جدول ۴-۳: توزیع فراوانی پاسخ‌های ارائه شده به سؤال سوم – حسابداری مدیریت

شماره سؤال‌
شرکت شما چگونه موضوعات حسابداری مدیریت را در میان بخش­ها، قسمت ­ها و واحدها می­گنجاند؟
تعداد
درصد
درصد تجمعی

۱

شرکت فقط از معیارهای مالی جهت ارزیابی­ و برنامه‌ریزی‌های راهبردی خود استفاده می­ نماید.

۳۴

۳۵/۲۶

۳۵/۲۶

۲

شرکت از تعدادی شاخص مبتنی بر حسابداری مدیریت، که شامل یا معیارهای مالی و یا معیارهای غیرمالی است در راستای هدف‌های راهبردی شرکت استفاده می­ نماید (مثل افزایش سهام بازار، افزایش سودآوری، افزایش سودمندی و…).

۳۴

۳۵/۲۶

۷۰/۵۲

۳

معیارهای حسابداری مالی و حسابداری مدیریت جهت ارزیابی و برنامه­ ریزی راهبردی شرکت دخالت داده می­ شود.

۳۴

۳۵/۲۶

۰۵/۷۹

۴

شرکت از تعدادی کاربرگ مربوط به معیارهای عملکرد استفاده می­ کند که لزوماًً ‌بر اساس حسابداری نیستند و جهت ارزیابی و ترکیب کردن هدف‌های راهبردی آن است.

۲۵

۳۵/۱۹

۴۰/۹۸

۵

شرکت از شاخص‌های خاصی مبتنی برحسابداری مدیریت که شامل هم معیارهای مالی و هم معیارهای غیرمالی در راستای هدف‌های راهبردی شرکت است، استفاده می‌کند.

۲

۶۰/۱

۱۰۰

جمع

۱۲۹

۱۰۰

—

همان طور که در جدول شماره ۴-۴ ملاحظه می‌شود، برای سؤال چهارم پرسشنامه که برای بررسی برنامه کاری کارکنان حسابداری مدیریت طراحی و تدوین شده است، ۵۰/۳۹ درصد از پاسخ‌دهندگانبه این مورد اشاره کرده‌اند که فرصت‌ها و الزاماتی در برنامه کاری کارکنان حسابداری مدیریت شرکت‌ها وجود دارد و در سایر موارد سیاست کاری خاصی که تنها مختص کارکنان حسابداری یا کارکنان حسابداری مدیریت باشد، وجود ندارد.

جدول ۴-۴: توزیع فراوانی پاسخ‌های ارائه شده به سؤال چهارم – حسابداری مدیریت

شماره سؤال‌
کدام گزینه زیر برنامه­کاری برای کارکنان حسابداری مدیریت را نشان می‌دهد؟
تعداد
درصد
درصد تجمعی

۱

در اینجا برنامه کاری برای تمام کارکنان شرکت وجود دارد و سیاست کاری خاصی که تنها مختص کارکنان حسابداری باشد، وجود ندارد.

۳۱

۲۴

۲۴

۲

در اینجا برنامه کاری برای تمام کارکنان مالی وجود دارد، تقریباً غیررسمی است و مختص کارکنان حسابداری مدیریت نمی ­باشد.

۴۷

۵۰/۳۶

۵۰/۶۰

۳

در اینجا فرصت‎هایی برای کارکنان حسابدرای مدیریت وجود دارد. در این رابطه، کارکنان باید خودشان برنامه ­های آموزشی مربوط را که علاقه‌مند به دانستن آن هستند بدانند. مدیریت ممکن است بهترین برنامه آموزشی برای آن‌ ها را نداند.

۱۹

۷۰/۱۴

۲۰/۷۵

۴

در اینجا الزاماتی در برنامه کاری کارکنان حسابداری مدیریت توسط مدیر تعیین شده است. ممکن است کارکنان حسابداری مدیریت نیاز به درخواست از مدیریت جهت نوع آموزش مورد علاقه خود داشته باشند.

۲۴

۶۰/۱۸

۸۰/۹۳

۵

در اینجا الزاماتی در برنامه کاری کارکنان حسابداری مدیریت توسط مدیر تعیین شده است. کارکنان حسابداری مدیریت آموزش ویژه مرتبط حسابداری مدیریت را جهت توسعه و گسترش کارشان دریافت کرده ­اند.

۸

۲۰/۶

۱۰۰

جمع

۱۲۹

۱۰۰

—

همان طور که در جدول شماره ۴-۵ ملاحظه می‌شود، برای سؤال پنجم پرسشنامه که برای بررسی تعیین نیازمندی‌ها و انتظارات مشتریان جاری و آتی طراحی و تدوین شده است، در بیش از ۵۲ درصد از موارد، پاسخ‌دهندگان ‌به این مورد اشاره کرده‌اند که نیازهای خدماتی مشتریان با توجه به نوع فعالیت شرکت جهت پاسخ‌گویی به آن‌ ها مشخص شده است و در سایر موارد چنین رویکردی، وجود ندارد.

1. 1. – Knowled-Based Economy ↑

1. 1. – Itami ↑

1. 1. – Bontis ↑

1. 1. -Mertins ↑

1. 1. – Intangibles ↑

1. 1. – Donnel et al ↑

1. 1. -Argreis ↑

1. 1. -Choe ↑

1. 1. – Bruggeman and slagmuler ↑

1. 1. -Advanced manufacturing technology ↑

1. 1. -Sosana and et al ↑

1. 1. – March & simon ↑

1. 1. – Faleknur ↑

1. 1. -Curado ↑

1. 1. -miller ↑

1. 1. -kander and sharma ↑

1. 1. -Tomus & Allen ↑

1. 1. -Rhodes and et al ↑

1. 1. -Nanni et al& Otley et al ↑

1. 1. – Little et al ↑

1. 1. – Conner and Prahald ↑

1. 1. – Sinonin ↑

1. 1. – Kraatz ↑

1. 1. – Barr ↑

1. 1. – Pennings ↑

1. 1. – Young and Selto ↑

1. 1. – Chenhall ↑

1. 1. – Sim and Killough ↑

1. 1. – Yadav& et al ↑

1. 1. – Chen hall ↑

1. 1. -Schaffer & et al 2004 ↑

1. 1. – choe 2004 ↑

1. 1. – Nevis et al ↑

1. 1. – Lam ↑

1. 1. – Shirani ↑

1. 1. – Garvin ↑

1. 1. – choe ↑

1. 1. -bruggeman and slagmuler ↑

1. 1. -Ouksel et al ↑

1. 1. – Jayram et al ↑

1. 1. -Joshi ↑

1. 1. -Devaraj ↑

1. 1. – Just in Time ↑

1. 1. – Abernethy and Brownell ↑

1. 1. – Miller ↑

1. 1. – Harrison and et al ↑

1. 1. -Advanced manufacturing technology ↑

1. 1. -Bennet ↑

1. 1. – Cyert & March ↑

1. 1. – Davies ↑

1. 1. – Bayrakta raglu&konanize ↑

1. 1. – Argris & schou ↑

1. 1. -Jelinek ↑

1. 1. -sange ↑

1. 1. – Wajson ↑

1. 1. – Grantham ↑

1. 1. -Argyris ↑

1. 1. -Recogonize ↑

1. 1. -adjustment ↑

1. 1. -schon ↑

1. 1. – Tasng ↑

1. 1. – cognitive ↑

1. 1. – Behavioral ↑

1. 1. – Mouris ↑

1. 1. – Descriptive analytical ↑

1. 1. – prescriptive ↑

1. 1. – sinkula ↑

1. 1. -Miller ↑

1. 1. – Narver ↑

1. 1. – Lukas etal ↑

1. 1. – stata ↑

1. 1. -Faule & layels ↑

فصل چهارم

تجزیه وتحلیل داده ها

۴-۱- مقدمه

این فصل به ارائه تجزیه وتحلیل یافته های پژوهش اختصاص دارد. پژوهشگر پس از اینکه روش تحقیق خود را مشخص کرد و با بهره گرفتن از ابزارهای مناسب، داده ­های مورد نیاز را برای آزمون فرضیه ­های خود جمع ­آوری کرد، اکنون نوبت آن است که با بهره­ گیری ‌از تکنیک‌های آماری مناسب، که با روش تحقیق، نوع متغیرها و… سازگاری دارد، داده ­های جمع ­آوری شده را دسته­بندی و تجزیه و تحلیل نمایند و در نهایت فرضیه­ هایی را که تا این مرحله او را در تحقیق هدایت کرده ­اند در بوته آزمایش (آزمون) قرار دهد و تکلیف آن ها را روشن کند و سرانجام بتواند پاسخ یا راه­ حلی برای پرسشی که تحقیق (تلاشی سیستماتیک برای به دست آوردن آن بود) بیابد (خاکی،۳۰۳،۱۳۸۴). در این تحقیق برای تجزیه و تحلیل داده های جمع‌ آوری شده و آزمون فرضیه‌ها ازروش‌های آماری توصیفی و استنباطی استفاده می‌شود. در روش‌های توصیفی، تلاش بر آن است تا با ارائه جداول و استفاده از ابزارهای آمار توصیفی نظیر شاخص‌های مرکزی و پراکندگی، به توصیف داده های تحقیق پرداخته شود تا این امر به شفافیت موضوع کمک کند. از روش های آماری استنباطی نیز جهت آزمون فرضیه‌ها استفاده می‌کنیم.

همان‌ طور که قبلا توضیح داده شد اطلاعات لازم برای آزمون فرضیه ­های تحقیق، از منابع مختلفی از جمله لوح فشرده شرکت اطلاع رسانی بورس، سایت بورس و نرم افزار ره آورد نوین، استخراج شده که پس ازانتقال به صفحه گسترده EXCEL مورد پردازش قرار گرفته است و سپس با توجه به نوع فرضیه، به تجزیه و تحلیل اطلاعات با استفاده ازنرم افزار SPSS می‌پردازیم. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات و آزمون

1. 1. capital adjustment cost ↑

1. 1. – Anderson & Lanen ↑

1. 1. -Mediros & Costa ↑

1. 1. -Garison & Noreen ↑

1. 1. -Horengren et al ↑

1. 1. -Noreen & Sodersteram ↑

1. 1. -Salvator ↑

1. 1. -Garrison & Noreen ↑

1. 1. -Cost object ↑

1. 1. -Time horizon ↑

1. 1. -Relevant range ↑

1. 1. -Lipe ↑

1. 1. -Stulz ↑

1. 1. ۱- Treasury bill rate ↑

1. 1. ۲- Idiosyncratic risk ↑

1. 1. ۳- Market risk ↑

1. 1. ۴- Mutual funds ↑

1. 1. ۵- Fama, E. and K. French. 1993. Common risk factors in the returns on stocks and bonds. Journal of financial Economics ۳۳: ۳-۵۶٫ ↑

1. 1. ۶- Easley, D. , and M. O^,Hara. 2004. Information and the cost of capital. Journal of Finance 59: 1553-1583. ↑

1. 1. ۱- Niemi, Antti. 2005. Earnings quality and its country-specific implications for market value. working paper. Helsinki School of Economics. ↑

1. 1. ۲- رحمانی نصرآبادی، محمد، (۱۳۸۷)، “عوامل مؤثر بر دقت سود پیش بینی شده توسط شرکت ها”، رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده علوم اقتصادی و دارایی. ↑

1. 1. ۱- رشیدیان، سمانه، (۱۳۸۸)، “بررسی تأثیر بخش ۳۴۰ استاندارد حسابرسی (رسیدگی به اطلاعات مالی آتی) بر کیفیت سود پیش بینی شده”، رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی تهران، دانشکده مدیریت و حسابداری. ↑

1. 1. Signaling ↑

1. 1. ۱- Principle of substitution ↑

1. 1. ۲- Pratt, Shannon P. Cost of Capital: Estimation and Application. John wiley. New Jersey. (2002). ↑

1. 1. ۳- Ibbotson Associates. Cost of Capital Workshop. Chapter 1. p. 7. Ibbotson Associates. Chicago. (2002). ↑

1. 1. ۱- مطابق ماده ۲۴۰ قانون تجارت مصوبه سال ۱۳۴۷ شرکت ها باید سود سهام اعلام شده را حداکثر ظرف مدت ۸ ماه از تاریخ تصویب مجمع پرداخت نمایند. ↑

1. 1. ۲- طبق ماده ۹۰ قانون تجارت شرکت ها موظفند۱۰% از کل سود سال را تقسیم کنند. ↑

1. 1. ۳- محمد قسیم عثمانی، “شناسایی مدل های هزینه سرمایه و تأثیر عوامل مؤثر برآن”، پایان نامه دکتری، دانشگاه علامه طباطبائی، (۱۳۸۱). ↑

1. 1. ۱- محمد نصیرپور، “بررسی تأثیر اندازه شرکت بر هزینه سرمایه شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران”، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی، (۱۳۷۹). ↑

1. 1. ۱- Leuz, C, and R. Verrecchia. . Firms, capital allocation choices, information quality, and the cost of capital. Working paper, University of Pennsylvania. (2004). ↑

1. 1. ۲- قاسم بولو، هزینه حقوق صاحبان سهام و ویژگی های سود”، رساله دکتری حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده حسابداری و مدیریت(۱۳۸۶). ↑

1. 1. ۳- Watts, R. L, and J. L. Zimmerman, Positive Accounting Theory. Prentice- Hall. Engle Wood Cliffs: New Jersey, (1986) ↑

1. 1. ۱- Botosan, C. 1997. Disclosure level and the cost of equity. The Accounting Review 72: 323-349. ↑

1. 1. ۲- Barry ↑

1. 1. ۳- Brown ↑

1. 1. ۱- Lang, M. , and Lundholm. 1996. Corpotrate disclosure policy and analyst behavior, The Accounting Review 71(4): 467-492. ↑

1. 1. ۱- Omran, Mohammed & John, Pointon “The determinants of cost of capital by industry within an emerging economy:Evidence from Egypt”, International Journal of Business,9(3), (2004) PP 237-258 ↑

1. 1. ۱-Null Hyp ↑

1. 1. ۲-Alternative Hyp ↑

1. 1. ۳- Naturalistic and rationalistic. ↑

1. 1. ۴- Quantitative and qualitative. ↑

1. 1. .Pearson ↑

1. 1. .Kolmogorov-Smirnov ↑

موریس و کانتیتز^[۳۰] (۱۹۷۶) باورهای غیر منطقی که الیس وضع ‌کرده‌است را به دو دسته طبقه بندی می‌کنند.دسته اول باورهایی هستند که منجر به خشم، بحث اخلاقی و تمایل به ناکامی کمتر می شود. مانند این ایده که (اجتناب از مشکل آسان تراز روبرو شدن با آن است). مواردی که الیس آن را باور نامیده، مطابق است با آن چه که ادوارد مک نل ^[۳۱]در سال ۱۹۹۷ طرح های تصمیم گیری می نامد (الگوهایی که مردم معمولا برای انتخاب هایشان استفاده می‌کنند) مردم وقتی باورشان را تغییر می‌دهند، احساس بهتری دارند و بهتر هم عمل می‌کنند. زیرا انتخاب های بهتری انجام می‌دهند. مک نل اولین نوع طرح تصمیم گیری را مطلق می‌داند که قاعده ای ثابت است(مانند اگر شما مرا دوست داشته باشید من هم شما را دوست خواهم داشت). دومین طرح تصمیم گیری عمل مقایسه ای است مانند(اگر شما x را بر y ترجیح بدهید کار را انجام خواهید داد ). سومین طرح تصمیم گیری همیشه پاسخده می‌باشد مانند(اگر x اتفاق بیافتدy هم اتفاق می افتد) (گاردنر گاتلی^[۳۲]،۱۹۹۹). نقشباورها،نگرشهاو فرایندهایذهنیدیگردربسیاریازاختلالاتومشکلاترفتارینشاندادهشدهومعلومشدهاست کهباورهایغیرمنطقیمیتوانند،رنجهایافرادراتشدیدکنند(لطفی کاشانی،۱۳۸۷).

بسیار از ناراحتی های مردم و زندگی عاطفی نامنظم آن ها، ریشه در انواع عقاید غیر منطقی، غیر واقعی ‌در مورد خود، دیگران و جهان پیرامون آن ها دارد. با کمی دقت می بینیم افسردگی، اضطراب، نا امیدی و حتی مشکلات مضاعف دیگری مثل کم شدن احساس عزت نفس، پایین آمدن خود پنداره، سوء ظن و بدبینی، می‌تواند از طریق تلقین های درونی و تفکرات نامطلوب ایجاد شود. در واقع بسیاری از تلقینات به خود، ابتکاراتی غیر منطقی است که منجر به نتیجه گیری اشتباه، انعطاف پذیری، تفکر و جزم اندیشی می شود. با این که نگرش ها قابل آموزش هستند می توان با ارائه آموزش های خاص در نگرش افراد و به دنبال آن رفتار افراد، تغییراتی ایجاد نمود(صفاری نیا و همکاران،۱۳۹۱). به طور خلاصه میتوان گفت که تصورات کاملا غلط و اشتباه درباره امورات روز مره باعث به وجود آمدن باورهای غیر واقعی و غیر منطقی خواهد شد(امین پور و احمد زاده، ۱۳۹۰).

۲-۱۱- باورهای ارزشی و غیرارزشی

می‌توان ‌به این باور ویژگی‌هایی نسبت داد؛ اگر باور مورد ارزیابی قرار گیرد، از باور ارزشی صحبت خواهد شد. مثلاً، می‌توان سرعت اتومبیل را “خطرناک” یا “اعصاب خردکن” توصیف کرد. همچنین، باور می‌تواند به ارتباط بین دو موضوع مربوط باشد. مثلاً، افراد سیگاری، ‌پس از مبتلا شدن به سرطان، اعلام می‌کنند که به‌عقیده آن‌ ها مصرف سیگار بر سلامت جسمی اثر مستقیم دارد، در حالی که قبلاً این واقعیت را قبول نداشتند(بدار و همکاران، ترجمه گنجی،۱۳۸۹).

۲-۱۲- انواع باورها

از یک دیدگاه باورها به دو دسته تقسیم می‌شوند: (تقی پور ،۱۳۷۸).

الف) باورهای منطقی: کسانی که باور دارند در کاری موفق می‌شوند بدون شک توانایی انجام آن کار را در خود می بینند و موفق خواهند شد.

ب) باورهای غیر منطقی: این باور که نیاز به حمایت و تأیید افرادی دارند که آن ها را می شناسند و یا به آن ها علاقه دارند.

۲-۱۳- ویژگی های باورها(تفکر) منطقی

شخصی که به شیوه ای منطقی فکر می‌کند:

۱-افکار خود را بر پایه واقعیت های عینی و نه عقاید و باور داشت های ذهنی بنا می نهد.

۲-به احتمال زیاد هم زندگی و هم جان خود را حفظ می‌کند.

۳-به خود کمک می‌کند تا هدف های شخصی خود را سریع تر روشن سازد.

۴-می کوشد تا حداقل با کم ترین میزان تعارض و تضاد شخصی ، پریشانی را برای خود به وجود آورد.

۵-از درگیر شدن در تعارض ها و تضادهای شخصی با افراد معنی دار در زندگی خود اجتناب می‌کند (ساعتچی،۱۳۷۴).

۲-۱۴- ویژگی باورهای(تفکر) غیر منطقی

باورهای غیر منطقی دو ویژگی دارند: ( امین پور و احمد زاده۱۳۹۰).

۱٫توقعات خشک و تعصب آمیزی هستند که معمولا با کلمات باید و حتما بیان می‌شوند.

۲٫فلسفه های خود آشفته ساز، که معمولا حاصل این توقعات هستند و انتساب های بسیار نا معقول و بیش از حد تعمیم یافته ایجاد می‌کنند( امین پور و احمد زاده۱۳۹۰).

۲-۱۵- طبقه بندی باورهای غیر منطقی

اعتقادهای غیر منطقی می‌توانند به صورت زیر تجلی پیدا کنند(ساعتچی،۱۳۷۴ ):

۱- باور غیرمنطقی تأیید دیگران: این باور که نیاز به حمایت و تأیید افرادی داریم که آن ها را می شناسیم و یا به آن ها علاقه داریم. این باور می‌تواند به دلایل متعدد مشکلاتی برای انسان ایجاد کند. برای مثال تقاضای مورد تأیید دیگران بودن سبب می شود که انسان خودش را به خاطر این که آیا می‌تواند این تأیید را بدسات آورد یا نه ناراحت و نگران نماید. اگر این تأیید را قطعاً به دست آورند آنگاه خواهد بود که مبادا دوباره آن را از دست بدهد. نگرانی کامل داشتن ‌در مورد تأیید دیگران بر روی تصمیم و عملکرد فرد ‌در مورد زندگی اش تاثیر می‌گذارد. اینکه خواستار یا تقاضامند تأیید و تقویت هر کسی باشیم هدفی غیرقابل دسترس است، چرا که هر کاری که فرد انجام می‌دهد ممکن است بعضی آن را تأیید کنند و بعضی دیگر تأیید نکنند و گروهی نسبت به آن بی تفاوت باشند. ‌بنابرین‏ انسان اگر به زندگی خود ادامه دهد و زندگی خود را طبق میل و آرزوهای خویش اداره کند مردم وی را تأیید می‌کنند و او را دوست دارند اگر چه آنان ممکن است همان مردمی نباشند که وی خواستار تأیید آن ها است(همان منبع).

۲- باورغیرمنطقیدرموردمشکلاتآینده: این باور که در آینده اتفاق خطرناکی رخ می‌دهد و باید بشدت ‌در مورد آن نگران باشیم. خیلی از مردم معتقد هستند که آن ها باید خود را نگران مشکلات احتمالی بکنند. آن ها معتقد هستند که اگر ‌در مورد مسائل و مشکلات نگران نباشند به نظر دیگران مزخرف به حسال می‌آیند(همان منبع).

۳- باور غیرمنطقی توقع از خود: این باور که ما موفق هستیم و در هر کاری صلاحیت لازم را داریم و داوری ما ‌در مورد شایستگی مان بر اساس موفقیت مان در کارهایمان است. این باور در موردی مخصوصاً مواقعی که فرد در زندگی با شکست روبرو می شود بسیار آسیب پذیر است چرا که فرد تصور می‌کند که نالایق است و لیاقت زندگی کردن را ندارد. همچنین انگیزه بسیار زیاد و مداوم برای موفقیت از لحاظ جسمی استرس هائی ایجاد می‌کند که موجب بیماری هائی نظیر زخمهای معده، سردرد و فشار خون بالا می شود(ساعتچی،۱۳۷۴ ).

۴-باور غیرمنطقی سرزنش کردن: این باور که همه از جمله خود ما مستحق سرزنش و مجازات شدن به خاطر اعمال اشتباهی که انجام می‌دهند، هستند. این باور باعث می شود که فرد با انجام دادن عمل اشتباه دچار خشم و احساس گناه و عذاب شود. همچنین در صورتی که هدف از دیگران اشتباهی صورت گیرد به علت معتقد بودن ‌به این باور در روابط فرد با دیگران مشکل پیش می‌آید و می‌تواند به وجود آوردن حس انتقام جویی تاثیر داشته باشد.

اما باید اقدامات حمایتی خاصی که برای منافع عالیه شان لازم است ، اتخاذ شود . در حالت دوم شخص مرتکب در سنی بیشتر از سن خداقل و کمتر از سن ۱۸ سال قرار دارد که وی می‌تواند مورد اتهام و رسیدگی تحت آئین دادرسی قرار گیرد . اما این آئین دادرسی کیفری باید کاملا منطبق با اصول و مقررات کنوانسیون حقوق کودک باشد .^[۱۵۷]

کمیته حقوق کودک در ملاحظات نهایی خود مکررا از دول عضو دعوت می‌کند که حداقل سن مسئولیت را بالا ببرند . ^[۱۵۸] مثلا در ملاحظات نهایی کمیته حقوق کودک در خصوص گزارش کشور قطر اظهار می‌دارد :

« کمیته نگران این مسئله است که اشخاص زیر ۱۸ سال ممکن است برای جرایم به همان طریق بالغین و بزرگسالان تحت تعقیب قرار گیرند ( یعنی بدون آئین دادرسی ویژه ) و در معرض حکم به مجازات های مشابه و همانند بزرگسالان قرارگیرند . کمیته توصیه می‌کند که کشور عضو نسبت به یک حداقل سن مسئولیت جزایی که مطابق اصول و مقررات کنوانسیون باشد اقدام نماید .» ^[۱۵۹]

کمیته حقوق کودک پس از بررسی گزارش دولت های مختلف در موضوع تعیین حداقل سن مسئولیت کیفری که کمترین آن ۷ سال و بالاترین را ۱۶ سال اعلام می‌کند در تفسیر عام شماره ۱۰ برای راهنمایی بیشتر کشورها و رفع مشکلات آن ها به طور مفصل و دقیق به تبیین موضوع حداقل سن مسئولیت کیفری پرداخته است.^[۱۶۰]

گفتار سوم: توصیه به کشورها مبنی بر پرهیزازپذیرش استثنا برقاعده مصونیت اطفال کمتر ازسن حد­اقل قانونی

در ماده ۴ قواعد پکن توصیه شده که : « در نظام های حقوقی که در آن ها مفهوم سن مسئولیت جزائی برای نوجوان پذیرفته شده است ، آغاز آن سن نباید خیلی پایین تر از یک سطح سنی که واقعیت های بلوغ عاطفی ، روحی و فکری به ظهور می‌رسند در نظر گرفته شود .» ^[۱۶۱] در تفسیر این قاعده چنین آمده است : حداقل سن مسئولیت کیفری برحسب تاریخ و فرهنگ متفاوت است و اگر سن مسئولیت کیفری خیلی پایین در نظر گرفته شود آن وقت مفهوم مسئولیت بی معنی خواهد بود در نتیجه باید تلاش شود که سن مسئولیت کیفری به میزانی پایین آورده شود که از لحظ بین‌المللی برسر آن موضوع توافق شود . ^[۱۶۲]

در ادامه کمیته پس از آنکه دولت ها را به پرهیز از تعیین حداقل سن بسیار پایین دعوت می کند اعلام می‌کند که حداقل سن مسئولیت کیفری در زیر ۱۲ سال برای کمیته قابل پذیرش نمی باشد و از دولی که حداقل سن بالاتری را انتخاب کرده‌اند تقاضا می‌کند که آن را تقلیل ندهند .^[۱۶۳] زیرا حداقل سنی بالاتر ، مثلا ۱۴ یا ۱۶ سالگی ، به تحقق نظام مطلوب دادرسی صغار که مطابق جزء « ب » بند « ۳ » ماده ۴۰ کنوانسیون ، بدون توسل به رسیدگی قضایی به امور مربوط به اطفال معارض قانون رسیدگی می نمایدکمک خواهد کرد ، البته مشروط بر اینکه حقوق انسانی اطفال به تضمینات قانونی نیز کاملا رعایت شوند .

همچنین کمیته مایل است از رویه ای که به موجب آن ، مثلا در مواردی که طفل به ارتکاب جرم مهمی متهم شده و یا طفل برای داشتن مسئولیت کیفری ، دارای رشد کافی انگاشته می شود ، استثنائاتی بر قاعده حداقل سن لازم برای مسئولیت کیفری تعیین کنند که حتی به صورت استثنایی کاربرد سن پایین تر را اجازه ندهد . ^[۱۶۴]

البته برخی معتقدند فقدان تضمین دسترسی به روند قضایی مناسب و عادلانه در واقع اصلی ترین نگرانی ناشی از تعیین حداقل سن مسئولیت کیفری در سطح بالا می‌باشد . برای کودکان زیر آن سن ، شرط سنی به منزله عدم مداخله نظام قضایی است که لااقل از لحاظ نظری تنها مجرای تضمین حق برخورداری از قضاوت عادلانه است .محاکمه و صدور حکم بیرون از نظام قضایی ، شامل تصمیم گیری توسط نهاد های اداری ، تابع قواعد ناظر بردادگاه های رسمی نبوده و ممکن است خطر اتخاذ تصمیمات خود سرانه و سلیقه ای را در بر داشته باشد .^[۱۶۵]

گفتار چهارم: کیفیت مطلوب واکنش غیر قضائی نسبت به قانون­شکنی اطفال در سنین مصونیت از تعقیب

منظور از واکنش غیر قضایی در واقع مداخله بدون توسل به رسیدگی قضایی ، این موضوع در قسمت چهارم نظریه کمیته حقوق کودک مرتبط با عناصر اساسی سیاست جامع در دادرسی صغار آمده است . با استناد به مقرره شماره ۲۲ ، ۲۳ ،

مقرره ۲۲ نظریه کمیته اشعار دارد : « مقامات دولتی برای رسیدگی به پرونده اطفالی که مظنون یا متهم به نقض حقوق کیفری یا ناقض آن شناخته می­شوند، ممکن است دو نوع متفاوت از مداخله را به کار گیرند: مداخله بدون توسل به رسیدگی قضائی و مداخله در چهارچوب رسیدگی قضائی. کمیته به دولت­های عضو یاد­آور می­ شود که در قالب تمام مداخلات مذکور، نهایت مراقبت باید به عمل آید که حقوق انسانی طفل و تضمینات قانونی مربوطه، دقیقاً رعایت شده و محفوظ از تعرض باشند.^[۱۶۶]

مقرره ۲۳ نظریه کمیته اشعار دارد : « اطفال معارض با قانون و حتی اطفال تکرار کننده جرم، حق دارند به نحوی با آن ها رفتار شود که موجب بازپذیری و پذیرش نقش سازنده­ای از جانب طفل در جامعه شود (بند «۱» ^[۱۶۷] ماده ۴۰ کنوانسیون). ^[۱۶۸]دست­گیری، بازداشت و زندانی کردن طفل، تنها می ­تواند به عنوان آخرین راه چاره، کاربرد داشته باشد (بند «ب» ماده ۳۷). ^[۱۶۹] بر همین اساس، -به عنوان بخشی از یک سیاست جامع برای دادرسی اطفال،- ضرورت دارد که طیف متنوعی از تدابیر برای اطمینان از رفتار سازگار با صحت و سلامت اطفال و متناسب با خصوصیات آن ها از یک سو و جرم ارتکابی از سوی دیگر، پیش ­بینی و اعمال شوند. این تدابیر باید شامل مراقبت، راه­نمایی و نظارت، مشاوره، برنامه تعلیق مراقبتی، تأمین حضانت، برنامه ­های آموزشی و حرفه­آموزی و گزینه­ های دیگر به جای نگهداری در مؤسسات باشد (بند «۴» ماده ۴۰).

همچنین در قسمت مربوطه از «قواعد پکن» و شرح رسمی آن که به عنوان معیار­های حد­اقلی ملل متحد در زمینه دادرسی صغار شناخته می­ شود، در ارتباط با قضا­زدایی توصیه­ های ذیل ارائه شده است

مقرره ۱۱ ‌در مورد قضا زدایی اشعار دارد : « امکان رسیدگی به پرونده اطفال بزهکار بدون توسل به محاکمه رسمی توسط مقامات صالحه مذکور در مقرره ۱٫۱۴ از مجموعه قواعد حاضر،^[۱۷۰] در هر مورد که مناسب باشد باید مورد بررسی قرار گیرد. »

کمیته در ادامه نظریات خود مبنی بر بیان عناصر اساسی دادرسی اطفال به استناد مقرره۲۴ لغایت ۲۷ می افزاید : ( « بر اساس بند «۳» ماده ۴۰ کنوانسیون، برای رسیدگی به پرونده اطفالی که مظنون یا متهم به نقض حقوق کیفری یا ناقض آن شناخته می­شوند، در هر مورد که مناسب و مطلوب باشد، وظیفه دولت­های عضو این است که بکوشند از تدابیر مقتضی بدون توسل به رسیدگی قضائی هرچه بیشتر و بهتر استفاده شود. نظر ‌به این واقعیت که اکثریت اطفال بزهکار فقط مرتکب جرایم کوچک می­شوند، طیف گسترده ­ای از تدابیر که متضمن خارج شدن طفل از فرایند دادرسی مخصوص صغار یا دادرسی کیفری بوده و او را به خدمات (اجتماعی) جای­گزین ارجاع دهد (یعنی تدابیر انصراف از تعقیب یا قضا­زدایی)، باید به صورت یک رویه عملی تثبیت شده در­آید که ممکن و لازم است در بیشتر پرونده ­ها از آن استفاده شود. » مقرره ۲۴ )

۳ـ اصل دعوت و جهاد

از میان اصول سیاست‏ خارجی اسلام، شاید این اصل بیش از همه حائز اهمیت ‏بوده و بیشتر از دیگر محورها مورد بحث و مناظره قرار گرفته باشد. احتمالا یکی از جهات اهمیت این اصل، آن است که ماهیت روابط خارجی از دیدگاه اسلام را تبیین می ‏کند. مناظرات دامنه‏دار درباره‌ اصل دعوت و جهاد سبب شد از هر دو اصل تحت‏ یک عنوان یاد کنیم؛ زیرا اگر تنها به ذکر عنوان دعوت اکتفا گردد، دیدگاه های موجود درباره‌ اصل جنگ یا صلح در روابط خارجی اسلام نادیده انگاشته می‏ شود؛ و اگر اصل را بر جهاد و جنگ مشروع بگذاریم، طرح عنوان اصل دعوت ناتمام خواهد ماند.

تفصیل این بحث را با یک پرسش اساسی ناظر به ماهیت روابط خارجی از دیدگاه اسلام پی‏ می‏ گیریم که آیا اسلام در روابط خود با جوامع غیراسلامی، اصل را بر جنگ می‏ گذارد یا صلح؟ به عبارت دیگر، آیا صلح یک قاعده است و جنگ، ضرورت یا بالعکس؟ اگر اصل جهاد را به عنوان یکی از اصول سیاست ‏خارجی اسلام مورد تأکید قرار دهیم، به زعم برخی اندیشمندان مسلمان و عموم خاورشناسان، اصل در روابط خارجی اسلام، جنگ است و صلح ناظر به حالات خاص و استثنا از قاعده می‏ باشد؛ اما اگر اصل را بر دعوت بگذاریم، قضیه فرق خواهد کرد. دقیقا با عنایت ‏به همین مسئله است که با دو نوع روش رو به رو می‏گردیم:

الف‌ـ روش خاورشناسان که در قالب «گسترش اسلام با شمشیر‏» مطرح می‏ گردد و بر مفاهیمی چون تروریسم، بنیادگرایی، اسلام مسلح و…تأکید می‏ شود. در این رویکرد، آیات جهاد به خصوص آیه سیف، به عنوان مستند مورد توجه قرار می‏ گیرد.

ب‌ـ روشنفکران مسلمان که در قالب «پیراستن چهره‌ی اسلام از خشونت‏» به تحلیل می‏پردازند و بر مفاهیمی چون: اسلام و تسامح و زندگی مسالمت‌آمیز تأکید می‏ کنند.^[۹۸]

در حالی‏که دسته نخست فقط به تحلیل آیات جهاد می‏پردازند و آیات صلح را از نظر دور می‏دارد، دسته دوم با تأکید بر آیات صلح، به آیات جهاد بی‏توجهی می‏ کنند. روش اعتدال، روشی است که بتواند میان هر دو دسته آیات جمع زند. اکثر مفسران و فقهای اسلام در این‏باره اندیشیده‏اند که از مجموع این گفته‏ها و اظهارات می‏توان به جمع‏بندی و نتیجه نهایی نایل آمد. بدون تردید یکی از مهم‏ترین و احتمالا هدف اصلی فرستادن انبیا، دعوت است. آیات متعدد قرآن کریم، پیامبران را دعوتگران دینی معرفی می ‏کند. بر این‏اساس، نخستین وظیفه پیامبر، دعوت بشر به تعالیم و ارزش‏های وحیانی است. از سوی دیگر، جنگ با مشرکان و طغیان‏گران، بی‏تردید یکی از وظایف اساسی مسلمانان محسوب می‏ گردد. آنچه ‌در مورد جنگ حایز اهمیت است، فلسفه تشریع این پدیده است که جهاد برای چیست و چه زمانی انجام می‏پذیرد.

با تحلیل و موشکافی این نکته، می‌توان رابطه‌ دعوت و جهاد و اصل در روابط خارجی دولت اسلامی را به دست آورد. اگر جهاد برای کشور گشایی باشد، احتمالا بر دیدگاه خاورشناسان مبنی بر جنگ محوری اسلام صحه می‏ گذارد؛ ولی اگر فلسفه تشریع جهاد برای دعوت به تعالیم وحیانی و ارزش‏های اسلامی باشد نه سلطه جویی و کشور گشایی، ادعای مذکور ناتمام و غرض آلود خواهد بود. غربی‌ها جنگ را چنین تعریف می‌کنند: جنگ عبارت است از ادامه‌ سیاست به روش خشونت‌آمیز. یعنی هرگاه کشوری موفق نمی‌شود عقیده خود را از راه دیپلماسی به کشور دیگری تحمیل کند، به جنگ متوسل می‌شود؛ ولی اسلام هرگز به دنبال تحمیل عقیده خود بر دیگران نیست؛ زیرا قرآن کریم فرموده که در دین اجبار نیست (بقره/۲۵۶). پس جنگی که در اسلام مطرح است، جنبه دیگری دارد. این نوشتار ادعا دارد که اصل در روابط خارجی اسلام بر صلح استوار است و جنگ حالت استثنایی است که بنابر ضرورت تجویز می‏ گردد. عصاره‌ استدلال ما بر این فرضیه آن است که جهاد اسلامی یکی از مراحل دعوت به شمار می ‏رود و برای ترویج ارزش‏های دینی صورت می‏ گیرد؛ و در واقع، توحید اساس جهاد و جهاد برای توحید است.

بحث را با طرح اهمیت دعوت در آیات قرآن به عنوان یکی از اصول روابط خارجی دنبال می‏ کنیم و در پی آن، آیات مربوط به جهاد را مورد مطالعه و تحلیل قرار خواهیم داد. آیات متعددی اولین و مهم‏ترین وظیفه پیامبر را دعوت به خیر و صلاح می‏داند. خداوند سبحان پیامبران خود را مبلغان پیام خود و مظهر رحمت‏ خویش و اصلاح و تزکیه بشر معرفی می ‏کند. مانند: سورهای: انبیاء آیه ۱۰۷، بقره آیه ۱۵۱، اسراء آیه ۱۵، مائده آیه ۱۹، نساء آیه ۱۶۵، مزمل آیه ۱۵، احزاب آیه ۴۵ و ۴۶، الحاقه آیه ۱۰ و توبه آیه ۱۲۸، و….

در برخی آیات، خداوند آن چنان به ابلاغ پیام خود و دعوت بشر به ارزش‏های اسلامی اهمیت می‏ دهد که وعده می ‏کند تا زمانی که رسولی را به ادای این وظایف نگمارد، کسی را مجازات نخواهد کرد: «… وَ مَا کُنَّا مُعَذِّبِینَ حَتیَ‏ نَبْعَثَ رَسُولا. و ما تا پیامبری برنینگیزیم، به عذاب نمی‏پردازیم.» (اسراء/۱۵)

در روابط خارجی اسلام نیز اصل دعوت به عنوان یکی از اصول اساسی مورد توجه و تأکید قرار می‏ گیرد. خداوند در یکی از آیات، خطاب به پیامبر این اصل را چنین معرفی می ‏کند: بگو ای اهل کتاب به کلمه‏ای روی آورید که میان ما و شما یکسان است، جز خدای واحد را نپرستیم و چیزی را شریک حضرتش قرار ندهیم و غیر از خداوند کسی را ارباب و فرمانروایمان ندانیم.» این آیه و نظایر آن، بخوبی بیانگر آن است که پیامبر اسلام در روابط خارجی خویش قبل از هر امری موظف است مردم را به خدای واحد بخواند. در سیره‌ی پیامبر اکرم نیز این اصل پیش از هر کاری به چشم می ‏آید. ایشان تا دعوت نکرده بود، دستور جهاد نمی‏داد.^[۹۹] در روایتی امام علی می‏فرماید: «زمانی که پیامبر مرا به سوی یمن می‏فرستاد، فرمود: یا علی اگر خداوند یک نفر را به دست تو هدایت کند، بهتر از تمام آن چیزی است که آفتاب بر آن می‏تابد.»^[۱۰۰] ابویعلی، طبری و دیگران به نقل از ابن عباس می‏گویند: «رسول خدا هرگز با هیچ قومی نجنگید مگر این‏که آن ها را به اسلام فرا خواند.»^[۱۰۱] پیامبر اسلام چنان به مسئله دعوت اهمیت می‏ دهد که در همه‌ جنگ‏ها، ابتدا به دعوت می‏ پردازد؛ حتی مردمانی را که قبلا دعوت کرده، مجددا به اسلام می‏خواند. با وجود آنکه اهالی خیبر به دعوت عالم بودند، پیامبر سه روز سفیران و دعوتگران خویش را نزد آنان می‏فرستد تا آن ها را به اسلام رهنمون باشند.^[۱۰۲] از مجموع آیات ناظر به دعوت و روایات و سیره‌ی پیامبر اسلام و رهبران دینی، به دست می ‏آید که دعوت، یکی از اصول اساسی در روابط خارجی اسلام با جوامع غیراسلامی است و چنان اهمیتی دارد که جهاد غیرمسبوق به دعوت را از مشروعیت ‏خارج می‏ سازد؛ و بیشتر فقهای شیعه و سنی بر این امر اجماع نظر دارند.^[۱۰۳]

آیا اصل در روابط خارجی اسلام بر جنگ استوار است‏یا صلح؟ بر اساس محوریت آیات دعوت، اصل صلح مورد تأکید قرار می‏ گیرد؛ اما سؤال این است که آیات جهاد را چگونه می‏توان تفسیر کرد. عمده مستند کسانی که اصل را بر جنگ استوار می‏ دانند، آیاتی است که مسلمانان را به کشتار کفار و مشرکان فرمان می‏ دهد و جهاد را یک وظیفه شرعی مطرح می‏ سازد. مانند:

ــ «…وَ قَاتِلُواْ الْمُشْرِکِینَ کاَفَّهً کَمَا یُقَاتِلُونَکُمْ کَافَّهً… و همگی با مشرکان بجنگید، چنان که آنان همگی با شما می‏جنگند‏.» (توبه/۳۶).