شوارتز و استراک^[۶۱] ( ۱۹۹۳ ، به نقل از جوکار و سپهری ، ۱۳۸۵ ) معتقدند که شادکامی علاوه بر جزء عاطفی و شناختی ، جزئی اجتماعی نیز دارد که گسترش روابط اجتماعی با دیگران و افزایش حمایت اجتماعی را به دنبال دارد .

داینر ، سو^[۶۲] ، لوکاس و اسمیت^[۶۳] ( ۱۹۹۹ ) در تعریف خود از شادکامی به سه مؤلفه‌ رضایت از زندگی ، عاطفه مثبت خوشایند و عاطفه منفی ناخوشایند اشاره می‌کنند . هر یک از این مؤلفه‌ ها می‌تواند به اجزای کوچکتری تقسیم شوند . در جدول ۲-۱ مؤلفه‌ های شادکامی ( به نقل از داینر و همکاران ، ۱۹۹۹ ) فهرست شده است .

جدول ۲-۱ مؤلفه‌ های شادکامی

رضایت از زندگی
عاطفه خوشایند
عاطفه ناخوشایند

میل به تغییر زندگی

لذت

گناه و شرم

رضایت از زندگی مادی

شعف

غمگینی

رضایت از گذشته

خرسندی

اضطراب و نگرانی

رضایت از آینده

محبت

تنش

نظر دیگران ‌در مورد شخص

شادمانی

افسردگی

وین هوون ( ۲۰۰۶ ) مطرح می‌کند زمانی که کلمه شادکامی در یک جمله وسیع استفاده می شود با « کیفیت زندگی^[۶۴] » یا « رفاه ذهنی^[۶۵] » مترادف است . در این معنی آن نشان دهنده زندگی خوب است اما چه چیز در زندگی خوب است واضح نیست . این کلمه همچنین در روش های مشخص تری استفاده می شود . و این را می توان با کمک طبقه بندی از کیفیت زندگی که در شکل ۲-۲ ارائه شده روشن ساخت .

جدول ۲-۲ چهار کیفیت زندگی ( وین هوون ، ۲۰۰۶ )

کیفیت درونی^[۶۶]

کیفیت بیرونی^[۶۷]

توانایی زندگی فردی^[۶۸]

توانایی زندگی در محیط^[۶۹]

شانس زندگی^[۷۰]

رضایت از زندگی^[۷۱]

سودمندی زندگی^[۷۲]

نتایج زندگی^[۷۳]

این طبقه بندی شامل دو قسمت می شود : در قسمت عمودی تفاوت بین شانس برای زندگی خوب و نتایج زندگی واقعی و در قسمت افقی تمایز بین کیفیت « بیرونی » و « درونی » . همه این چهار کیفیت زندگی متمایز شده برای کلمه شادکامی اشاره می شود .

ربع بالا سمت چپ نشان دهنده شرایط زندگی خوب است . غالباً عبارات « کیفیت زندگی » و « بهزیستی » به خصوص در نوشته های بوم شناسان و جامعه شناسان در معنای خاصی به کار برده می شود . اقتصاددانان گاهی اوقات از اصطلاح « رفاه » برای این معنی استفاده می‌کنند . زیست پذیری کلمه بهتری است ‌به این خاطر که صراحتاً به یک مشخصه از محیط زیست اشاره دارد . سیاست مداران و اصلاح طلبان اجتماعی به طور معمول استرس این کیفیت زندگی و چیزهایی که به آن مربوط می شود را به عنوان شادکامی می دانند . اما این به عنوان شرطی برای شادکامی است نه به عنوان شادکامی . در واقع می توان در شرایط عالی زندگی کرد اما هنوز هم به خاطر ناتوانی در به دست آوردن شانس ، غمگین بود . این امر بیشتر شرایطی برای شادکامی می‌باشد و نه به عنوان شادکامی .

ربع بالا سمت راست بر شانس زندگی درونی اشاره دارد ، که ما چطور به خوبی مجهز به مقابله با مشکلات زندگی می‌شویم . این جنبه از زندگی خوب نیز با نام های مختلف معروف می‌باشد . به ویژه پزشکان و روان شناسان نیز از عبارات « کیفیت زندگی » و « بهزیستی » در اشاره ‌به این معنی خاص دارند . نام های بیشتری نیز وجود دارد . در زیست شناسی این پدیده به عنوان « سازگاری بالقوه » اشاره شده است . از سال ۱۹۹۲ این متغییر کیفیت زندگی را استعداد ( صلاحیت ) نامیدند . که این نیز بیشتر یک پیش نیاز برای شادکامی است نه به عنوان خود شادکامی .

ربع پایین و سمت چپ نشان دهنده این مفهوم است که یک زندگی خوب باید چیزی بهتر از خود خوب باشد این پنداشت ها برخی ارزش های بالاتر از قبیل حفاظت زیست محیطی و یا توسعه فرهنگی را شامل می شود . مشاوران اخلاقی بر کیفیت زندگی تأکید می‌کنند . این سودمندی از زندگی نیز بر کلمه شادکامی اشاره می‌کند اما باز هم نمی توان از این کلمه برای شادکامی استفاده کرد .

سرانجام ربع پایین و سمت راست نشان دهنده پیامد درونی زندگی می‌باشد یعنی کیفیت در در نظر مشاهده گر است . همچنان که ما با انسان های آگاه سر و کار داریم این تحریکات کیفی قدر دانی ذهنی از زندگی را پایین می آورد یعنی متداولاً به واژه هایی نظیر « رفاه ذهنی » ، « رضایت از زندگی » و همچنین « شادکامی » اشاره دارد ( وین هوون ، ۲۰۰۶ ) .

۲-۲-اهمیت شادکامی :

در باب شادکامی ، لیوبو میرسکی ، کینگ داینر ( ۲۰۰۵ ) معتقدند که افراد شاد در حوزه های چند گانه زندگی نظیر ازدواج ، درآمد ، عملکرد شغلی و سلامتی ، موفق تر از افراد غیر شاد هستند. علاوه بر این نتایج پژوهش ها مختلف نشان داده‌اند که شادکامی ، صرف نظر از چگونگی به دست آوردن آن می‌تواند سلامت جسمانی و روانی را بهبود بخشد ( مایرز ، ۲۰۰۰ ) . به اعتقاد وین هوون ( ۱۹۹۳ ) شادی فعالیت فرد را بر می انگیزد و روابط اجتماعی و سیاسی را تسهیل می‌کند. همچنین مشخص شده است که افراد شاد احساس امنیت بیشتری می‌کنند ، آسانتر تصمیم می گیرند ، دارای روحیه مشارکتی بیشتری هستند و نسبت به کسانی که با آن ها زندگی می‌کنند بیشتر احساس رضایت دارند ( مایرز ، ۲۰۰۰ ) . افراد شاد همچنین دارای عزت نفس بالاتر ، روابط دوستانه قویتر و اعتقادات مذهبی معنادارتری هستند ( مایرز ، ۱۹۹۶ ، به نقل از قمرانی ، ۱۳۸۹ ) .

سالوی و همکاران ( ۲۰۰۱ ، به نقل از قمرانی ، ۱۳۸۹ ) معتقدند که شادکامی فعالیت های قلبی – عروقی و سیستم ایمنی را بهبود می بخشد. در ایران نیز در پژوهشی که توسط علی پور و همکاران ( ۱۳۷۹ ) انجام شد مشخص گردید که شادکامی با عملکرد و نظام ایمنی بدن ارتباط دارد به گونه ای که در گروه دارای شادکامی بالا در مقایسه با گروه دارای شادکامی کم عملکرد نظام ایمنی بدن مهمتر بود.

اسکونیکتن ، مک آرتور و سامرست^[۷۴] ( ۱۹۹۷ ) معتقدند که شادکامی بخش مهمی از کیفیت زندگی و بالاتر از ثروت به شمار می رود . شادکامی می‌تواند مولد انرژی شود و نشاط و حرکت و پویایی بوده و همچون پری آدمی را در برابر استرس ها و مشکلات محافظت نماید ( حقیقی و همکاران ، ۱۳۸۵ ) .

معصومیان، شعیری و هاشمی(۱۳۹۲)، در پژوهشی با عنوان تاثیر درمان کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به کمر درد مزمن گزارش کردند که درمان کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی (MBSR) منجر به افزایش کیفیت زندگی در گروه آزمایش در مقایسه با گروه کنترل شد. مطابق با یافته های پژوهش، درمان کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی(MBSR) منجر به بهبود کیفیت زندگی و به کارگیری راهبردهای کنار آمدن با درد در بیماران مبتلا به کمر درد مزمن می شود.

گل پور چمر کوهی و محمد امینی(۱۳۹۱)، اثربخشی کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی بر بهبود ذهن آگاهی و افزایش ابراز وجود در دانش آموزان مبتلا به اضطراب امتحان گزارش کردند نتایج تحلیل واریانس چند عاملی بر روی تفاضل نمره های پیش آزمون – پس آزمون نشان داد که بین گرو ه های آموزش ذهن آگاهی و گواه در متغیر های ذهن آگاهی و ابراز وجود و اضطراب امتحان تفاوت معنی داری وجود دارد . روش آموزش کاهش استرس مبتنی بر ذهن آگاهی بر بهبود ذهن آگاهی ، افزایش ابراز وجود و اضطراب امتحان مؤثر بود.

مطهری، احمدی، سلیمانی و بهزاد پور(۱۳۹۱)، در پژوهشی با عنوان اثر بخشی روش ذهن آگاهی بر کاهش استرس زناشویی مادران دارای فرزند مبتلا به نقص توجه – بیش فعالی گزارش کردند نتایج نشان داد که آموزش ذهن آگاهی به طور معناداری بر استرس زناشویی مادران دارای کودکان بیش فعال مؤثر بوده و مادران در گروه آزمایشی کاهش معناداری را در استرس زناشویی نشان دادند. با توجه به یافته های این پژوهش، می توان روش مداخله ای ذهن آگاهی را به عنوان یک روش مؤثر در کاهش استرس زناشویی مادران دارای کودک مبتلا به نقص توجه-بیش فعالی و افزایش سطح سلامت این مادران پیشنهاد داد.

اکبر بگلو و ولی زاده (۱۳۹۰)، پژوهشی با عنوان تنیدگی شغلی و شیوه های سازگاری در پرستاران شاغل در بخش روان بیمارستان رازی تبریز انجام دادند. آنان تمامی پرستاران شاغل در بخش های روان(۷۰ نفر) بیمارستان رازی را به روش سرشماری، انتخاب و مورد مطالعه قرار دادند. آنان گزارش کردند که استفاده از آزمون ویلکاکسون، تفاوت آماری معنی داری را بین دو دسته عوامل تنش زای فیزیکی و روانی- اجتماعی نشان داده است و عوامل تنش زای فیزیکی تنش بیشتری را ایجاد کرده بود. آنان نتیجه گرفتند کاهش تنش علاوه بر این که به نفع کارمندان است بلکه در نهایت به نفع کارفرما و سازمان خواهد بود؛ ‌بنابرین‏ برنامه ریزی به منظور کاهش فرسودگی شغلی که در پاسخ به تنش مزمن ایجاد می شود و آموزش روش های سازگاری امری مهم به نظر می‌رسد.

نجاتی و همکاران(۱۳۹۰)، در پژوهشی با عنوان ذهن آگاهی شاخصی مؤثر در کیفیت زندگی جانبازان نابینا، ۹۳ جانباز نابینای دو چشم در کشور را مورد بررسی قرار دادند. آنان گزارش کردند که ذهن آگاهی با ابعاد نشاط و سلامت روانی در سطح ۰٫۰۱ و با ابعاد درک کلی از سلامتی، ایفای نقش جسمی و ایفای نقش عاطفی در سطح ۰٫۰۵ ارتباط معنی دار داشت و با ابعاد فعالیت فیزیکی، فعالیت اجتماعی و درد جسمی رابطه معنی داری نداشت.

بیرامی و عبدی(۱۳۸۸)، در پژوهشی با عنوان تاثیر آموزش فنون مبتنی بر ذهن آگاهی در کاهش اضطراب امتحان دانش آموزان ۲۲ نفر را به طور تصادفی در دو گروه کنترل و آزمایش جایگذاری کرد و به آموزش فنون مبتنی بر ذهن آگاهی به گروه آزمایش پرداخت. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که جلسات گروهی آموزش فنون ذهن آگاهی کاهش قابل ملاحظه اضطراب امتحان را در دانش آموزان موجب می شود.

یعقوبیان و پرهیزگار(۱۳۸۱)، در پژوهشی با عنوان بررسی تنیدگی شغلی پرستاران شاغل در بیمارستان های شرق استان مازندران در سال ۱۳۷۸، گزارش کردند که میزان تنیدگی شغلی اکثر(۷۲٫۸۶ درصد) پرستاران شاغل در بیمارستان های شرق استان مازندران در حد متوسط است و بین میزان تنیدگی شغلی و ویژگی های فردی و حرفه ای تنها در دو مورد(نوبت کاری و شغلی و منبع درآمد دیگر) ارتباط معنی داری مشاهده گردید. با توجه به اینکه درصد زیادی از پرستاران دارای حد متوسطی از تنیدگی هستند، راهکارهای مقابله با تنیدگی پیشنهاد می‌گردد.

پیشینه خارجی

خوری و همکاران(۲۰۱۵)، در پژوهشی با عنوان ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس در افراد نرمال: فراتحلیل، گزارش کردند که آموزش ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس یکی از بهترین روش های آموزش ذهن آگاهی است که منجر به کاهش استرس، اضطراب و افسردگی می شود. این آموزش به افراد می آموزد که شرایط و افکارشان را بدون قضاوت، واکنش و شیوه پذیرش مشاهده کنند.

بااو و همکاران(۲۰۱۵)، در پژوهشی با عنوان خصلت ذهن آگاهی و استرس ادراک شده: نقش هوش هیجانی، تعداد ۳۸۰ نفر از افراد بزرگسال چینی را مورد مطالعه قرار دادند و گزارش کردند که ذهن آگاهی ارتباط مثبت معنی داری با ۴ مؤلفه‌ هوش هیجانی دارد. همچنین ارتباط منفی معنی داری با استرس ادراک شده دارد. نتایج نشان داد تنها مؤلفه‌ های خودتنظیمی و استفاده از هیجان در متغیر هوش هیجانی در رابطه بین ذهن آگاهی و استرس ادراک شده نقش متغیر میانجی را دارد.

پارگانکار، گلدنر، ادرواردز، گلدین، زایمرمن و ترمل^[۵۴](۲۰۱۵)، در پژوهشی با عنوان تاثیر برنامه ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس در عملکرد درد قلبی (آنژین) و عروق زنان مبتلا به بیماری های با عروق کرونر گزارش کردند که برنامه ذهن آگاهی مبتنی بر کاهش استرس منجر به کاهش فرکانس درد قلبی(آنژین) و محدودیت های فیزیکی ناشی از درد قلبی می شود. به علاوه منجر به افزایش سلامت روان، کاهش استرس و اضطراب، و افزایش ذهن آگاهی افراد می شود.

ونگ و کنگ^[۵۵](۲۰۱۳)، در پژوهشی با عنوان تاثیر ذهن آگاهی در رضایت زندگی و پریشانی روانی و نقش هوش هیجانی در این رابطه گزارش کردند که بین ذهن آگاهی و رضایت از زندگی ارتباط معنی داری وجود دارد. بین ذهن آگاهی و پریشانی روانی رابطه معنی داری وجود دارد. همچنین هوش هیجانی در ارتباط بین ذهن آگاهی و بهزیستی روان نقش متغیری میانجی را دارد.

تانی، لوتان و برنستین^[۵۶](۲۰۱۲)، در پژوهشی با عنوان پیامدهای آموزش ذهن آگاهی در خلق و خو و آسیب پذیری اضطراب گزارش کردند که آموزش مهارت های ذهن آگاهی به لحاظ آماری و بالینی به طور معنی داری موجب کاهش نشانه های خلق آسیب پذیر و اضطراب می شود.

۱-۶-۳ مقایسه قیمومت با حضانت

قیمومت فراتر از حضانت است، در تفاوت بین این دو باید گفت حضانت حق و تکلیف ابوین است و بیشتر ناظر به نگهداری جسمی و فیزیکی محجور است در حالی که قیم اداره امور مالی و غیر مالی محجور و انجام اعمال حقوقی به نمایندگی از محجور را به عهده دارد، ممکن است برای اداره امور محجور قیم تعیین شده باشد و در عین حال حضانت او بر عهده مادر یا شخص دیگری باشد، آموزش و پرورش معنوی و اخلاقی محجور اصولاً بر عهده قیم است هرچند که متصدی حضانت نیز در تربیت کودک مسئول است. ( صفائی و قاسم زاده، ۱۳۸۶ : ۲۶۲ )

۱-۶-۴ مقایسه سرپرستی با امین موقت

در صورتی که ولی قهری منحصر به هر دلیلی توانایی انجام امور مولی علیه را نداشته باشد امین موقت نصب می شود، اما چنانچه هیچ یک از پدر، مادر، جد پدری یا وصی منصوب از سوی ولی قهری طفل شناخته نشده و یا در قید حیات نباشند و همچنین افرادی که سرپرستی آن ها به سازمان بهزیستی سپرده شده است و تا زمان دو سال از تاریخ سپرده شدن آن ها به سازمان هیچ یک از افراد مذکور برای سرپرستی آن ها مراجعه ننموده باشند دادگاه سرپرستی برای این افراد تعیین می‌کند.

۱-۶-۵ مقایسه قیمومت با امین موقت

امین موقت، شخصی است که با وجود ولی قهری از سوی دادگاه به طور موقت منصوب می‌گردد و با رفع مانع از ولی قهری سمت او از بین می رود در حالی که قیم در صورتی منصوب می شود که ولی قهری یا وصی منصوب از جانب او وجود نداشته باشند، همچنین وظیفه قیم، موقت نیست و تا رفع حجر از کودک یا عزل یا انعزال قیم به اعمال قانونی خود ادامه می‌دهد و از طرف دیگر در مواردی که ضم امین می شود این امین برخلاف قیم در اداره امور محجور استقلال ندارد بلکه با مشارکت و همکاری ولی قهری امور محجور را اداره می‌کند به صورتی که موافقت هر دو لازم است ‌بنابرین‏ امین منضم به ولی قهری در کنار او مشترکاً عهده دار امور محجور است در حالی که قیم در صورت نبود ولی قهری و وصی انجام وظیفه می‌کند و در اداره امور محجور استقلال دارد. ( صفائی و قاسم زاده، ۱۳۸۶ : ۲۶۲ و ۲۶۳ )

۱-۶-۶ مقایسه سرپرستی با حضانت

حضانت متفاوت از سرپرستی است، حضانت به معنی نگهداری و مراقبت فیزیکی است، به تعبیر دیگر می توان گفت؛ حضانت نگهداشتن طفل، مواظبت و مراقبت او و تنظیم روابط او با خارج است، با رعایت حق ملاقات که برای خویشان نزدیک طفل شناخته شده است، ‌بنابرین‏ حضانت بیشتر ناظر به حمایت جسمی از کودک است. هرچند که حمایت روحی و اخلاقی نیز در این نهاد حقوقی مد نظر بوده است. (صفایی و امامی، ۱۳۸۸ : ۳۴۴) در حالی که سرپرستی به معنای اداره امور اساسی کودک و یا نوجوان و وظایف و تکالیف یک پدر و مادر واقعی می‌باشد و در واقع حوزه وظایف و اختیارات سرپرستان در محدوده قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست است که گسترده تر از حضانت می‌باشد؛ از جمله تصمیم گیری ‌در مورد اموال، محل اقامت و غیره.

فصل دوم

تحقق سرپرستی

۲-۱ تغییر و تحول در قانون سرپرستی

قانون مصوب ۱۳۵۳ در زمان خودش کاربرد خوبی داشت، آن زمان تعداد کودکان بی سرپرست در کشور زیاد نبود. در گذشته آسیب های اجتماعی و فضای خانوادگی با امروز متفاوت بود و از طرفی نگاه امروز مسئولان سازمان بهزیستی بر تقویت مبنای برنامه ریزی و باز پیوند خانواده و برنامه های خانواده محور است. خانواده در آداب و رسوم جامعه ما بسیار مستحکم است و در مبنای شرعی و دینی نیز تحکیم بنیان خانواده به عنوان امن ترین فضایی که می‌تواند به رشد و پرورش صحیح افراد کمک کند و به شکوفایی استعدادها و مناسب سازی رفتارهای اجتماعی منجر شود تأکید بسیار شده است.

بحثی که وجود داشت وضعیت کودکان بدسرپرست بود، زمانی که قانون ۱۳۵۳ تصویب شد کودکان بی سرپرست به مفهوم عام فرهنگی به معنای کودکی بود که فاقد پدر، مادر و جد پدری باشد و شرایط واگذاری سرپرستی را به صورت دایم به افراد واجد شرایطی که در قانون ذکر شده بود را داشته باشد. بر اساس بررسی سازمان بهزیستی بیش از ۸۷ درصد کودکان تحت سرپرستی سازمان بهزیستی کشور کودکانی ‌به این مفهوم نبودند. بیشتر کودکان به مفهوم عام بدسرپرست بودند، شیب گرایش این کودکان از کودکان بی سرپرست به بدسرپرست تغییر پیدا کرد و پیش‌بینی می شد تعداد این کودکان در سال های آینده افزایش پیدا کند. سیاست حاکم بر کشور ما بر اساس مصادیق فرهنگ ملی و دینی و تقویت برنامه هایی با محوریت خانواده است. بر اساس قانون قبلی ۱۳ درصد بچه ها شرایط رفتن به خانواده را داشتند اما ۸۷ درصد دیگر از این بچه ها دچار مشکل بوده اند و پیش‌بینی می شد تعداد این کودکان در سال های آینده افزایش پیدا کند قانون قبلی بیشتر به بحث سرپرستی دایم پرداخته بود و مشکل اساسی برای ورود کودکان و نوجوانان بدسرپرست به خانواده های سالم همچنان وجود داشت و با وجود تأکید های فراوان دین اسلام درباره تحکیم بنیاد خانواده و اهمیت رشد و پرورش کودک در محیط خانواده عملاً این دسته از کودکان طرد می شدند و باید آن ها را در مؤسسات نگهداری می‌کردیم؛ کاری که با یکی از اصول حقوق بشر در دنیا تضاد اصلی دارد، بیش از ده ها سال است سیستم مراقبت های مؤسسه ای و شبانه روزی در زمینه سالمندان و معلولان و کودکان بی سرپرست مطرود شده است؛ زیرا این مراکز فاقد ۷ کارکرد اصلی نهاد خانواده است. این کارکردها تولید مثل یا بقای مثل، کارکرد اقتصادی، ورزشی و تربیتی و اجتماعی و رفتاری است و مقوله ای که بعد از هزاره سوم مورد توجه قرار گرفته تعاملات و انتقال مفاهیم عاشقانه است که این مقوله به عنوان یکی از کارکردهای اصلی خانواده مطرح شده است و این کارکرد زمانی اتفاق می افتد که پدر و مادر به عنوان اصلی ترین مربیان تعلیم و تربیت بتوانند در کنار بچه ها قرار گیرند، در نتیجه و با وجود شرایط حاکم نیاز به تدوین قانون جدید ضروری و مهم به نظر رسید. (الوند، ۱۳۹۲: ۱۴)

در سال ۸۷ دولت لایحه ای برای حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بد سرپرست به تصویب رساند، که پس از ارائه به مجلس و تصویب توسط نمایندگان زمانی که برای بررسی به شورای نگهبان ارسال شد بارها با اشکالاتی از سوی شورای نگهبان مواجه شد و مجدداً به مجلس بازگشت.

۳-۱-۱-۲٫ موارد عزل ولی قهری در حقوق موضوعه

هیچ عاملی بطورقطع و برای همیشه حق و تکلیف ولایت را از بین نمی‌برد.عواملی که در قانون باعث سقوط (عزل) ولایت شمرده شده است،در واقع از موانع اجرای آن است.(اصل این است که اقدام ولی قهری برای غبطه مولی‌علیه است تا زمانی که خلاف آن ثابت نشده است نفوذ حقوقی دارد) و حق پدر و جدپدری یا مادر را معلق می‌کند.بهمین جهت، همین که مانع برطرف شد، دوباره سمت ولایت باز می‌گردد.موانع یا موارد عزل ولایت را می‌توان به دو گروه تقسیم کرد : ۱- مواردی که باعث عزل کامل ولایت می‌شود و مراجع قضایی را مکلف می‌سازد تا ادارۀ اموال مجور را به دیگری بسپارند.۲- مواردی که انعزال موقت قهری را باعث نمی‌شود، ولی به دادگاه اختیار می‌دهد تا، درصورت احراز مانع پیش‌بینی شده در قانون، امینی را مامور نظارت و کمک به ولی کند، گروه نخست را موارد عزل ولایت و گروه دوم را موارد ضم امین می‌نامیم.^[۱۶۴]

یکی از موارد عزل ولی قهری، حجر ولی می‌باشد.چرا که طبیعی است که محجور شایستگی ادارۀ اموال فرزند خود را از دست می‌دهد، پس ناچار باید تا پایان حجر سمت او را به دیگری بسپارد در این صورت، هرگاه محجور پدر طفل باشد، در مرحله نخست به جدپدری واگذار می‌شود.لیکن، اگر مولی‌علیه جدپدری نداشته باشد یا او نیز لیاقت و توانایی اداره اموال او را نداشته باشد، باید این وظیفه به قیم واگذار شود (ماده ۱۱۸۴ ق.م. هرگاه ولی قهری طفل رعایت غبطه صغیر را ننماید و مرتکب اقداماتی شود که موجب ضرر مولی‌علیه گردد، به تقاضای یکی از اقارب وی و یا به درخواست رئیس حوزه قضایی پس از اثبات، دادگاه ولی مذکور را عزل و از تصرف در اموال صغیر منع، و برای ادارۀ امور مالی طفل فرد صالحی را به ‌عنوان قیم تعیین می‌کند.همچنین اگر ولی قهری به واسطه کبرسن و یا بیماری و امثال آن قادر به اداره اموال مولی‌علیه نباشد و شخصی را هم برای این امر تعیین ننماید طبق مقررات این ماده فردی به ‌عنوان امین به ولی قهری منضم می‌گردد همچنین است در موردی که جدپدری به دلیل حجر با کهولت نتواند امور محجور را عهده‌دار شود).^[۱۶۵]

یکی دیگر از موارد عزل ولی قهری، خیانت و ناتوانی و بی‌لیاقتی وی در انجام تکالیفش می‌باشد. مشروط براینکه در سلسله مراتب اولیای قهری کسی برای جانشین او باشد بدین ترتیب، هرگاه خیانت یا ناتوانی پدرطفل اثبات شود و جدپدری شایسته‌ای داشته باشد، ولایت به او می‌رسد.لیکن اگر از اولیای طفل کسی نتواند جایگزین او شود، از موارد ضم امین است. ماده ۱۱۸۵ ق.م. : هرگاه ولی قهری طفل محجور شود، مدعی العموم مکلف است مطابق مقررات راجع به تعیین قیم، قیمی برای طفل معین کند. (ماده ۱۱۸۶ ق.م. : درمواردیکه برای عدم امانت ولی قهری نسبت به دارایی طفل امارت قویی موجود باشد.مدعی العموم مکلف است از محکمه ابتدایی رسیدگی به عملیات او را بخواهد.محکمه در این مورد رسیدگی کرده درصورتی که عدم امانت او معلوم شد.مطابق ماده ۱۱۸۴ ق.م. رفتار نماید).

ماده ۱۱۸۷ ق.م. : هرگاه ولی قهری منحصر، به واسطه غیبت یا حبس یا به ‌هر علتی که نتواند به امور مولی‌علیه رسیدگی کند و کسی را هم از طرف خود معین نکرده باشد حاکم یک نفر امین به پیشنهاد مدعی العموم برای تصدی و ادارۀ اموال مولی‌علیه و سایر امور راجع به او معین خواهد کرد.

و بالاخره نوع آخر از موارد عزل ولی قهری، کفر وی می‌باشد. و آن صورتی است که اگر ولی کودک یا مجنون یا سفیه مسلمان، کافر شود؛ ولایت او ساقط می‌شود. زیراکافر بر مسلمان ولایت ندارد.ولی هرگاه مولی‌علیه نیز کافر باشد،کفر ولی مانع از ولایت نیست(ماده ۱۱۹۲ ق.م.) : ولی مسلم نمی‌تواند برای امور مولی‌علیه خود وصی غیرمسلم معین کند. این حکم نشان می‌دهد که قانون‌گذار ‌نیز مانند فقهای امامیه، نمی‌خواسته است که کافر ولی بر مسلمان ولایت داشته باشد. گذشته از اینکه موانع اجرای حضانت نسبت به ولایت نیز صادق است.^[۱۶۶]

۳-۱-۲٫ اسباب پایان ولایت ولی قهری در فقه امامیه و حقوق موضوعه

مقصود از موضوع فوق الذکر طرح عواملی است که به ولایت ولی قهری پایان می بخشد و به طور معمول باعث تغییر آن می شود . لذا برای روشن شدن این بحث مطالب زیر آورده شده است:

۳-۱-۲-۱٫ اسباب پایان ولایت در فقه امامیه

با از بین رفتن سبب محجوریت صغیر، ولایت نیز پایان می‌پذیرد ‌بنابرین‏ هرگاه صغیر بالغ و رشید گردد، دوران ولایت نیز به پایان رسیده و شخص می‌تواند مستقلاً در اموال و حقوق مالی خود تصرف نماید. این حکم مورد اتفاق فقهای امامیه است.^[۱۶۷] رفع حجر از صبی احتیاج به حکم حاکم ندارد و در این مورد بین فقهای امامیه اختلافی وجود ندارد.^[۱۶۸]

۳-۱-۲-۲٫ اسباب پایان ولایت در حقوق موضوعه

طبق ماده ۱۱۹۳ قانون مدنی: « همین که طفل، کبیر و رشید شد، ازتحت ولایت خارج می شود و اگر بعداً سفیه یا مجنون شود قیمی برای او معین می شود». مطالبی که از این ماده استفاده می شود به قرار زیر است :

الف) وقتی که طفل از لحاظ سنی کبیر شده باشد ، از تحت ولایت ولّی ، خارج می شود و دیگر نیاز به ولّی نخواهد داشت ، یعنی تصرفات او در اموالش از لحاظ قانون نافذ بوده و ممضاست .

ب) اگر طفل پس از بلوغ، سفیه و یا مجنون باشد ، در اینجا دو فرض دارد: فرض اول آنکه: جنون و سفاهت او متصل به عدم بلوغ است، یعنی بلوغش در حال جنون و سفاهت واقع شده است. در این صورت، اتفاق فقها بر این می‌باشد. که ولایت پدر و جد پدر باقی است، یعنی فرزند از تحت ولایت آنان خارج نمی‌شود و قهراً نیازی به تعیین قیم از طرف دادگاه نیست، (ماده ۱۱۸۰ ق.م.) فرض دوّم آنکه: طفل پس از بلوغ و رشد کافی و گذراندن مدتی از عمر در حال بلوغ و رشد، سفاهت و جنون بعداً عارض شود. در این صورت، ولایت از آن حاکم است و این حاکم است که باید برای او تعیین قیم نماید. ذیل ماده فوق ناظر ‌به این فرض است.^[۱۶۹]

۳-۱-۳٫ موارد ضم امین در فقه امامیه و حقوق موضوعه

ضم امین در صورتی است که هیچ یک از پدر یا جد پدری شایستگی اداره امور مولی علیه را نداشته باشد و الا اگر یکی از آن ها دارای این صلاحیت باشد، نوبت به ضم امین نمی‌رسد با این وصف در مطالب ذیل به طور مشروح ‌به این موضوع پرداخته شده است:

۳-۱-۳-۱٫ موارد ضم امین در فقه امامیه

برنامهٔ محیط زیست ملل متحد (یونپ) که اعلامیهٔ ۱۹۷۲ استکهلم پایه‌گذار آن بود، فرصتی مناسب برای بررسی کلیهٔ دریاهای مورد تهدید جهان از رهگذر آزمایش مکانیزمی که در اروپای شمال غربی به کار رفته بود فراهم آورد. برنامهٔ محیط زیست ملل متحد دیدگاه کنوانسیون راجع به دریای بالتیک را اتخاذ نمود و برنامه‌ای را برای دریاهای منطقه‌ای عرضه کرد. یونپ برای هر دریا یک‌سری موافقت‌نامه‌های عام، که شامل یک طرح و یک کنوانسیون عام برای حمایت از محیط زیست دریایی بود، مطرح ساخت که وابسته به پروتکل‌های خاصی بود که به مسائل معینی مثل تخلیه ضایعات و همکاری می‌پرداختند. در این راستا کنوانسیون منطقه‌ای مربوط به حمایت از دریای مدیترانه علیه آلودگی در ۱۶ فوریه ۱۹۷۶ (بارسلون) به امضاء رسید که دو پروتکل ضمیمه آن است. یکی از پروتکل‌ها مربوط به تخلیهٔ ضایعات از کشتی‌ها و هواپیماها است و دیگری به مبارزه با آلودگی ناشی از نفت و دیگر موادمضر در مواقع اضطراری می‌پردازد. بعداً دو پروتکل دیگر نیز ‌به این کنوانسیون اضافه شد. یکی ‌در مورد حمایت از دریای مدیترانه در مقابل آلودگی ناشی از منابع مستقر در خشکی (آتن مورخ ۷ می ۱۹۸۰) و دومی مربوط به آلودگی غیرمستقیم (ژنو ۳ آوریل ۱۹۸۲). سایر دریاهای منطقه‌ای نیز به وسیلهٔ اسناد تهیه شدهٔ یونپ تحت پوشش قرار گرفتند: خلیج‌فارس (کنوانسیون کویت ۲۴ آوریل ۱۹۷۸) و پروتکل مربوط به آلودگی دریا ناشی از اکتشاف و بهره‌برداری از فلات قاره (۱۱ دسامبر ۱۹۸۸)، افریقای غربی و مرکزی (آبیجان ۲۳ مارس ۱۹۸۱)، پاسیفیک جنوب شرقی (لیما ۱۲ نوامبر ۱۹۸۰)، خلیج عدن و دریای سرخ (جده ۱۴ فوریه ۱۹۸۲)، کارائیب (۲۴ مارس ۱۹۸۳)، پاسیفیک جنوبی (۲۴ نوامبر ۱۹۸۶) و… از لحاظ کمی، ۳۰۰ معاهدهٔ چندجانبه، ۹۰۰ معاهدهٔ دوجانبه و بیش از ۲۰۰ سند به وسیله سازمان‌های بین‌المللی ‌در مورد محیط زیست به امضاء رسیده‌اند که به جرئت می‌توان گفت تعداد قابل ملاحظه‌ای از آن ها به محیط زیست دریایی مربوط می‌شوند. این توجه گسترده به محیط زیست دریایی در کنفرانس‌های ۱۹۷۲ استکهلم، ۱۹۸۲ نایروبی و ۱۹۹۲ ریودوژانیرو شدت یافته است. پرواضح است که این کنوانسیون‌ها و کنفرانس‌ها همگی نشأت گرفته از توجه افکار عمومی به محیط زیست هستند و نقشی اساسی در احراز قواعد عرفی حاکم بر محیط زیست دارند. مبارزه با آلودگی و کنترل آن پیش از هر چیز مستلزم آن است که یک هماهنگی بین توصیف آلودگی و منابع ‌ایجاد کننده آن وجود داشته باشد. هر چند بر اثر مرور زمان و پیشرفت علم و تکنولوژی مواردی کشف می‌گردد که تا قبل از آن آلایندهٔ محیط زیست به شمار نمی‌رفته، ولی این امر نباید ما را از دست یافتن به پارامترهایی حتی عام و کلی در تشخیص آلودگی باز دارد. کنوانسیون مارپول ۱۹۷۳ در تعریفی که از آلودگی ارائه داده، آن را محدود به آلودگی نفتی نکرده است و به سایر مواد مضر نیز در مفهوم عام کلمه پرداخته است.

این نکته از آن روی حائز اهمیت است که تا مدت زمان طولانی نفت تنها عاملی به شمار می‌رفت که توجهات را به‌خود جلب کرده بود، در حالی که عمده آلودگی‌ها از منابع مستقر در خشکی نشأت می‌گرفتند. در ماده۲ این کنوانسیون، آلودگی این‌گونه تعریف شده است: «هر ماده‌ای که به دریا وارد شود و خطراتی برای سلامت انسان داشته باشد و به منابع زنده و حیات دریایی صدمه بزند و مانعی برای استفاده مشروع از دریاها ایجاد کند، باعث آلودگی می‌گردد». تعریفی که به وسیلهٔ سازمان همکاری و اقتصادی توسعه^[۱۴] در سال ۱۹۷۴ ارائه شد گامی فراتر نهاد و انرژی را نیز عامل آلودگی دریایی معرفی نمود. آلودگی عبارت است از داخل کردن مواد یا انرژی به طور مستقیم یا غیرمستقیم در محیط زیست به وسیله انسان که خطری برای سلامتی انسان و آثاری زیانبخش برای منابع جاندار و اکوسیستم‌ها داشته باشد و بر مطبوعیت آب صدمه وارد کند و برای استفاده های مشروع از محیط مانعی ایجاد نماید.

معیاری که در تعریف فوق ملاک قرار گرفته است، اصل مضر بودن عمل برای محیط است که محدود به خسارات آنی نشده و زیان‌های آتی را نیز در برمی‌گیرد. تعریف مشابهی نیز به وسیلهٔ کمیسیون بین‌الدولی اقیانوس‌شناسی یونسکو و نیز گروه کارشناسان ویژه سازمان ملل برای جنبه‌های ملی آلودگی دریایی و نیز مادهٔ یک کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها ارائه شده است. تعاریف فوق نشان‌دهنده این هستند که هدف حقوق بین‌الملل، جلوگیری از ریزش همه مواد به دریاها نیست، زیرا بسیاری از مواد خطری ندارند و یا به سرعت توسط دریا بی‌خطر می‌شوند. هدف متوجه موادی است که دارای آثار مخرب هستند. با توجه به تکرار تعریف فوق در اسناد بین‌المللی و نیز فلسفه وضع قواعد مبارزه با آلودگی دریایی به نظر می‌رسد توصیف فوق در عرصه حقوق بین‌المللی عرفی راه یافته باشد. با وجود این، به نظر می‌رسد تعریف آلودگی از دو جهت دارای اشکال است؛ یکی اینکه به لزوم جلوگیری از تغییرات محیط زیست دریایی ناشی از اثرات مخرب موادی که بلافاصله اثر تخریبی آن ها قابل تشخیص نیستند، توجه کافی نشده است و دیگر آنکه با در نظر گرفتن دخالت عامل انسانی در ایجاد آلودگی عملاً برای حفاظت از محیط زیست دریایی در مقابل فعالیت‌های طبیعی نظیر زلزله، آتشفشان و… چاره‌ای اندیشیده نشده است. هر چند شاید بتوان با بهره گرفتن از کلیت ماده ۱۹۲کنوانسیون ۱۹۸۲ مونته‌گوبه در تأکید بر تعهد دولت‌ها در حمایت و محافظت از محیط زیست دریایی، حداقل بر لزوم همکاری در مبارزه با آلودگی در چنین مواردی تأکید کرد [۱۵].

۲-۲- کنوانسیون های زیست محیطی