استاتی^[۶۵]و همکارانش در سال ۲۰۱۳ با استفاده ‌از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی، عوامل اصلی ریسک زنجیره تأمین میوه در اندونزی را شناسایی کردند و از روش مدل سازی ساختاری تفسیری(ISM ) روابط متقابل عوامل را نشان دادند. طبق بررسی آن‌ ها، اساسی ترین عامل ریسک، روابط تجاری بین شرکا و عدم قطعیت در بازگشت سرمایه است و برای کاهش این ریسک، هماهنگی افقی و اعتمادسازی بین شرکا باید صورت گیرد. (استاتی و همکارانش، ۲۰۱۳: ۱۱ – ۲۵)

مارکمن^[۶۶]و همکارانش در سال ۲۰۱۳، در تحقیقاتشان با بهره گرفتن از روش دلفی به بررسی ریسک‌های انسانی زنجیره تأمین جهانی پرداختند که از نظر نوع، محل و تأثیر آن بر شرکای زنجیره تأمین نامشخص
است و می‌تواند به عنوان مسائلی که اغلب دارای مسائل ناخوشایند چندبعدی هستند، طبقه بندی شود. (مارکمن و همکاران، ۲۰۱۳: ۱۸۱۵-۱۸۳۳)

مقایسه مقالات مدیریت ریسک زنجیره تأمین

مقالات بررسی شده، به صورت خلاصه و یکجا در جدول۲-۲ ارائه شده است. در این جدول کلیه مقالات توسط سه معیار مقایسه شده‌اند. معیارهای مقایسه عبارتند از: نوع ریسک زنجیره تأمین، روش کار نویسنده مقاله که به دو دسته ی کمی و کیفی تقسیم بندی شده است و تکنیک انجام مقاله.

جدول۲- ۲:مقالات بررسی شده در زمینه مدیریت ریسک بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۳

تکنیک

روش کار

نوع ریسک زنجیره تأمین

سال

نویسنده

کیفی

کمی

مالی

غیر مالی

سرمایه گذاری و جریانات نقدی

هزینه

تحلیل پوششی داده ها و برنامه ریزی چندهدفه و برنامه ریزی محدود شده احتمالی

*

تأمین، تقاضا

۲۰۰۸

وو و اولسون

برنامه ریزی احتمالی چندهدفه

*

*

۲۰۰۸

آزرون و همکاران

فرایند تحلیل سلسله مراتبی

*

تأمین، تقاضا، لجستیک، حوادث طبیعی و غیره

۲۰۰۸

شونهر و همکاران

استراتژیهای کاهشی مدیریت ریسک

*

تأمین

۲۰۰۸

میکلی و همکاران

فرایند تحلیل سلسله مراتبی

*

تأمین، حوادث طبیعی، حمل‌ونقل و ریسک انسانی

۲۰۰۸

لواری

شبیه سازی محیط

*

تأمین

۲۰۰۸

کال و کلاس

مدلسازی انعطاف پذیری شرکت‌ها

*

تأمین، تقاضا و فرایند

۲۰۰۸

تانگ و تاملین

ارزیابی شرایط بحرانی

*

تأمین

۲۰۰۹

تارنو و همکاران

برنامه ریزی احتمالی چندهدفه

*

*

۲۰۰۹

یوو و همکاران

ارائه استراتژی های عمومی کاهشی ریسک

*

تأمین، تقاضا، ریسک‌های فاجعه آمیز

۲۰۰۹

اوک و گاپالاکریشنن

مهندسی فرایند متمرکز بر ارزش

تأمین، تقاضا

۲۰۰۹

نیجر و همکاران

شناسایی، ارزیابی ریسک

*

تأمین

۲۰۰۹

ماتوک و همکاران

برنامه ریزی احتمالی

*

تأمین

۲۰۰۹

هیشنگ و همکاران

شناسایی ریسک تأمین کننده بر اساس عملکردوویژگی و ویژگی‌های زنجیره تأمین

*

تأمین

۲۰۰۹

ترکمن و مکرمک

برنامه ریزی چندهدفه

*

حمل‌ونقل، تأمین

۲۰۰۹

هانگ و همکاران

برنامه ریزی خطی احتمالی

*

تقاضا

۲۰۰۹

سدهی و تانگ

برنامه ریزی احتمالی چندهدفه

*

*

۲۰۱۳

کارنیرو و همکاران

تئوری گراف

*

تأمین وتقاضا

۲۰۱۳

واگنر و نشأت

بهینه سازی چند معیاره تئوری ارزش بی نهایت، تابع زیان تاگوچی و فرایند تحلیل سلسله مراتبی

*

*

ریسک تأمین

۲۰۱۳

راوایندرن و همکاران

برنامه ریزی عدد صحیح مختلط

*

*

۲۰۱۳

سابیو و همکاران

شبکه های پتری زمانی و تکنیک تجزیه و تحلیل حالت‌های خطاوآثار و وضع بحرانی آن‌ ها

*

تأمین کننده لجستیک، تولید کننده، مشتری

۲۰۱۳

تانسل وآلپن

سیستم پشتیبانی تصمیم گیری چند عامله

*

تأمین، تقاضا، لجستیک

۲۰۱۱

جوناکیزو لوئیس

ماتریس احتمال-اثر

*

تأمین

۲۰۱۱

ثان وهونیگ

مطالعه می‌دانی

*

*

۲۰۱۱

بلم وشونهر

مدل نامساوی متغیر و شبیه سازی محیطی

*

*

*

حمل‌ونقل

۲۰۱۱

زنگنه

برنامه ریزی احتمالی چندهدفه

*

*

۲۰۱۲

نیکل و همکاران

مطالعه می‌دانی

*

فرایند، تأمین، تقاضا، محیط،
کنترل

۲۰۱۲

لاواستر و همکاران

فرایند سلسله مراتبی فازی

*

تأمین و تقاضا

۲۰۱۳

استاتی و همکاران

روش دلفی

*

ریسک انسانی

۲۰۱۳

مارکمن و همکاران

برنامه ریزی احتمالی چندهدفه

*

*

۲۰۱۳

مدل پیشنهادی

پس از بررسی مقالات مرتبط در زمینه مدیریت ریسک زنجیره تأمین و مدل‌های بهینه سازی و طراحی زنجیره تأمین با در نظر گرفتن مسائل مالی و مشاهده فضای خالی تحقیقاتی در زمینه مدل‌های کمی ریسک و به ویژه ریسک مالی جریانات نقدی و سرمایه گذاری و مدل‌های چندهدفه برنامه ریزی احتمالی بهینه سازی و طراحی زنجیره تأمین با در نظر گرفتن مسائل مالی مجال تحقیق در زمینه ریسک مالی زنجیره تأمین را فراهم دیدیم.

از جمله مهم‌ترین مدل‌های بهینه سازی و طراحی زنجیره تأمین که عدم قطعیت در آن لحاظ می‌شود، مدل برنامه ریزی احتمالی است که در زیر توضیح داده شده است.

مدل برنامه ریزی احتمالی

مدل برنامه ریزی احتمالی بر این فرض استوار است که توزیع‌های احتمالی، پارامترهای احتمالی یا شناخته شده‌اند و یا می‌توانند تخمین زده شوند. هدف در این مدل‌ها پیدا کردن جواب‌هایی است که برای­تمامی­متغیرهای­تصمیم امکان پذیر باشد و مقدار مورد انتظار متغیرهای تصمیم و متغیرهای احتمالی را ماکزیمم کند. مثلأ اگر در رابطه (۱-۲) ، متغیر تصمیم باشد، K تعداد سناریوهای محتمل باشد و پارامترهای و، ، احتمالی باشند، و هدف ماکزیمم سازی توابع هدف Z_k (برای K=1,2,3,…,k ) باشد، آنگاه شکل کلی مدل برنامه ریزی احتمالی چندهدفه می‌تواند به صورت مدل زیر در نظر گرفته شود:

(‏۲‑۱)

Max Z_k =

subject to :

(‏۲‑۲)

• • • تبلیغات پیشبردی:تهیه و پخش ارتباطات جذاب برای جلب نظر مشتریان نسبت به کالا.

  

• • مذاکره: تلاش به منظور حصول توافق نهایی بر سر قیمت ودیگر شرایط معامله به طوری که انتقال مالکیت یا تصرف کالا امکان پذیر شود.

• • سفارش: برقراری ارتباط میان قصد خرید اعضای کانال بازاریابی با تولید کننده.

• • تامین مالی: تدارک ‌و تخصیص وجوه مورد نیاز برای تامین مالی موجودی محصول در سطوح مختلف کانال بازاریابی.

  

• • مخاطره پذیری: قبول مخاطرات در ارتباط با انجام کار کانال.

• • تملک فیزیکی: انبار کردن و جابجایی متوالی کالاهای فیزیکی از مواد اولیه ی خام تا مشتریان نهایی.

• • پرداخت: پرداخت وجوه پرداختی خریداران به فروشندگان از طریق بانک‌ها و سایر مؤسسات مالی.

• حق مالکیت: انتقال حقیقی مالکیت از یکسازمان یا شخص به دیگری(علیپور، ۱۳۹۱: ۹).

۲-۱-۱-۱- سطوح کانال

یک کانال با تعداد سطوح صفر از یک تولید کننده تشکیل می شود که مستقیما کالای خود را به مشتری نهایی می فروشد کانال های اصلی با سطوح صفر همان فروش خانه به خانه، فروش در مهمانی های خانگی، سفارش پستی. یک کانال یک سطحی فقط دارای یک واسطه مانند خرده فروش است. یک کانال دو سطحی کانالی است که دو واسطه داشته باشد در بازار کالاهای مصرفی این کانال به طور معمول یک عمده فروش و یک خرده فروش دارد یک کانال سه سطحی سه واسطه دارد.

شرکت در بازارهای کوچک تر می‌تواند کالایش را مستقیما به خرده فروشان بفروشداما در بازارهای بزرگ کالای او از طریق واسطه ها در اختیار خرده فروشان قرار می‌گیرد در بازار روستایی نیز شرکت مجبور است با تجاری سرو کار داشته باشد که کالای مختلفی می فروشد ولی در مناطق شهری شرکت بیشتر با تجاری سرو کار دارد که سرو کار آن ها با تعداد محدودی از کالاها است.(علیپور، ۱۳۹۱: ۱۷)

۲-۱-۲- فرایند بازاریابی

فرایند فایده رسانی: وظیفه و رسالت هر حرفه ای ارائه فایده به بازار است در قبال سودی که عاید آن می شود. نظریه فرایند فیزیک سنتی: شرکت چیزی را تولید می‌کند و بعد می فروشد در این نظریه فرض بر این است که شرکت نسبت به آنچه تولید می‌کند وجود تقاضا به حد کافی برای خرید در بازار وتامین سود متعارفی برای آن آگاهی دارد این نظریه فرایند کار در کشورهایی که اقتصاد آها رقابتی است و مردم با حق انتخاب فراوانی روبه رو هستند کارایی چندانی ندارد.

نظریه جدید: توالی ایجاد فایده و فایده رسانی: بازاریابی در آغاز فرایند برنامه ریزی قراردارد از سه بخش تشکیل شده:

بخش اول: انتخاب فایده: کارکنان بازار یابی باید بازار را قسمت بندی کنند بخش مناسبی از آن را انتخاب کنند و برای فایده ای که عرضه می شود جایگاه مناسبی را در نظر بگیرند. قسمت بندی، هدف گیری، و جایگاه یابی اساس بازاریابی استراتژیک را تشکیل می‌دهد.

بخش دوم: ایجاد فایده: تولید کالا،خدمات، قیمت گذاری، توزیع و ارائه خدمات بخشی از بازاریابی تاکتیکی را تشکیل می‌دهد.

بخش سوم: اعلام فایده: با بهره گیری از نیروی فروش، تبلیغات پیشبرد فروش، تبلیغات رسانه ای و سایر ابزارهای پیشبردی که وظیفه همگی آگاه کردن بازار از وجود کالا است صورت می پذیرد.

سه عامل تحول که نیاز به اطلاعات بازاریابی را پررنگ تر می‌کند:

-عبور از بازاریابی محلی به بازاریابی ملی و جهانی.

– عبور از نیازهای خریدار به خواسته های او.

-عبور از رقابت بر سر قیمت به رقابت بی قیمتی.

سیستم اطلاعاتی بازاریابی: یک سیستم اطلاعاتی بازاریابی متشکل از افراد، تجهیزات و روش های جمع‌ آوری، بسته بندی، تجزیه وتحلیل، ارزیابی و توزیع اطلاعات ضروری ؛ به موقع و حصیح به کسانی که در حیطه بازاریابی تصمیم گیرنده هستند.

تحقیقات بازاریابی: طراحی و جمع‌ آوری و تجزیه و تحلیل و ارائه سیستماتیک داده ها و یافته های مربوط به یک وضعیت خاص بازاریابی که شرکت با ان مواجه شده است. بعضی شرکت‌های بزرگ خود دارای دوایر تحقیقات بازاریابی هستند مثل پروکتل اند گمبل، هیولد پاکارد. شرکت‌های کوچکتر که خود دوایر تحقیقاتی ندارندو قادر به استفاده از خدمات تحقیقات بازاریابی بیرونی نیستند از شیوه های زیر استفاده می‌کنند:

الف)مشارکت دانشجویان یا اساتید در طراحی و انجام طرحهای تحقیقات بازاریابی

ب)استفاده از خدمات اطلاعاتی ان لاین

ج)نظارت بر کار رقبا(کاتلر، ۲۰۰۲)

۲-۱-۳- سیر تحول بازاریابی

از نظر فیلیپ کاتلر^[۱۰]:

• در بازاریابی عصر اول (بازاریابی ۱) تأکید بر محصول است.

مشتری به کالا نیاز دارد اما کالا کمتر در دسترس اوست. کافی است این کالا در دسترس مشتری باشد.

قطعاً مشتری خواهان این کالا است. نمونه آن در صنعت اتومبیل‌سازی کشور بود. مردم حاضر بودند پول بپردازند، مدت‌ها در صف انتظار باشند، و هر اتومبیلی را خریداری کنند. اگر مشتری می‌گفت رنگ دیگری از اتومبیل را به وی تحویل دهند، شنیده می‌شد اگر نمی‌خواهی، نفر بعدی. مشتری ناگزیر از اطاعت بود. چون گزینه دیگری پیش رو نداشت.

• بازاریابی عصردوم(بازاریابی ۲) به مرور، جناب مشتری بر اریکه قدرت نشست.

تکنولوژی سبب شده بود تا به سرعت کالایی تولید شود. با افزایش رقابتها، مشتری می‌توانست آنچه را اراده می‌کند، خریداری کند. حالا صاحبان کالا باید به ذهن مشتری و سلیقه های مشتری پی می‌بردند ‌تا بتوانند کالایشان را به فروش برسانند. مشتری اینک آغاز و انجام فعالیت‌ها است.

• بازاریابی عصرسوم (بازاریابی۳) فراتر از نیازهای آدمی را تحت پوشش قرار می‌دهد.

این نوع بازاریابی آنچنان که کاتلر می‌گوید به فراتر از شخص و نیازهای وی می‌اندیشد. پارامتر اصلی این نوع بازاریابی نیز به آگاهی مشتری وابسته است، نیازهای معنوی در اولویت قرار می‌گیرند، و آرا و افکارعمومی فراتر از قانون دولت‌ها عمل می‌کند.بازاریابان فراتر از خودسنجی، خود را با دیگران یعنی رقبا و همکاران خود می‌سنجند. دیروز چه رتبه‌ایداشتند و امروز چه رتبه‌ای کسب کرده‌اند نیک و منصفانه به خود می‌نگرند تا چه حد پیشرفت ‌داشته‌اند ویارقبا و همکاران چگونه توانسته‌اند سهمی بیشتر از بازار را نصیب خود سازند.(کاتلر، ۲۰۰۹)

جدول ۲-۱: مراحل تکوین و تبدیل فلسفه بازاریابی. (باقری و آذر، ۱۳۸۳)

عنوان

نقطه شروع

تمرکز بر

ابزار

نهایت

فلسفه ی فروش

کارخانه

محصول

فروش و پیشبرد

سود حاصل از حجم فروش

فلسفه بازاریابی

نیاز های متفاوت مشتریان(گروه هدف)

آمیخته بازاریابی مناسب

بخش بندی بازار هدف گذاری و موقعیت یابی

سود حاصل از رضایت مشتری

فلسفه ی بازاریابی جامع

نیازهای مشتریان به صورت انفرادی

ایجاد ارز برای متری و ایجاد شبکه همکاری

مدیریت پایگاه داده ها و انسجام زنجیره ارزش و هم کاری ها ی به هم پیوسته

وفاداری مشتری

۲-۱-۴- بازاریابی الکترونیکی

گفتار اول: اصل حاکمیت بر منابع طبیعی

یکی از اصول بنیادین تنظیم کننده روابط بین الملل، بدون تردید اصل حاکمیت دولت هاست که روی آن توافق کامل وجود دارد و بدون توجه به ایدئولوژی ها، تمایلات و شرایط سیاسی از سوی همه گروه ها مورد حمایت قرار گرفته است. حاکمیت، اختیارات و حقوق متعددی را شامل می شود. ^۱ از جمله حاکمیت بر منابع طبیعی.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد که در واقع تکوین حاکمیت دائمی دولت ها بر منابع طبیعی،حاصل تلاش های اوست، اعلام داشته است که حق مردم و ملت ها در خصوص حاکمیت دائمی بر منابع و ذخایر طبیعی خویش باید به نفع توسعه ملی آن ها و رفاه مردم دولت های ذیربط اعمال شود.^۲

به موجب اصل ۲۱ اعلامیه استکهلم، هر چند کشور ها حق بهره برداری از منابع طبیعی در قلمرو خود را دارند اما این بهره برداری نباید به گونه ای باشد که خارج از قلمرو نظارت خود را تحت تاثیر قرار داده و باعث ضرر و زیان به قلمرو کشورهای دیگر شود.

حاکمیت ملی بر مسائل منابع طبیعی در بسیاری از معاهدات بین‌المللی و اعلامیه ها مورد تأیید قرار گرفته است. که از جمله ماده ۶کنوانسیون یونسکو در خصوص میراث جهانی، ماده ۱۵کنوانسیون تنوع زیستی، اصل۲۱ اعلامیه استکهلم، اصل ۲ اعلامیه ریو، مقدمه کنوانسیون لندن

______________________________

^۱ کاسسه، آنتونیو. حقوق بین الملل، ترجمه حسین شریفی طراز کوهی، تهران: انتشارات میزان، ۱۳۸۵، صص ۱۷۲- ۱۷۱

^۲ قطعنامه ۱۸۰۳ (هفدهمین اجلاس) مجمع عمومی سازمان ملل متحد مورخ مورخ ۱۴ دسامبر ۱۹۶۲ .

۱۹۷۲ راجع به غرق کردن مواد زاید در دریا،کنوانسیون بیابان زدایی ۱۹۹۴ و کنوانسیون استکهلم ‌در مورد آلاینده های پایدار .

گفتار دوم: اصل پیشگیری از خسارت زیست محیطی

تمرکز بر پیشگیری از آلودگی هم از سوی صنایع و هم سیاست گذاران، انعکاس این آگاهی روزافزون است که خودداری و کاهش آلودگی تقریبا همیشه از تلاش برای اعاده وضعیت یک منطقه آلوده شده ، کم خرج تر و مقرون به صرفه تر است.به علاوه در برخی موارد در صورت ورود آسیب به محیط زیست جبران آن غیر ممکن است. انقراض گونه های گیاه و جانوری، فرسایش و تخلیه آلاینده های پایدار در اکوسیستم های آبی، وضعیت های مهار نشدنی و غیر قابل بازگشتی را به وجود می آورد.

حتی زمانی که آسیب قابل جبران باشد، هزینه های احیای محیط زیست بسیار بالا است.^۱

اصل پیشگیری مستلزم استفاده از فنون خاص نظیر تجزیه و تحلیل احتمالی پیامدهای به جا مانده از فعالیت های صورت گرفته است. ارزیابی آثار زیست محیطی پیش از آغاز فعالیت یا طرحی که ممکن است آثار زیان بار زیست محیطی در خور توجه به بار آورد، باید حاصل شود. ارزیابی ‌به این منظور صورت می‌گیرد که توسعه، حد اقل زیان های جانبی را داشته باشد و پایداری را تضمین کند.

گفتار سوم: اصل تعهد به همکاری، اطلاع رسانی و کمک در مواقع ضروری زیست محیطی

مقتضیات زندگی مشترک بین‌المللی لزوماًً همکاری بین‌المللی را به دنبال خواهد داشت. این ضرورت در عرصه محیط زیست به لحاظ ویژگی های آن به مراتب با شدت بیشتری به جامعه بین‌المللی تحمیل می شود.

ویژگی مرزگذری محیط زیست، حفظ آن را مستلزم مشارکت و همکاری تمام کشورها در اتخاذ اقداماتی برای حل مسائل و مشکلات زیست محیطی و حفظ منابع طبیعی می‌کند.^۲

______________________________

^۱ شیلتون، دینا و کیس، الکساندر. کتابچه قضایی حقوق محیط زیست، ترجمه محسن عبداللهی، معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضائیه مرکز مطالعات توسعه قضایی، تهران: انتشارات خرسندی، ۱۶۸۹، ص ۷۲٫

^۲ Hepborn, jarrod & Imran, Ahmad.The principle of common but differentiated responsibilities, Availble

At:http://www.cisdl.org/pdf

بازتاب توجه و اهتمام به اصل مذکور آشکارا در معاهدات و قراردادهای دو جانبه و چند جانبه بین‌المللی در حوزه های مختلف حقوق بین الملل محیط زیست دیده می شود. بدین جهت است که در ماده ۲۴ اعلامیه استکهلم و ماده ۷ اعلامیه ریو، ماده ۱۹۷ کنوانسیون حقوق دریاها و سایر اسناد بین‌المللی زیست محیطی ‌به این همکاری ها اشاره و آن تأکید شده است. البته رویکرد همه معاهدات مذکور در برخورد با اصل همکاری یکسان نیست. تعهد به همکاری گاه در قالب عبارات کلی که با اهداف معاهده مرتبط هستند، بیان شده است.گاهی ناظر بر تعهد خاص است.

بنا به زعم برخی از محققین بر تعهد عمومی دولت ها به همکاری زیست محیطی، تکالیف و وظایف جزئی تری بار می شود که مهمترین آن ها عبارتند از: اطلاع رسانی و لزوم اخطار قبلی و مشورت با دولت هایی که به طور بالقوه در معرض تاثیر هستند و لزوم هماهنگی تحقیقات علمی.

گفتار چهارم: اصل حمایت و حفاظت از محیط زیست

از اصول پایه ای دیگر در حقوق بین الملل محیط زیست اصل حمایت و حفاظت از محیط زیست است. این اصل چارچوب یک الزام برتر هدف خاصی را مشخص می‌کند و آن الزام دولت ها به همکاری است.(کیس,۷۵,۱۳۸۴)

هر چند در همه اسناد بین‌المللی راجع به حمایت و حفاظت از محیط زیست، هدف روی بخش و موضوعات معینی دور می زند، اما تنظیم اصول عمومی مبنی بر موجودیت بخشیدن همه الزامات در یک اصل کلی یک استثناست.

استراتژی حفاظت جهانی که در سال ۱۹۸۰ به وسیله اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی جهان مهیا شد، یک طرح عملیاتی را به حکومت ها توصیه می‌کند و برقراری اصل محافظت را بیان می‌کند که اهدافش به شرح زیر است:

• • بقای چرخه اکولوژیک و پشتیبانی از سیستم حیات؛

• • حفظ تنوع ژنتیک؛

• دستیابی به بهره برداری پایدار از انواع گونه ها و اکوسیستم ها.

از وقتی که راه های بهره برداری از منابع طبیعی موجود در محیط زیست در مقررات پذیرفته شده است، عملا اصلاح محافظت رواج یافته که بر سطح مطلوبیت پایدار محصولات که

بر اساس آن بهره برداری از منابع طبیعی، باید به گونه ای صورت گیرد که به حد مجاز تجدید پذیری آن منبع صدمه ای وارد نسازد و همچنین موجبات پایدار ماندن آن ذخایر طبیعی را فراهم نماید. (دبیری,۲۱۸,۱۳۸۸)

گفتار پنجم: اصل احتیاط

اصل احتیاط یا به عبارت دیگر اصل اقدامات احتیاطی یک اصل اساسی و بنیادین در حمایت از محیط زیست است. این اصل یکی از بحث برانگیزترین مفاهیم در حقوق بین الملل است. زیرا توافقی بر سر معنای دقیق و وضعیت حقوقی آن وجود ندارد و اینکه به اعتقاد بسیاری ممکن است به عنوان یکی از ابزارهای حمایتی تجاری مورد سوء استفاده دولت ها قرار گیرد. اصل احتیاط ریشه در حقوق سیاست‌گذاری زیست محیطی کشورهای سوئد و آلمان دارد .(طلایی,۷,۱۳۸۴)

احتمالا پذیرفته ترین تعریف برای اصل احتیاط، اصل ۱۵ اعلامیه ریو است. بر اساس این اصل دولت ها در جهت حفظ محیط زیست و در حد توان خود باید اقدامات احتیاطی وسیعی به عمل آورند. هنگامی که خطرات جدی و جبران ناپذیری محیط زیست را تهدید می‌کند، فقدان توان علمی کافی نباید بهانه ای برای به تعویق افتادن اقدامات مؤثر و موجه از نظر اقتصادی در جهت پیشگیری از تخریب محیط زیست گردد. از جمله پاراگراف هشتم مقدمه کنوانسیون تنوع زیستی ۱۹۹۲، ماده ۳ کنوانسیون راجع به تغییرات آب و هوایی ۱۹۹۲٫

افراد خاص ممکن است شادتر از افراد دیگر به نظر برسند، زیرا آن ها از شماره های بالای مقیاس پاسخ استفاده می‌کنند یا اینکه می‌خواهند خود را در نظر دیگران و آزمایش کننده خوب جلوه دهند (داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳).

دلیل دیگر در رابطه با خطاها و مشکلات ارزیابی است که در زمان اجرای این مقیاس‌ها آشکار می‌شود (داینر و اسکلن، ۲۰۰۳). ‌بنابرین‏ گرچه خود گزارشی نقش اصلی را در تحقیق‌های بهزیستی ایفا می‌کنند، ولی باید از فنون دیگری، برای کسب درک کامل از این مفهوم استفاده شود (داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳).

روش مناسب دیگری که به اعتبار بخشیدن یافته های ارزیابی‌های خود گزارشی کمک می‌کند، روش نمونه گیری تجربی ^[۱۲۶]می‌باشد، این روش توسط سیک زنت می‌هالی ابداع شده است و طی آن افراد در زمان‌های تصادفی اقدام به ثبت احساسات و فعالیت‌های خود در یک دوره زمانی می‌کنند (داینر و اسکلن، ۲۰۰۳).

در این شیوه ارزیابی، شرکت کنندگان کامپیوترهایی را در کف دست خود حمل می‌کنند و صدای یک زنگ را به صورت تصادفی در تمام طول روز دریافت می‌کنند و به محض شنیدن صدای زنگ، یک پرسشنامه زمینه را که روی صفحه کامپیوتر قرار دارد، در رابطه با فعالیت‌ها و حالات هیجانی اخیرشان کامل می‌کنند. نتایج این داده ها به محققین اجازه می‌دهد که افت و خیزهای هیجانی را در بیشتر روزها و ‌هفته‌ها ترسیم کنند و این داده ها را در ارتباط با محیطی که رویدادها در آن رخ داده است تجزیه و تحلیل کنند (بیسواس – داینر، داینر و تامیر، ۲۰۰۴).

استفاده از این نوع مقیاس (روش نمونه گیری تجربی ) نیاز شرکت کنندگان را به یادآوری و کوشش در کسب یکسری گزارش‌های عاطفی رفع می‌کند (داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳).

فن دیگری که محققین برای ارزیابی بهزیستی استفاده می‌کنند، پاسخ افراد به تکلیف حساس هیجانی می‌باشد ؛ برای مثال سدلیتز ^[۱۲۷]و داینر (۱۹۹۳) از افراد خواستند تا تجربیات شاد زندگیشان را که می‌توانند در یک زمان کوتاه به خاطر آورند، یادآوری کنند، زیرا عملکرد در این تکلیف با ارزیابی‌های بهزیستی همبسته است و می‌توان جانشینی برای مقیاس‌هایی باشد که کمتر به سبک‌های پاسخ و ویژگی‌های شخصیتی حساس می‌باشند (نقل از داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳).

روش دیگر، تکلیف تکمیل جمله یا تکلیف یادآوری کلمه می‌باشد. در این روش تعدادی جملات ناتمام در اختیار افراد قرار می‌گیرد و از آن ها خواسته می‌شود که جملات را کامل کنند، راستینگ^[۱۲۸] (۱۹۹۸) نشان داده است که افراد شاد نسبت، به افراد ناشاد برای کامل کردن جملات از کلمات مثبت استفاده می‌کنند. در تکلیف یادآوری کلمه نیز تعدادی کلمه مثبت و منفی در اختیار شرکت کنندگان قرار می‌گیرد و از آنان خواسته می‌شود که کلمات را پس از دیدن یادآوری کنند. راستینگ (۱۹۹۸) نشان داده است که افراد شاد نسبت به افراد ناشاد در یادآوری کلمات مثبت سریع تر عمل می‌کنند (نقل از داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳).

روش‌های دیگر ارزیابی بهزیستی، شیوه های زیست شناختی است، نظیر اندازه گیری ضربان قلب، پاسخ گالوانیکی پوست، بازتاب یکه خوردن ^[۱۲۹]،سطح هورمونی و فعالیت‌های عصب شناختی (داینر، سبیوس – داینر و تامیر، ۲۰۰۴)، حرارت بدن، دامنه تنفس، حرکات ماهیچه ای مربوط به صورت برای ارزیابی احساسات هیجانی (داینر، اسکلن و لوکاس، ۲۰۰۳) و ارزیابی هورمون‌های استرس زاست (داینر، اسکلن، ۲۰۰۳).

برخی از ابزارهای پرسشنامه ای که برای اندازه گیری بهزیستی به کار می‌روند عبارتند از : پرسشنامه حالات شخصی که توسط برنز و مارتین (۱۹۹۵) تهیه شده، پرسشنامه شخصیتی آیزنگ ^[۱۳۰]و پرسشنامه شخصیتی نئو^[۱۳۱]و پرسشنامه شادکامی آکسفورد^[۱۳۲]که توسط آرجیل و لو (۱۹۸۹) تهیه شده است ( نقل از یزدانی، ۱۳۸۲) و پرسشنامه سلامت عمومی (گلدبرگ^[۱۳۳]،۱۹۷۸) و پرسشنامه بهزیستی عمومی (دوپی ^[۱۳۴]) (نقل از کنو^[۱۳۵]،لینتونن^[۱۳۶] و آیتیو^[۱۳۷]،۲۰۰۲).

۲-۷- عوامل و همبسته‌های بهزیستی

تحقیقات وسیعی در رابطه با همبستگی عوامل جمعیت شناختی و عوامل محیطی دیگر با بهزیستی صورت گرفته است. این یافته ها با کار کانتریل^[۱۳۸](۱۹۶۵) در یازده کشور و بر روی ۲۳۸۷۵ نفر ؛ روجرز (۱۹۶۹) و کامبل^[۱۳۹]، روجرز (۱۹۷۲) در امریکا ؛ اینگل‌هارت^[۱۴۰](۱۹۹۰) و ونهون(۱۹۹۴)آغاز شد.

این تحقیقات نشان داد که عوامل جمعیت شناختی و محیطی بر روی بهزیستی تأثیر دارند (نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵).

این عوامل عبارتند از :

۱٫ سن : (بات و بیزر^[۱۴۱]،۱۹۹۷؛ نقل از داینر و میرز، ۱۹۹۷؛ داینر و سا، ۱۹۶۸؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛ ریف^[۱۴۲]،۱۹۹۱؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛ اینگل‌هارت، ۱۹۹۰ ؛ نقل ا کرمی نوری و مکری، ۱۳۸۱؛ مروزاک و کولانز، ۱۹۹۸؛ بات ولیسیر، ۱۹۷۸؛ ترجمه بهرامی و همکاران، ۱۳۸۳ ؛ شهرآرای، ۱۳۸۴).

۲٫ جنس 🙁 رابینسون و رجیتیر^[۱۴۳]،۱۹۹۱؛ نقل از داینر و میرز، ۱۹۹۵ ؛ ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛ میچالوس، ۱۹۹۱؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛‌هارینگ^[۱۴۴] استوک^[۱۴۵]و اکون ^[۱۴۶]،۱۹۸۴؛ نقل از کرمی نوری و مکری، ۱۳۸۱؛ فوجیتا، داینر و ساندویک، ۱۹۹۱؛ نقل از داینر، اسکلن، ۲۰۰۳ ؛ وود^[۱۴۷]،رهدز^[۱۴۸]و ولن ^[۱۴۹]، ۱۹۸۹؛نقل از آرجیل ؛ ترجمه بهرامی و همکاران، ۱۳۸۳).

۳٫ نژاد: (داینر، ساندیک، سایدلیتز^[۱۵۰] و داینر، ۱۹۹۳ ؛ رابینز و ریگر ^[۱۵۱]، ۱۹۹۱ ؛ استک، سیدلیتز، ‌هارینگ و ویتر، ۱۹۸۵ ؛ نقل از میرز و داینر، ۱۹۹۵ ؛ کروکر^[۱۵۲]، میچر^[۱۵۳]، ۱۹۸۹ ؛ نقل از کرمی نوری و مکری، ۱۳۸۱).

۴٫ منابع و امکانات : (داینر و فوجیتا ۱۹۹۱ ؛، نقل از داینر و اسکلن، ۲۰۰۳).

۵٫ سلامتی : (کمبل، کانورس ^[۱۵۴]و راجرز، ۱۹۷۶ ؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛ هنرت^[۱۵۵]، کراز ^[۱۵۶]،نادلر ^[۱۵۷]و بید^[۱۵۸]،۱۹۹۰؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵).

۶٫ ازدواج : (گلین ^[۱۵۹]،۱۹۷۵ ؛ گودیشن^[۱۶۰]، ۱۹۸۹ ؛ وایت^[۱۶۱]، ۱۹۹۲ ؛ مستکاستا^[۱۶۲]،۱۹۹۵؛ داینر کهم ^[۱۶۳]،ساوایشی، ۱۹۹۸؛ کوردک^[۱۶۴]،۱۹۹۱ ؛ مستکاستا، ۱۹۹۷ ؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵ ؛‌هارنینگ –‌هایدر ^[۱۶۵]و استک، کان و ویتر^[۱۶۶]، ۱۹۸۵؛ نقل از داینر و ساوایشی، ۱۹۹۷ ؛ لی، سکمب و شهان، ۱۹۹۱ ؛ کوردک، ۱۹۹۱ ؛ گو، استیل و ۱۹۸۵؛ نقل از داینر و ساوایشی، ۱۹۹۷ ؛ لی ^[۱۶۷]،سکمب^[۱۶۸] و شهان^[۱۶۹]، ۱۹۹۱ ؛ کوردک، ۱۹۹۱ ؛ گو، استیل^[۱۷۰] و‌هاگز^[۱۷۱]، ۱۹۹۰؛ کاسلر^[۱۷۲] و اسکس^[۱۷۳]، ۱۹۸۲ ؛ نقل از ادینگتون و شامان. ۲۰۰۵).

۷٫ درآمد : (آرجیل، ۱۹۸۶ ؛ نقل از کرمی نوری و مکری، ۱۳۸۱ ؛ داینر و داینر، ۱۹۹۵ ؛ ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵؛ داینر و اسکلن، ۲۰۰۳).

۸٫ معنویت و مذهب 🙁 پارگامنت^[۱۷۴]، ۱۹۹۸ ؛ کونیگ^[۱۷۵]، ۱۹۹۴ ؛ الیسون^[۱۷۶]، ۱۹۹۱ ؛ لوین و ویسینگ، ۱۹۹۴ ؛ نقل از زنجانی طبسی، ۱۳۸۳ ؛ الیسون، ۱۹۹۱؛ استرابرنج^[۱۷۷]، شما^[۱۷۸]، کهن^[۱۷۹]، ربرت و کاملان^[۱۸۰]، ۱۹۹۸ ؛ نقل از ادینگتون و شامان، ۲۰۰۵ ؛ بالستون^[۱۸۱]، شون‌راد^[۱۸۲] و ونتیس^[۱۸۳]، ۱۹۳۳ ؛ کولاسانتو^[۱۸۴] و شرایور^[۱۸۵]، ۱۹۸۹ ؛ نقل از کرمی نوری و مکری، ۱۳۸۱).

و این تکالیف و تشویقات، همگی مستلزم وجود آزادی بیان است. این آزادی را یکی از آزادی‌های بنیادین بشر دانسته اند و گفته شده که«آزادی اطلاعات (و آزادی بیان)یکی از حقوق بنیادین بشر و زیر بنای همه‌ آزادی هایی است که ملل متحد نسبت به آن اهتمام می‌ورزد. ^[۳۳]

با تتبع و کاوش در لابه‌لای نصوص و ادله دین و نیز سخنان و سیره‌ی عملی پیشوایان با شواهد بی شماری می‌توان اهمیت آزادی بیان را اثبات نمود. در ذیل ازباب مشت نمونه خروار به نمونه هایی اشاره می‌کنیم:

الف)در قرآن

۱- آیاتی که بر مشورت و نظرخواهی از دیگران تأکید می‌کند (آل عمران/۱۵۹، شورا/‌۳۸)

«اهمیت مشورت تا آن‌جاست که خداوند پیامبر خود را با وجود عصمت و اتصال به منبع وحی فرمان داده است که با اصحاب خویش مشورت کرده و آرای آنان را به دست آورد.

شگفتی ما از این دستور قرآنی آنگاه فزونی می‌گیرد که در آن اعصار، عموم مردم هیچ گونه جایگاه سیاسی نداشتند که آنان را در امور، مشارکت و مداخله دهد. حکام در نظر اکثریت مردم از قداست ذاتی تا بدان حد که ایشان را به خدایان نزدیک و تسلیم بی‌چون و چرا در برابر حکام را موجب گردد، برخوردار بودند. مسلمانان نیز نسبت به پیامبر خدا خاضع بودند و مشارکت دادن خویش را در حکومت انتظار نداشتند، در چنین زمینه‌ای قرآن کریم مشورت رسول اکرم با مسلمانان و نظرخواهی از ایشان را توصیه می‌کند». ^[۳۴]

امام خمینی (ره)در دعوتی عام به نقد و انتقاد و طرح آرای گوناگون می‌فرماید:

«فرض کنید یک نفر می‌رود و مسائل خودش را می‌گوید، انتقاد هم دارد، ‌انتقادات آزاد است… آن که انتقاد می‌کند… با نظر صحیح انتقاد بکند، با این که جواب می‌دهد هم اگر با نظر صحیح و بدون این که غضب در آن راه داشته باشد جواب بدهد، آن وقت منطق در مقابل منطق است» ^[۳۵]

۲- آیاتی که از کتمان حق نهی می‌کنند. ^[۳۶]

۳- آیاتی که بحث و مناظره و جدال نیک را تشویق می‌کنند. ^[۳۷]

ب)درسنت

۱- پیامبر اکرم (ص)فرمود:«حقیقت دین، نصیحت نسبت به حاکمان و عموم مسلمین است» ^[۳۸] این فرموده به روشنی لزوم خیرخواهی و نیک‌اندیشی همه‌ آحاد مسلمین نسبت به دیگران و نیز بالملازمه، استبقال پیشوایان و رهبران را از ارائه نظرات انتقادی توصیه می‌کند. همین توصیه و نظایر آن موجب گردیده که در متون روایی ما بابی تحت عنوان«النصیحه الائمه المسلمین» منعقد می‌گردد. ^[۳۹]

۲- رسول گرامی اکرم (ص)آگاهان امت را به اظهار نظر در مسائل مختلف و جلوگیری از نارواها توصیه کرده و می‌فرماید:«آن‌گاه که بدعت‌ها در امت من آشکار گردید برشخص داناست که دانش خود را اظهار نماید». ^[۴۰]

ج)از نظر عقل

تأکیدی که قرآن و سنت بر اصالت آزادی بیان دارد مورد تأیید عقل نیز هست، چرا که عقل بشری نیز بر ضرورت پذیرش آزادی بیان و اظهار عقیده به عنوان یک اصل بنیادین صحه می‌گذارد؛ چرا که،

اگر قلم و بیان آزاد نباشد، نواقص حکومت‌ها و نیازهای اجتماع معلوم نمی‌گردد، در حالی که بر حاکمان، رفع نواقص و برآوردن نیازهای پذیرفته شده اجتماع ضرورت دارد.

اگر قلم و بیان آزاد نباشد، ‌رشد و تکامل اجتماع، که در گرو مناقشات و بیان فضایل و رذایل و حسن و قبح افعال و اقدامات است و موجب آن می‌گردد که مردم همه‌ آرا را شنیده، و نیکوترین را انتخاب کنند، متوقف می‌شود.

امیرالمومنین (ع)در این باره می‌فرماید:«هرکس به رأی خود استبداد ورزد هلاک می‌گردد، و هرآن که با دیگران مشورت کند در عقول دیگران شرکت جسته است». ^[۴۱]

نیز:«هرکس از آرای گوناگون استقبال نماید، مواضع خطا و اشتباه را در می‌یابد. ^[۴۲]

‌بنابرین‏ باید گفت: آزادی بیان در فقه امامیه به صورت گسترده پذیرفته شده است و اهمیت این مهم مورد تأکید فراوان قرار گرفته است. البته آزادی بیان معنایش این نیست که کسی بر ضد مصلحت کشور، ‌قلمش آزاد است که بنویسد. بیان آزاد است که مطالبی اگر دارد بنویسید… در حدود قوانین، در حدود کارهای عقلایی آزاد است. ^[۴۳]

پیرامون آزادی بیان، بحث‌های فراوانی قابل گفتن و نوشتن است. نگارنده به هیمن قدر کفایت می‌کند.

‌بنابرین‏ باید پذیرفت که امروزه آزادی بیان یک حق بنیادین بشری محسوب می‌شود، گذشته از این که دولت نباید از بیان آزاد جلوگیری کند، باید پذیرفت که دولت برای تحقق این آزادی تکالیفی هم دارد و باید زمینه‌های لازم را فراهم آورد، آزادی اطلاعات و حق دسترسی به اطلاعات موجود در نزد دولت نیز یکی از زمینه‌های بسیار مهم برای تحقق اتم و اکمل آزادی بیان است.

۲-۲- تاریخچه آزادی اطلاعات

آن چه که به آزادی اطلاعات دولتی مشهور شده است، قدمت چندانی ندارد، در دوران فئودالیسم، تنها شمار اندکی از مردم با سواد بودند و به اطلاعات پیرامون جهان و جهان سیاسی، در مقیاس کوچک دوران فئودالسیم، دسترسی داشتند. در واقع این امکان وجود داشت که اطلاعات بر مبنای نیاز به دانستن، سهمیه بندی شود، بدون آن که پیامدهای چندان مشکل سازی وجود داشته باشد؛ نتیجه‌ این گزینش اطلاعاتی آن شد که دسترسی به اطلاعات دولتی تنها برای شمار اندکی از حاکمان امکان پذیر بود، پس از گذر از این دوران و شروع مدرنیته، انتقال به اقتصاد صنعتی از یک سو، با توسعه‌ حجم و گوناگونی اطلاعات در جامعه، و از سوی دیگر کاهش اطلاعاتی حاکمان، همراه گشت. چه جهش اقتصادی صنعتی امکان پذیر نبود و دوام نمی‌یافت، مگر آن که نیروی کار، دست کم، از سواد، آموزش و مهارت متوسط برخوردار می‌شد. به بیان دیگر، تدوام پویایی جامعه صنعتی نیازمند آن بود که اطلاعات در سطوح جامعه به مراتب وسیع تری از جامعه توزیع شود. ^[۴۴]

در دورانی که اطلاعات، دیگر تنها یک کالای عمومی نیست، بلکه یک منبع عمومی نیز هست، حکومت این مسئولیت را بر عهده دارد که ترتیبی دهد تا شهروندان و جامعه ‌به این اطلاعات ضروری برای آموزش و حاکمیت بهینه، دسترسی داشته باشند.

به حکایت اسناد بین‌المللی اصل آزادی اطلاعات و مطبوعات را می‌توان پس از خاتمه‌ی جنگ جهانی دوم در نظام بین‌المللی مشاهده نمود. ^[۴۵]

در واقع شکل کلاسیک آزادی اطلاعات در چارچوب‌های جدید مربوط به حقوق بشر در اعلامیه‌ی جهانی بشر ۱۹۴۸ میلادی خودنمایی کرد. ^[۴۶]

مجمع عمومی ملل متحد دو سال قبل از اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر، در نخستین اجلاسیه‌ی خود اعلام کرده؛ آزادی کسب اطلاعات یکی از بنیادی ترین حقوق بشر و آزادی‌ها است که ملل متحد برای تحقق آن به وجود آمده است. ^[۴۷]

در قوانین داخلی کشورها، آزادی اطلاعات نخستین بار در سال ۱۷۶۶ میلادی در قانون مطبوعات سوئد و برای روزنامه نگاران به رسمیت شناخته شد. هدف از تصویب این قانون که در ابتدا آزادی مطبوعات نام داشت، ایجاد یک جامعه‌ باز بود که در آن حتی اسنادی چون نامه‌های رؤسای کشورهای دیگر به نخست وزیر نیز باید تحت نظارت عموم قرار بگیرد؛ قاعده‌ایی که تا امروز نیز پابرجاست. ^[۴۸]

کلمبیا پس از سوئد دومین کشوری است که قانون آزادی اطلاعات در آن به تصویب رسیده است.

قانون آزادی اطلاعات این کشور مصوب ۱۸۸۸ میلادی، دسترسی به اطلاعات و اسناد و مدارک دولتی را حق مردم می‌دانست. ‌بر اساس این قانون هر فرد می‌توانست با دادن تقاضا به اسناد دولتی دسترسی داشته باشد، مگر در مواقعی که قانون این دسترسی را محدود کرده باشد. قانون اساسی کلمبیا نیز همچنان حق دسترسی به اطلاعات در اختیار دولت را تضمین ‌کرده‌است. ^[۴۹]