‌کند که فروشنده ها باید ساختار منابع خاکستری را به گونه‌ای سازماندهی کنندکه بتوانند آن‌ ها را به کتابخانه‌ها عرضه کنند و بعد کتابخانه‌ها با توجه به اهدافشان آن‌ ها را خریداری کنند. در عین حال که این اندیشه، اندیشه خوبی است، اما مشکل آن این است که همه مواد کتابخانه که باید گردآوری شود تولیدات بیرونی هستند، وهمه منابع خاکستری قابلیت عرضه شدن را ندارندو طبق این نظر در حقیقت باید فهرست‌های موضوعی از همه منابع خاکستری منتشر شده در خارج به سازمان‌ها ارائه شود در صورتی‌که برخی از انتشارات درونی سازمان تمایلی به آمدن در این فهرست‌ها را ندارند.این استدلال ارزشمندی است که مطرح شده است ولی به تحقیقات بیشتر در این زمینه نیاز است (همان).

کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات برای مدیریت و توزیع اطلاعات و منابع خاکستری دسترسی و اشتراک این منابع را به وسیله دانشجویان و محققان را بالا خواهد برد و به توسعه کمک خواهد کرد. و همچنین باعث بازتر شدن مطالعات علمی خواهد شد. در این راستا،برای ایجاد هماهنگی و مدیریت مخزنی از اطلاعات خاکستری، در کتابخانه‌ها به صورت دسترسی پیوسته و ناپیوسته باید یک راهطولانی را طی کرد و همچنین باید منابع اولیه مورد نیاز برای پژوهش و گسترش در بیشتر کشورها تهیه شود (همان).

منابع خاکستری از مهم‌ترین منابع اطلاعاتی هستند که لازم است کتابخانه‌ها اقدامات لازم برای فراهم‌آوریو قابل دسترس کردن آن‌ ها را برای کاربرانشان انجام دهند. در ادامه راه‌هایی برای بهبود مدیریت منابع خاکستری آمده است:

فراهم آوری: شناسایی و فراهم‌آوری منابع خاکستری باید با استانداردهای درستی (در مرحله جمع‌ آوری) انجام گیرد، زیرا رویکرد روشنی در این زمینه وجود ندارد(مانسون و رین^[۸۳]،۱۹۹۹؛ نقل در اسایانده و آکپبور، ۲۰۱۲، ص ۱۱).فراهم‌آوری باید مطابق درخواست‌ها باشد بدین معنی که مطابق نیازهای جامعه استفاده‌کننده باشد که کمک مفیدی برای بازگو کردن نیازهای کاربران است،بعلاوه به اشتراک گذاشتن اطلاعات برای کم کردن هزینه ها و تهیه نسخه های تکراری نیز می‌تواند مفید باشد (اسایانده و آکپبور، ۲۰۱۲، ص. ۱۱).

سازماندهی و پردازش: فعالیت‌های مداوم دولت‌ها در جهت بهبود شرایط، ماشینی‌کردن نمایه‌ها، بازشناسی نوری کارکترها، ترجمه ماشینی، همه در جهت بهره‌برداری از منابع سودمند هستند.‌در مورد منابع خاکستری نیاز است یک سری پردازش‌های سیستمی انجام گیرد که پردازش‌ها متناسب با درخواست‌ها شوند (همان).

انتشار و اشاعه: به طورکلی این موضوع مربوط به منابع خاکستری نیست زیرا مشکل واقعی فراهم‌آوری و پردازش آن‌هاست. و هنوز موضوع چاپی بودن و الکترونیکی بودن انتشار اسناد مهم است. اندازه برخی از گزارش‌های فنی انتقال یا ذخیره کردن الکترونیکی آن‌ ها را سخت می‌کند. اشاعه و انتشار برای استفاده، کار زیادی برای آماده کردن تحلیل‌گرهای تجزیه سیستم اطلاعاتی دیجیتال می‌طلبد. معیار استاندارد متریک نیاز به ارزیابی هزینه های بهره‌وری منابع خاکستری به عنوان منبع جانبی درک و فهم دارد. اگر آن مشروط به ارزش و اهمیت نباشد پس فراهم آوری و پردازش اسلوب آن باید گویا باشد (همان).

منابع خاکستری گاهی از طریق مبادله با دیگر سازمان‌ها یا پرداخت وجه اشتراک قابل دسترسی هستند. پرداخت هزینه اشتراک سالانه اگرچه پرهزینه است اما اگر تمام موضوعات مورد نیاز راتحت پوشش قرار دهد، مناسب است. امکانات دیگر مورد استفاده برای پیداکردن منابع خاکستری شامل کوپن یونسکو است، همچنین روش‌های معمول دیگر خرید از طریق ‌کتاب‌فروش‌ها و نمایندگی‌های اشتراک به منظور گسترش مجموعه این منابع است (همان).

به طور کلی برخی نکات مهم درباره درخواست منابع خاکستریوجود دارند بدین معنی که اگرشماره شناسایی مشخصی وجود دارد از آن استفاده شود؛ گزارش‌ها معمولا با افزایش شماره گزارش‌ها منتشر می‌شوند که این می‌تواند در شناسایی و تعیین داده ها بسیار مهم باشد؛ ظاهراً در سازمان‌دهی این منابع، از روش‌های احتمالی استفاده می‌شود اما باید برخی از این روش‌ها که عملی‌ترندو مطابق با نیازهای ‌کتاب‌شناسی استفاده‌ کنندگان هستند مورد استفاده قرار گیرند (همان).

‌بنابرین‏ در زمینه مدیریت منابع خاکستری مشکلات زیادی وجود دارد. چیزی که پیشنهاد می‌شود این است که کتابخانه‌ها در زمینه ذخیره کردن و ثبت فهرست‌های آن‌ ها و ساختن فهرست‌های کامل و دستیاب‌پذیرتر و همکاری کردن با دیگر کتابخانه‌های خاص برای رسیدن ‌به این هدفمشارکت بیشتر داشته باشند. همه منابع خاکستری ارزش گردآوری ندارند ولی باید آنهایی که ارزش گردآوری دارند و هنوز از بین نرفته‌اند را شناسایی کنند و اقدامات لازم برای کسب آن‌ ها را انجام دهند (سیگل^[۸۴]، ۲۰۰۴؛ نقل در اسایانده و آکپبور، ۲۰۱۲، ص. ۱۲). روش دستیابیبه محتوای منابع باز نسبت به منابع خاکستری راحت‌تر است. دستیابی و مدیریت مشکل منابع خاکستری روشن می‌کند که هنوز به یک سری توجیحات و رسیدگی‌ها برای تقسیم‌بندی اطلاعات نیاز است (اسایانده و آکپبور، ۲۰۱۲، ص. ۱۲).

دو نوع شرطی سازی برای یادگیری وجود دارد. ۱- شرطی سازی کلاسیک (پاسخ­گر/پاولفی): در این نوع شرطی سازی، رفتار بازتابی پاسخ­گر از طریق همزمان شدن یک محرک غیر شرطی با یک محرک شرطی تغییر داده می­ شود. برای مثال محیط ممکن است محرک شرطی برای اثرات مثبت از الکل مثل مانع خویشتنداری شود. فرد وابسته فکر می­ کند فقط در موقع نوشیدن می ­تواند معاشرتی و سرخوش باشد و زمانی که الکل ویا مواد مصرف نمی­کند فراموش می­ کند چگونه معاشرت کند. در نتیجه مهارت­ های اجتماعی­اش مختل می­ شود. ۲- شرطی ساز ی عاملی اسکینر: در شرطی­سازی عاملی رفتار بازتابی نیست بلکه داوطلبانه است، رفتار به وسیله تشویق ویا تنبیه که بعد از رفتار رخ می­دهد، یادگرفته می­ شود. هر رویدادی که بعد از رفتار رخ می­دهد و احتمال بروز رفتار را افزایش دهد، تقویت نامیده می شود. در مقابل تقویت، تنبه احتمال بروز رفتار را کاهش می‌دهد (تومبوس^[۴۷]، ۲۰۰۶). به عنوان مثال عواقب مثبت نوشیدن الکل و مواد مخدر مثل سرخوشی یا معاشرتی شدن، تقویت مثبت هستند. تقویت منفی نیز وجود دارد که باعث افزایش نرخی از رفتار می­ شود اما با ناپدید شدن یک رویداد منفی تأمین­کننده مسکن. برای مثال وقتی شخص الکل را ترک می­ کند علائم ترک مثل لرزش، اضطراب یا میل شدید به الکل اتفاق می ­افتد. شروع به نوشیدن یا مصرف علائم ترک را تسکین می­دهد. از این­رو آن را تقویت کننده منفی می­گویند. اگر فرد برای مدت طولانی مثل یک ماه ترک کند بدن سم زدایی می­ شود. هنگامی که فرد دوباره شروع می­ کند به نوشید­ن الکل بدن توان مصرف زیاد را ندارد زیرا که قبلاً ترک ‌کرده‌است. ‌بنابرین‏ مسمومیت با الکل صورت ‌می‌گیرد. در تنبیه، وقایعی که بعد از مصرف الکل مثل مسمومیت، ناراحتی معده، اذیت شدن از طرف دوستان رخ می­ دهند باعث کاهش احتمال نوشیدن الکل در زمان­های دیگر می­ شود.

۳-رویکرد شناختی

مدل شناختی اشاره به ارتباط بین حالات عاطفی و افکار که شامل انتظارات، باورها ( اعتقادات)، طرح­واره­ها، افکار خودکار و خطاهای فکری دارد.

در نظریه­ های شناختی، نظریه یادگیری اجتماعی بندورا (بندورا، ۱۹۸۶) که بنام­های تئوری شناختی­- اجتماعی یا خودکارآمدی یا نظریه­ الکل­-­انتظار (گلدمن، برون و کریستال سون، ۱۹۸۷به نقل­از پور، ۲۰۰۹) اعتیاد توضیح داده شده است. تا ظهور نظریه شناختی­- اجتماعی، در روان شناسی اعتقاد براین بود که انسان نمی­تواند افکار و امیال خود ‌را کنترل کند چرا که روانکاوی استدلال کرده بود که شخصیت در کودکی شکل ‌می‌گیرد و تغییر آن بعد از کودکی کار بسیار مشکلی است. و بعلاوه امیال به وسیله ناهوشیار کنترل می­شوند. رفتارگرایان استدلال کردند که یادگیری به وسیله فعل و انفعالات محرک­-­محرک خارجی اتفاق می ­افتد. در مقابل نظریه پردازان شناختی­­- ­اجتماعی بیان کردندکه یک فرد می ­تواند یک رفتار را فقط از طریق مشاهده یاد بگیرد که یادگیری نیابتی نامیده شده است (بندورا، ۱۹۶۱). بر طبق الگو یادگیری نیابتی، فرد نیاز به دریافت مستقیم تقویت برای یادگیری یک رفتار ندارد بلکه با مشاهده فرد تقویت­شده در آن رفتار، تقویت می­ شود (بندورا، ۱۹۸۶). یادگیری نیابتی که بنام یادگیری الگویی نیز نامیده می شود به سه طریق اتفاق می افتد: ۱- می‌تواند نتیجه “اثرات یادگیری مشاهده­های” رفتارهایی که در خزانه اجرایی فرد وجود ندارد. ۲- می ­تواند نتیجه اثرات مهار­-­ عدم مهار رفتارهایی که فرد می­خواهد میزان رخ دادن آن ها را افزایش یا کاهش دهد ۳- می ­تواند ناشی از “اثرات تسهیل­گر پاسخ ” روی رفتارهایی که در خزانه اجرایی فرد وجود داشته ولی تا زمان مشاهده رفتار دیگران آن را انجام داده است. بندورا خود­ بسندگی رابه عنوان” اعتقاد راسخ فرد مبنی بر اجرای موفقیت­آمیز رفتاری برای رسیدن به نتایج مورد نظر” تعریف ‌کرده‌است. بندورا (۱۹۸۶) خود بسندگی را به عنوان “اعتقاد راسخ فرد به انجام موفقیت رفتاری برای به دست آوردن نتایج موردنظر” تعریف ‌کرده‌است. در نظریه خودکارآمدی، باورهای اثربخشی از یک فرد مشخص که آیا ارزیابی از مشکل به عنوان چالش، او می ­تواند فراتر رود یا مانع مطلقی در راه خوشبختی است. وقتی خودکارآمدی فرد در سطح بالایی است فرد با مشکل به شیوه بهتر برخورد می­ کند و وقتی مشکل طولانی مدت باشد فرد حتی قویتر می­ شود. ادراک خودکارآمدی در سطح بالا، در ترک موفق وابستگی به مواد و الکل و اختلالات خوردن تأثیر شایع و آشکار دارد (بندورا، ۱۹۹۹).

خودکارآمدی به خصوص هنگام غلبه بر وابستگی جسمی مهم است. ‌می‌توان گفت که وسوسه مصرف­مواد پس از کاهش وابستگی جسمی رخ می­دهد یعنی زمانی که وابستگی روانی اعتیاد باقی مانده است. وسوسه­های روان­شناختی اعتیاد که فرد را به مصرف دوباره ترغیب می­ کند تنها زمانی که فرد این وسوسه­ها و میل مفرط را تحت کنترل خود بداند از طریق استراتژی خود­گردانی شناختی­–­رفتاری قابل بررسی ‌می‌باشد (بندورا، ۱۹۹۹). مثلا وقتی تعدادی از افراد سیگار کشیدن را ترک کرده و بازگشت نداشتند. ‌به این معنا نیست که آن ها زندگی بدون ناخوشی را سپری ‌می‌کنند بلکه ‌به این معنا است که آن ها زندگی را به علت خودکارامدی ادراک شده بالا تحت کنترل خود می­بینند.

از نظر بندورا (۱۹۸۶) چهار منبع برای خودکارآمدی وجود دارد. ۱- موفقیت­های ناشی از تجربه مستقیم خود فرد بر خودکارآمدی فرد اثر دارد. موفقیت­ها به اندازه کاهش شکست­ها خودکارآمدی را افزایش می­دهد. ۲- تجارب جانشینی (نیابتی) بر خودکارآمدی مؤثر است که آن نتیجه دیدن عملکرد اشخاص دیگر و نیز تماشای نتایج رفتار اعمال دیگران است. آن را می توان از طریق تکنیک مدل­سازی در درمان به دست آورد. ۳-ترغیب کلامی منبع رشد خودکارآمدی است زیرا در دسترس­ترین و شایع­ترین روش است ولی اثر آن کوتاه مدت است. ۴- برانگیختگی عاطفی خودکارآمدی را در شرایط تحریک­کننده اضطراب تحت تأثیر قرار می­دهد. اینرو بعضی از روش­ها سعی در کاهش برانگیختگی عاطفی برای غلبه بر شرایط مشکل را در برنامه ­های خود دارند.

در مطالعه­ ای بر دانشجویان که دارای اضطراب اجتماعی بوده ­اند، نشان داده شد دانشجویانی با اضطراب اجتماعی، که خودکارآمدی خود را کم گزارش دادند نسبت به دانشجویان با اضطراب اجتماعی که خودکارآمدی خود را بالا گزارش می­دادند مصر ف الکل بیشتر­ی داشتند. یک تحقیق جدید پس از گذشت یک سال از طول درمان ‌به این نتیجه رسید که افراد با خودکارامدی بالا بهبودی بیشتری در کثرت وقوع نوشیدن سنگین الکل، مشکلات مربوط به آشامیدن، درمان افسردگی، تکانش­گری، مقابله اجتنابی، در دریافت حمایت اجتماعی و حضور یافتن در جلسات طولانی مدت AA، نسبت به آنهایی که خودکارآمدی کمتری داشتند، نشان دادند (مک­کیلر، ایلگن، موس، موس^[۴۸]، ۲۰۰۸). خود اثر بخشی دانشجویان ترکیه­ای که در برنامه ­های توقف سیگار حضور یافتند (گروه آزمایش) به طور معناداری نسبت به آنهایی که در برنامه حضور نداشتند (گروه کنترل) افزایش می یافت (سونمز^[۴۹]، ۲۰۰۸).

۴- نظریه های اجتماعی اعتیاد

کیفیت زندگی یکی از مهم ترین مسائل پیش روی جهان امروز و از مباحث اساسی در تکوین سیاست گذاری اجتماعی محسوب می شود که موضوعاتی چون رفاه,ارتقاء کیفیت زندگی سلامت محور,رفع نیازهای اساسی,زندگی رو به رشد ورضایت بخش,نوع دوستی واز خود گذشتگی در میان جماعات را در بر می‌گیرد.(پاپکین,۱۳۹۱) .

با توجه به مهم تلقی بودن کیفیت زندگی برای افراد جامعه تلاش برای ارتقاء آن از اصلی ترین اصول و اولویت های برنامه ریزان وسیاست گذران اجتماعی مدیران ‌و مسئولان حکومتی در هر جامعه وکشوری است.لذا به جرات می توان گفت کلیه برنامه ها,سیاست ها و عملیات هایی اجرایی در یک جامعه در راستای ارتقاء کیفیت زندگی مردم آن جامعه است.نتایج مطالعات کیفیت زندگی می‌تواند به ارزیابی سیاست ها,رتبه بندی مکان ها,تدوین استراتژی های مدیریت و برنامه ریزی در هر جامعه ای کمک کرده و درک اولویت بندی مسایل اجتماعی برای برنامه ریزان مدیران آن جامعه را به منظور ارتقای کیفیت زندگی شهروندان تسهیل سازد.همچنین یافته های کیفیت زندگی می‌تواند برای باز شناسی استراتژی های سیاسی قبلی وطراحی سیاست های برنامه ریزی آینده استفاده شوند.علاوه این مطالعات کیفیت زندگی می‌تواند به شناسایی نواحی مسئله دار,علل نارضایتی مردم,اولویت های شهروندان در زندگی,تاثیر فاکتور های اجتماعی-جمعیتی بر کیفیت زندگی و پایش و ارزیابی کارایی سیاست ها و استراتژی ها در زمینه کیفیت زندگی کمک کند.(همان منبع) .

در رویکردی عملی کیفیت زندگی به عنوان یک مفهوم کلی تعریف می شود که تمام ابعاد زیستی شامل رضایت مادی,نیازهای حیاتی به علاوه جنبه‌های انتقالی زندگی نظیر توسعه فردی,خود شناسی وبهداشت اکوسیستم را پوشش می‌دهد.(همان منبع) .

در یک تقسیم بندی ابعاد کیفیت زندگی ‌بر اساس حوزه های تاثیر به ۵ دسته تقسیم می‌شوند:اجتماعی و فرهنگی,روانشناختی,اقتصادی,جسمی و فیزیکی و محیطی است.(همان منبع) .

الف)بعد اجتماعی وفرهنگی کیفیت زندگی:بعد اجتماعی از جمله عوامل کلیدی در شکل دادن کیفیت زندگی است که تاثیر قابل توجهی بر احساسات اساسا اجتماعی مردم دارد.این بعد در سطح میانه مورد سنجش قرار می‌گیرد و شاخص های آن تلفیقی از شاخص های ذهنی وعینی کیفیت زندگی هستند.

ب)بعد روانشناختی کیفیت زندگی:بسیاری از نظریه پردازان بر میزان احساسات سعادت فرد از زندگی به عنوان عامل تعیین کننده در نگرش فرد به زندگی تأکید کرده‌اند.در حقیقت از جمله عواملی که برای مدت زیادی از جانب روانشناسان به عنوان مشخصات تعریف کننده احساس سعادت یا خوشبختی ارائه شده اند می توان به معیارهایی نظیر دوست داشتن دیگران,لذت بردن از زندگی یا شناخت خود اشاره کرد.

ت)بعد اقتصادی کیفیت زندگی:این بعد بیشتر ناظر بر توانایی مالی, میزان دارایی,قدرت خرید ومصرف,برخورداری از امکانات رفاهی در سطح فردی و گروهی و در میزان رشد خالص وناخالص ملی,ضریب جینی,دستیابی به شغل و فرصت های شغلی و مواردی از این قبیل در سطح کلان وملی است.

ث)بعد جسمی و فیزیکی کیفیت زندگی:این بعد بیشتر درحوزه سلامت و بهداشت فردی وشخصی می‌باشد.در بخش جسمانی مؤلفه‌ هایی مانند:قدرت,انرژی وتوانایی انجام فعالیت های روزمره وخود مراقبتی و در بخش مربوط به بیماری علائم بیماری مانند درد,از کار افتادگی,ناتوانی در دسترسی به درمان مناسب,شیوه های درمانی نامناسب و….مورد تفسیر وسنجش قرار می‌گیرد.

ج)بعد محیطی کیفیت زندگی:این بعد در سطح کلان قرار دارد شرایط خارجی وعوامل محیطی را مورد بررسی قرار می‌دهد.وضعیت کالبدی ‌و فیزیکی محیط زیست افراد در محیط های شهری,روستایی وعشایری در زمینه مسکن,زیر ساخت های حمل ونقل,زیر ساخت های مربوط به معماری محیط ومنظر,وضعیت آلاینده های محیطی(آلودگی هوا,آلودگی های صوتی,تصویری در محیط و….)امکانات و خدمات زیر ساختی در حوزه فن آوری اطلاعات و ارتباطات,قوانین و مقررات موجود در حوزه های مختلف,خدمات عمومی در اجتماع و….از جمله مؤلفه‌ های محیطی کیفیت زندگی هستند.(همان منبع) .

دیدگاه های نظری پیرامون کیفیت زندگی

در حال حاضر اتفاق نظر چندانی در زمینه ی چیستی مفهوم کیفیت زندگی وجود ندارد. این مفهوم در حوزه های متفاوت علمی با برداشت‌های متفاوت در حال حاضر به کار برده می شود. در این جا به تعدادی از این تعاریف اشاره می شود:

۱-کالمن در سال ۱۹۸۴می گوید که کیفیت زندگی، گستردگی و انبساط امید و آرزو است که از تجارب زندگی ناشی می شود (کالمن،۱۹۸۴) .

۲- روبرت و کلیفتون در سال ۱۹۹۱ کیفیت زندگی را درجه ی رضایتمندی مردم یا حس خوب بودنی که آن ها در یک محیط خاص تجربه می‌کنند، می‌دانستند (روبرت ، کلیفتون ،۱۹۹۱) .

۳- فرانس و پاورس در سال ۱۹۸۵می نویسند : «کیفیت زندگی، ادراک فرد از رفاه است که به نظرمی رسد از رضایت یا عدم رضایت در حیطه های اصلی زندگی ناشی می شود» (فرانس، پاورس،۱۹۸۵) .

۴- تستا و سیمونسون در سال ۱۹۹۶کیفیت زندگی را ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی می دانند که محدود به تجارب، اعتقادات، انتظارات و ادراک بیمار است ( تستا و سیمونسون ، ۱۹۹۶) .

۵- زان در سال ۱۹۹۲کیفیت زندگی را درجه رضایت در تجارب زندگی فرد می‌داند، وی می‌گوید کیفیت زندگی شامل رضایت از زندگی ، رضایت از تصور از خود ، سلامت و فاکتورهای اجتماعی و اقتصادی است ( زان ، ۱۹۹۲) .

۶- سازمان بهداشت جهانی نیز کیفیت زندگی را اینگونه تعریف می‌کند:«ادراک افراد ازموقعیتشان در زندگی،در متن فرهنگ و نظام های ارزشی که در آن زندگی می‌کنند و در ارتباط با اهداف ، انتظارات ، ارتباطات و نیازهایشان است» (نل ،۱۹۹۳) .

۷-کیفیت زندگی به طور کلی به عنوان درجاتی از رضایتمندی و نیل به نیازها در زمینه‌های فیزیکی، روان شناختی و رفتاری، فعالیتی و از آن مهم تر”احساس خوب بودن” تعریف می‌گردد (شهرزاد، ۱۳۷۵) .

۸-موری با رویکردی تلفیقی چهار مجموعه شرایط را برای بهبود کیفیت زندگی مؤثر می‌دانند منابع مادی,امنیت,عزت نفس و خشنودی و در هر زمینه یک سطح آستانه را پیش‌بینی می‌کند که در آن سطح شادکامی فرد تحقق می‌یابد.او عدالت وآزادی رابه عنوان پیش نیاز های این شرایط فرض می‌کند و بر این نظر است که کیفیت زندگی در صورتی بهبود می‌یابد که:

1. 1. منابع مادی پایه ای در دسترس باشند.

1. 1. قدرت سیاسی برای اجرا و تقویت استاندارد های جمعی وجود داشته باشد.

1. 1. محیطی فراهم باشد که در آن افراد بتوانند مسولیت کارهایشان را بپذیرند و اعتماد به نفس خود را بهبود بخشند.

1. افراد بتوانند استقلال وتوانمندی لازم برای خشنودی اساسی را تجربه کنند(غفاری,امیدی,۱۳۸۸) .

تعریف کیفیت زندگی و فضای مفهومی آن

از جمله تعاریف دیگری که ‌به این جنبه از تعهد اشاره دارند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

شلدن ( ۱۹۷۱ ): تعهد سازمانی یک نگرش یا یک جه تگیری نسبت به سازمان است که هویت فرد را به سازمان مرتبط می‌سازد.

کانتر ( ۱۹۷۳ ): تمایل افراد به در اختیار گذاشتن ارزش و وفاداری خویش به نظام اجتماعی.

بوکانان ( ۱۹۷۴ ): تعهد سازمانی نوع وابستگی عاطفی و تعصب آمیز به ارزش ها و اهداف سازمان می‌باشد. وابستگی نسبت به نقش فرد در رابطه با ارزش ها و اهداف، نسبت به سازمان به خاطر خود سازمان جدای از ارزش‌های ابزاری آن.

سالانسیک ( ۱۹۷۷ ): تعهد حالتی از شخصیت است که در آن فرد از طریق اقدامات و فعالیت هایی که انجام می‌دهد محدود و مقید شده و به دلیل انجام همین اقدامات این باور در فرد ایجاد می شود که باید انجام چنین فعالیت هایی را تداوم بخشید، و درگیری مؤثر خویش را در انجام آن ها حفظ نماید.

جاروس و همکارانش ( ۱۹۹۳ ): تعهد عاطفی را م یتوان به صورت یک وابستگی روانشناختی به سازمان، شرح داد.

پورتر و همکاران( ۱۹۷۸ ): وابستگی عاطفی شاید توسط پورتر و همکاران او بهتر ارائه شده باشد.

آن ها تعهد سازمانی را به ‌عنوان درجه نسبی تعیین هویت فرد با سازمان و مشارکت و درگیری در یک سازمان خاص تعریف کرده‌اند. در این تعریف ؛ تعهد سازمانی سه عامل را شامل می شود:

۱- اعتقاد به اهداف و ارزش‌های سازمان

۲- تمایل به تلاش قابل ملاحظه به خاطر سازمان

۳- آرزو و خواست قوی و عمیق برای ادامه عضویت با سازمان.

محققین معتقدند که تعهد سازمانی با اکثر دستاوردهای سازمانی در ارتباط می‌باشد، مییر و هرسکویچ (۲۰۰۱) بیان کردند که تعهد عاطفی با نتایجی از قبیل جابجایی، غیبت، عملکرد شغل و تابعیت سازمانی در ارتباط می‌باشد.

۲- تعهد مستمر

دومین بعد از ابعاد سازمانی آلن و می یر ( ۱۹۹۰ ) تعهد مستمر می‌باشد، که بر مبنای تئوری سرمایه گذاری های بیکر ( ۱۹۶۰ ) قرار دارد. این تئوری براین اساس است که با گذشت زمان فرد سرمای های را در سازمان انباشته می‌کند که هرچه سابقه فرد در سازمان بیشتر شود، این سرمایه نیز انباشته تر می شود و از دست دادن آن برای فرد هزینه برتر می شود. این سرمایه گذاری شامل زمان کسب مهارت‌های ویژه سازمان که قابل انتقال نم یباشد، رفاقت های کاری، عوامل سیاسی و هزینه های دیگری می‌باشد که فرد را از جستجو برای کارهای جایگزین منصرف می‌سازد.

آلن و مییر ( ۱۹۹۰ ) تعهد مستمر را صورتی از دلبستگی روانی فرد به سازمان می دانند که از ادراک کارمند از چیزهایی که در صورت ترک سازمان از دست می‌دهد، ناشی می شود. در واقع می توان چنین گفت که تعهد مستمر شامل آگاهی فرد از هزینه های ترک سازمان می‌باشد. ‌بنابرین‏ در این شکل از تعهد دلیل اصلی ارتباط فرد با سازمان و تصمیم او به باقی ماندن در سازمان یک تلاش برای حفظ مزایای حاصله از ارتباط با سازمان می‌باشد.

رامزک ( ۱۹۹۰ ) این نوع وابستگی را به عنوان یک نوع معامله می‌داند. او معتقد است که کارکنان سرمایه گذاری هایشان را در سازمان بر مبنای آنچه در سازمان گذاشته اند و آنچه با ماندن در سازمان به دست خواهند آورد، محاسبه می‌کنند. برای مثال یک فرد ممکن است تغییر یک سازمان را به خاطر پول و زمانی که صرف یک برنامه بازنشستگی ‌کرده‌است، ترجیح ندهد.

علاوه بر ترس از دست دادن سرمایه گذاری ها، تعهد سازمانی در فرد به خاطر مشاهده یا درک عدم وجود جایگزی نهای شغلی نیز به وجود می‌آید. آلن و می یر ( ۱۹۹۰ ) بیان می‌کنند که یک چنین تعهدی از جانب فرد نسبت به سازمان بر مبنای ادارک او از موقعیت های استخدامی خارج از سازمان می‌باشد. در واقع این نوع تعهد زمانی به وجود می ‌آید که فرد ‌به این باور می‌رسد که توانایی‌های او قابل عرضه در بازار نیست یا اینکه او فاقد مهارت لازم برای رقابت در زمینه مورد نظر می‌باشد، این چنین کارمندی یک نوع احساس وابستگی را نسبت به سازمان فعلی خود خواهد داشت. افرادی که در محیط هایی کار می‌کنند که آموزش ها و مهارت های دریافتی آن ها به طور زیادی مخصوص صنعت خاصی می‌باشد، احتمال زیادی دارد که دارای این نوع از تعهد سازمانی باشند. در واقع کارمند احساس می‌کند که به خاطر هزینه های مالی، اجتماعی، روانشناختی و سایر هزینه های در ارتباط با ترک سازمان مجبور است نسبت به سازمان متعهد باشد. برخلاف تعهد عاطفی که شامل وابستگی عاطفی می‌باشد، تعهد مستمر منعکس کننده هزینه های ترک سازمان در مقابل منافع ماندن در آن می‌باشد .

۳٫ تعهد هنجاری

بعد سوم تعهد سازمانی که کمتر رایج بوده ولی جای بحث دارد، تعهد هنجاری می‌باشد که نشان دهنده یک نوع احساس تکلیف برای ادامه همکاری با سازمان می‌باشد، افرادی که دارای سطح بالایی از تعهد هنجاری هستند احساس می‌کنند که مجبورند در سازمان فعلی باقی بمانند (آلن ومییر ۱۹۹۰) . ‌در مورد این بعد از ابعاد سازمانی نسبت به ابعاد دیگر پژوهش های کمتری صورت گرفته است، رندال و کوتی ( ۱۹۹۰ )، آلن و می یر و اوریلی، چاتمن و کالدون از جمله پژوهشگران اندکی بوده اند که تلاش کرده‌اند تا این بعد از تعهد سازمانی را از ابعاد دیگر مجزا سازند. رندال و کوتی( ۱۹۹۰ ) به تعهد هنجاری از منظر نوعی تکلیف اخلاقی نگریست هاند که فرد در قبال سرمایه گذاری هایی که سازمان روی او انجام داده است، در خود احساس می- کند. آن ها معتقدند که زمانی این احساس در فرد به وجود می‌آید که سازمان هزینه یا زمان زیادی را صرف آماده کردن او برای بهتر انجام دادن کار ‌کرده‌است، یک نوع احساس تکلیف در وی برای ماندن در سازمان به وجود خواهد آمد. برای مثال کارمندی که سازمانش برای آموزش او سرمایه گذاری می‌کند، ممکن است ‌به این باور برسد که می‌تواند هزینه های سازمانش را از طریق ادامه فعالیت در آن جبران کند. در حالت کلی تعهد هنجاری زمانی بیشتر به وقوع می پیوندد که فرد احساس کند که پاسخ به سرمایه گذاری های سازمان، سخت می‌باشد. اما اوریلی و همکارانش ( ۱۹۹۱ ) تعهد هنجاری را بر حسب ارزش‌ها تعریف کرده‌اند و مورد سنجش قرار داده‌اند. آن ها معتقدند که رابطه متقابل بین ارزش‌های یک فرد و سازمان منجر به تعهد سازمانی می شود. در حمایت از این دیدگاه مییر و اسکورمن ( ۱۹۹۲ ) تعهد هنجاری را به عنوان پذیرش اهداف و ارزش های یک سازمان توسط کارمند، دانسته اند.

جاروس و همکارانش ( ۱۹۹۳ ) با آلن و مییر ( ۱۹۹۰ ) موافق هستند و تعهد هنجاری را به عنوان تعهد اخلاقی می دانند. آن ها به تفاوت بین این نوع از تعهد و تعهد عاطفی تأکید می‌کنند، چرا که تعهد هنجاری یک احساس وظیفه یا اجبار را برای ماندن و ادامه کار در سازمان منعکس می‌کند، نه وابستگی عاطفی و این نوع از تعهد را با تعهد مستمر متفاوت می دانند، چرا که به برآورد شخص از هزینه های ترک سازمان بستگی ندارد.

این تکنیک به مراجع کمک می‌کند تا با ایجاد فهرستی از ابعاد جاری زندگی که برایش اهمیت دارند به بررسی ابعاد مختلف زندگی خود بپردازد و ‌در مورد میزان رضایت خود از هر یک از آن ها بحث کند. داستان های مراجع ‌در مورد هر یک از این حیطه ها می‌تواند اطلاعاتی را برای ارزیابی فراهم کند. ضمن اینکه به خودی خود ارزش درمانی نیز دارند وقتی حیطه های مختلف زندگی فرد به صورت داستان مورد بحث قرار می گیرند، شناسایی توانمندی ها و حیطه های مسأله ساز تسهیل می شود (اسنایدر، ۲۰۰۰). تکنیک ۲ : مطرح کردن اهداف روشن و عملی : وقتی حیطه های مهم شناسایی شدند، درمانگر و مراجع باید در ایجاد اهداف روشن و عمل یبا یکدیگر تشریک مساعی کنند. بیان اهداف با دقت و صراحت هر چه تمام تر بسیار سودمند است. یک هدف مبهم مثل « می خواهم احساس بهتری داشته باشم» به احتمال کمی می‌تواند به سرانجام برسد، زیرا فهمیدن اینکه از کجا باید شروع کرد بسیار دشوار است. اهداف برای اینکه کاملا کارا و مؤثر باشند باید به صورت متمرکز شده و خاص درآیند. یافتن اهداف عملی شبیه آوردن یک شیء دور به کانون دید است. مثلا هدف غیرشفاف « داشتن احساس بهتر» می‌تواند با بررسی سؤالاتی همچون « اگر احساس بهتری داشته باشید چه کاری انجام خواهید داد؟ رفتارتان چه تفاوت هایی خواهد داشت؟ زندگی روزانه شما چه تغییری خواهد کرد؟ شفاف تر می شود (اسنایدر، ۲۰۰۰).

اهداف هم چنین باید به طور مثبت بیان شوند. برای مثال، « می خواهم کمتر با همسرم مشاجره کنم» دارای چهارچوب روشن و واضحی است. اما کانون منفی آن، پیدا کردن گذرگاه عملی را دشوار می‌کند. این هدف هیچ رفتار مثبتی را ارائه نمیکند که فرد بتواند برای تغییر موقعیت انجام دهد. علاوه بر این کم شدن مشاجرات لزوماً نشان دهنده بهتر شدن رابطه نیست. به عبارت دیگر فرد می‌تواند با چهارچوب بندی مثبت هدف، مثل صرف کردن زمان بیشتر با یکدیگر، مرکز توجه خود را از کاهش رفتار منفی به افزایش رفتار مثبت تغییر دهد. این رویکرد به نوبه خود فرد را قادر می‌سازد تا یک فرایند تغییر مثبت را آغاز کند (اسنایدر، ۲۰۰۵).

۲) توسعه و تغییر افکارگذرگاه

جانشین در این زمینه می‌تواند مفید فایده باشد. شناسایی گذرگاه های جانشین، یک مهارت شناختی است که نیازمند تفکر انعطاف پذیر و خلاقیت است. در این مورد درمانگر می‌تواند با وادار کردن مراجع به تهیه یک فهرست جامع از همه مسیرهای ممکن و به بحث گذاشتن آن، همه توانایی‌های او را به چالش بکشد (اسنایدر، ۲۰۰۰).

تکنیک ۳ : ایجاد یک سناریوی درونی : افراد می‌توانند یاد بگیرند تا گام های خود به سمت هدف را به صورت ذهنی اجرا کنند به طوری که گویی مشغول تماشای خود در یک فیلم سینمایی هستند.

۳) ایجاد و حفظ عامل

فرد ممکن است اهداف و گذرگاه های عملی تولید کند اما اهداف هم چنان تحقق نایافته باقی بمانند. آنچه که برای تکمیل این فرایند لازم است عبارت است از توانایی ادراک شده برای شروع و تداوم حرکت در طول مسیر، یعنی همان عامل. افکار عامل، نیروی انگیزش لازم برای پیشرفت به سمت هدف را تأمین می‌کند. یک راه حل کلیدی برای افزایش عامل، کمک به مراجعان برای خودشناسی است تا بتوانند انگیزش شخصی خود را افزایش دهند. سوال هایی مثل « من در گذشته چطور برانگیخته می شدم؟ چطور انگیزه خود را حفظ می کردم؟ و چطور به موانع غلبه می کردم؟»

می‌تواند بسیار مفید فایده باشد (اسنایدر، ۲۰۰۵).

تکنیک ۴ : جستجوی داستان های امیدوارانه : یک شیوه روایتی خاص که می‌تواند برای هدایت عامل مفید باشد تصویرسازی مثبت است. این روش بسیار شبیه ایجاد فیلم سینمایی درونی است در این شیوه از فرد خواسته می شود تا یکی از داستان های شخصی و خوش بینانه گذشته خود از فرایند مشخص کردن هدف، شروع فعالیت برای رسیدن به آن، غلبه بر موانع و در نهایت دستیابی به آن را بیانکند. با بهره گرفتن از این روش دمانگر می‌تواند میزان تفکر عامل مراجع را ارزیابی کند. ضمن این که چنین داستان هایی تفکر عامل را ایجاد کرده و افزایش می‌دهد. درمانگر برای شناسایی این که مراجع چگونه حرکت به سمت هدف را آغاز کرد، ادامه داده و برای رسیدن به آن تلاش کرده به شیوه بیان داستان­ها دقت می‌کند. مواردی چون تن صدا، میزان کنترل احساس شده و چگونگی غلبه بر موانع به دقت بررسی می‌شوند. فرایند به بحث گذاشتن داستان­های امیدوارانه گذشته می‌توانند به جهت گیری مراجع به سمت چهارچوبی مثبت کمک کند (ریسکیند و همکاران، ۱۹۹۶).

تکنیک ۵ : یافتن روزنه امید : گاهی افراد نمی توانند یک داستان امیدوارانه در زندگی خود پیدا کنند و بیان می دارند که هیچ چیز مثبتی در زندگی آن ها رخ نداده است. در چنین مواردی جستجوی داستان های امیدوارانه شخصی برای استفاده به عنوان نقطه شروع، بسیار دشوار است. البته باید مراجع را ترغیب کرد تا راه های مختلف را امتحان کند.

برای مثال در این مورد یک نقطه شروع دیگر می‌تواند این باشد که از او بخواهیم به یک عنصر مثبت در موقعیت های مختلفی که در طول روز رخ می‌دهد بیندیشد. در این تکنیک از فرد خواسته نمی شود که همه جنبه‌های مثبت یک موقعیت را مشخص نماید. بلکه از او خواسته می شود فقط یک جنبه مثبت را پیدا کند. باید همواره بر این نکته تأکید شود که تمرین، کمک بزرگی به یافتن روزنه­های امید می‌کند و نباید در صورت پیدا نکردن یک روزنه امید، این مسیر را رها کرد (ریسکیند و همکاران، ۱۹۹۶).

تکنیک ۶ : الگوی ABD : گاهی اوقات مشکل اصلی این است که فرد نمی تواند بر موانع غلبه کند. آنچه که اغلب در چنین شرایطی لازم است، تشخیص این واقعیت است که آیا موانع، حقیقی و حاصل حقایق تلخ و غیر قابل تغییر زندگی هستند یا حاصل افکار منفی. در مواردی که موانع حاصل حقایق تلخ و غیر قابل تغییر زندگی هستند. اهداف و گذرگاه ها باید تغییر یابند. در مواردی که موانع حاصل افکار منفی هستند افکار باید تغیر یابند. برای مبارزه با این افکار غیر مولد فرد نیازمند مهارتهایی است. مراجعان می‌توانند با بهره گرفتن از تکنیک هایی همچون الگوی ABC سلیگمن، راه هایی برای افزایش افکار مثبت و به چالش کشیدن افکار منفی بیاموزند، در این الگو از فرد خواسته می شود و رویداد فعال کننده را به عنوان یک مشاهده گر بیرونی توصیف کند (A) ، سپس همه باورهای خود را ‌در مورد آن موقعیت بنویسد (B) و در نهایت ‌در مورد پیامدهای خوب و بد این باورها به بحث بپردازد © (اسنایدر ، ۲۰۰۰).

گام دوم : حفظ امید