۳-۳-۲ مدل باکس- جنکینز:

مدل‌های باکس- جنکینز رویکردی است که امروزه به طور وسیع در محیط‌های اقتصادی و مدیریتی از آن برای پیش‌بینی استفاده می‌گردد. این روش در دهه ۱۹۶۰ توسط پرفسور جرج باکس و پرفسور گیولی جنکینز به منظور تجزیه و تحلیل سریهای زمانی توسعه یافت. این دو معتقد بودند که پیش‌بینی در یک سری زمانی نه تنها به گذشته داده های آن سری باز می‌گردد، ممکن است به گذشته سریهای زمانی مرتبط نیز مربوط شود. این روش عموماً در موارد زیر به کار می رود:

1. 1. برنامه ریزی تولیدی

1. 1. برنامه ریزی اقتصادی و تجاری

1. 1. نظارت بر تولید و موجودیها

1. کنترل و بهینه سازی فرایندهای صنعتی

فرض بنیادی این روش براین است که مشاهدات مربوط به سریهای زمانی مستقل نبوده و به صورت متوالی به هم وابسته می‌باشند و این وابستگی بین داده های متوالی، در زمانهایی با فواصل مساوی اندازه گیری می شود. شیوه عمل در این روش ‌به این صورت است که مقادیر آینده یک سری زمانی را از روی مقادیر فعلی و گذشته آن برآورد می‌کند و فرض می شود که مشاهدات در فواصل ناپیوسته از زمان با فاصله های مساوی در دسترس می‌باشند. به عنوان مثال مقدار فروش در سال جاری و ماه های قبل در اختیار بوده و با بهره گرفتن از آن ها فروش برای زمان‌های مورد انتظار ۱٫۲٫۳٫۰۰۰٫۱۲= t پیش‌بینی می شود(همان منبع،ص ۳۲)^۱.

۴-۳-۲ مراحل عملی روش باکس- جنکینز:

۱- مرحله تعیین: در این مرحله از بررسی توابع خود همبستگی (خود همبستگی جزئی سری زمانی حاصل از مشاهدات) الگوی مناسب سری شناخته می شود.

۲- مرحله تخمین و آزمون: بعد از تشخیص اولیه، به برآورد دقیق مقادیر پارامترها اقدام می شود و در ادامه با انجام آزمون‌های معلوم می شود که آیا الگوی پردازش شده از هر لحاظ رضایت بخش می‌باشد یا خیر؟ این مرحله به مرحلۀ تخمین و آزمون معروف است.

۳- مرحله کاربرد: در این مرحله، چنانچه جواب آزمون قبل مثبت باشد مدل مربوطه در پیش‌بینی و کنترل عوامل مورد نظر به کار گرفته می شود.

۵-۳-۲ مدل گام زدن تصادفی:

در این روش با بهره گرفتن از ارزش واقعی اطلاعات سال جاری، ارزش یک سال یا دو سال آینده پیش‌بینی می شود. فرض این روش بدین گونه است که وضعیت کنونی با وضعیت ها و وقایعی که در آینده رخ خواهند داد، در ارتباط هستند. این مدل سود آتی مورد انتظار را تنها با اتکاء بر جدیدترین مشاهدات تخمین می زند. از این مدل برای تشریح سری زمانی قیمت سهام، نرخ رشد سود و فروش استفاده می شود. فرمول گام زدن تصادفی عبارت است از:

(۳-۲)

که:

: سود پیش‌بینی شده برای دوره t

: سود واقعی برای دوره قبل از t

: یک عامل مزاحم با روند تصادفی و احتمالی می‌باشد.

پیش فرضهای برای عامل مزاحم وجود دارد و عبارتند از:

1. 1. میانگین هر یک از عوامل مزاحم برابر صفر است

1. 1. عدم وجود خود همبستگی بین عوامل مزاحم

1. کلیه عوامل مزاحم ها دارای واریانس یکسان می‌باشند.

در این مدل یک متغیر تصادفی است در حالی که دیگر متغیر تصادفی نیست چراکه به ارزش آن در دورۀ t پی برده شده است(اسماعیلی ، ۱۳۸۵،ص ۳۵)^۱.

لینتر و گلابر سال ۱۹۶۷ در مقاله ای تحت عنوان «نرخ رشد درهم و برهم» به تشریح علل ناکامی گرین و سگال پرداخته‌اند و با ارائه مستندات علمی نتیجه گیری کردند که «تغییرات سود مانند تغییرات قیمت به طور تصادفی صورت می‌گیرد» به طور کلی نتیجه تغییرات در رابطۀ با رفتار سود حسابداری نشان می‌دهد که هنوز روش تصادفی به طور کلی توصیفگر خوبی از فرایند تولید سود حسابداری سالانه شرکت‌ها (در آمریکا) می‌باشد. گرین و سگال پیش‌بینی مدیران اجرایی را در طول سال‌های ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴ مورد بررسی قرار داده بودند ولی نتوانستند اطلاعات مطلوبی دربارۀ آینده به دست آورند(همان منبع،ص ۳۶)^۲.

۴-۲ بخش سوم بازده و بازده غیر منتظره

۱-۴-۲ -بازده

بازده یک سرمایه گذاری عبارت است از جریان های نقدی قابل تحققی که توسط صاحبان سرمایه گذاری و در طول یک سرمایه گذاری معین تحصیل می شود. بازده نوعاً ‌بر اساس درصدی از ارزش سرمایه گذاری انجام شده در آغاز دوره بیان می شود(رهنمای رودپشتی، ۱۳۸۶،ص ۵۴)^۱.

۲-۴-۲ روش های محاسبه بازده سهام‌داران

بازده یا پاداش سرمایه گذاری شامل، سود سالانه و افزایش (کاهش) ارزش سهام است(پارسائیان، ۱۳۸۴،ص ۴۱)^۲.

این بازده معمولاً به صورت درصد و نرخ نشان داده می شود.

چند روش برای محاسبه بازده پیشنهاد شده است که عبارتند از:

1. 1. روش نسبت سود به قیمت

1. روش پیش‌بینی سود نقدی

روش نسبت سود به قیمت

‌بر اساس این روش بازده سهامدار برای یک دوره معین به شرح زیر محاسبه می‌گردد:

(۴-۲)

که:

: بازده هر سهم

: سود سالیانه هر سهم

: قیمت خرید هر سهم (ارزش بازار)

از آن جا که این روش تغییرات قیمت سهام را مدنظر قرار نمی دهد، کمتر از سوی سرمایه گذاران مورد استقبال قرار گرفته است.

روش پیش‌بینی سود نقدی

در این روش فرض می شود سهامدار، سهم خود را تا دوره بی نهایت نگهداری می‌کند. ‌بنابرین‏ عایدی تغییرات قیمت سهام هیچ گاه شامل سهامدار نمی شود.

به دلیل عدم احتمال فروش در آینده قابل پیش‌بینی، به فروش نخواهد رفت. ‌بنابرین‏ تنها منفعتی که از خرید و نگهداری سهام عاید سهامدار می شود همان سود نقدی است(پارسائیان، ۱۳۸۴،ص۴۶۱)^۱.

جهت بازده دوره ها باید قیمت بازار (خرید) سهم را در اختیار داشت و ارزش هر سهم مانند هر سرمایه گذاری دیگر برابر است با مجموعه ارزش فعلی سودهای دریافتی آتی آن و به صورت زیر محاسبه می‌گردد:

(۵-۲)

که:

: نرخ بازده مورد انتظار سهام‌داران

: سود نقدی مورد انتظار در پایان سال

: قیمت هر سهم

اگر سهام‌داران انتظار سود نقدی همراه با رسید سالیانه، ثابتی را داشته باشند ارزش یا بازده مورد انتظار سهامدار به شرح زیر محاسبه می‌گردد:

(۶-۲)

: آخرین سود تقسیمی هر سهم

: رشد سود نقدی شرکت

محاسبه این نوع بازده بیشتر از سوی سرمایه گذارانی است، که سهام را به منظور نگهداری بلند مدت خریداری می‌کنند و هدفشان سفته بازی کوتاه مدت نیست.

روش بازده کل (واقعی)

در این روش بازده سهام از دیدگاه شرکت برای سهام داران محاسبه می شود، بازده یک سهم از دو بخش تشکیل می شود:

الف) دریافت سود سهام

ب) افزایش قیمت سهام در انتهای دوره نسبت به ابتدای دوره

بازده واقعی یا بازده کل عبارت است از مجموع مزایایی که در طول سال به سهم تعلق می‌گیرد. این مزایا را می توان با شرح زیر خلاصه کرد:

1. 1. سود نقدی ناخالص هر سهم طبق مصوبه مجمع عمومی صاحبان سهام

1. 1. مزایای ناشی از حق تقدم خرید سهام

1. 1. مزایای ناشی از سود سهمی یا سهام جایزه

• • • تئوبولد: آسیب اداری را استفاده غیر قانونی از اختیارات برای نفع شخصی بیان می‌کند.

  

• • گولد: فساد اداری را به اختصار سوء استفاده نهادینه شده شخص از منابع عمومی توسط مستخدمان خدامات کشوری تعریف ‌کرده‌است و مصادیق آن عبارتند از: زد و بندها در قراردادهای ساختمانی، پرداخت رشوه برای گرفتن مجوز واردات کالا، دادن انعام یا پول به کارکنان برای گرفتن خدمت. استفاده از منابع عمومی مثل وسیله نقلیه و نیروی کار، سوء استفاده از سفرها و محل‌های اقامت دولتی در جهت منافع شخصی، به کار گماردن دوستان و اقوام فاقد شایستگی، فروش اموال دولتی به نفع شخصی.

  

• • جیمز اسکات: فساد اداری را به مجموعه رفتاری اطلاق می‌کند که ضمن آن فرد به دلیل تخقق منافع خصوصی خود و دست یابی به رفاه بیشتر با موقعیت بهتر، خارج از چهار چوب رسمی وظایف یک نقش دولتی عملی می‌کند.

• • الوانی می‌گوید: فساد اداری ، انحراف از شیوه های قانونی و به طور کلی استفاده نامشروع از مقام و موقعیت شغلی اطلاق می شودو به اشکال مختلف بروز می‌کند که رشوه یکی از آن ها‌ است. پیچیدگی، نارسایی و به روز نبودن قوانین، دیوان سالاریهای عریض و طویل و وغیر پاسخگو، ناآگاهی مردم از حقوق خود، عدم دسترسی به اطلاعات، ضعف ایمان، روحیه فردگرایی، فقر مادی، از زمره دلایل شکل گیری فساد هستند .

• • ویتوتاتزی :معتقد است که یک مسئول یا کارگزار دولتی مرتکب آسیب اداری شده است که در اتخاذ تصمیمات اداری، تحت تأثیر منافع شخصی یا روابط و علایق خانوادگی و دلبستگی های اجتماعی قرار گرفته باشد. این تعریف ‌در مورد کشورهای در حال توسعه بیشتر از کشورهای صنعتی مصداق دارد زیرا در این گونه کشورها روابط اجتماعی و خانوادگی اهمیت بسیار بالایی دارند و هر فرد وظیفه خود می‌داند تا حد امکان به خویشاوندان و نزدیکان خود کمک نماید. علاوه بر آن هر فرد برای رسیدن به مقاصد شخصی و رفع مشکلات خود در وهله نخست متکی به حمایتها و مساعدتهای اقوام و آشنایان خود است.

• • کولین نایر : رفتاری که بر اثر نفع طلبی یا قدرت جویی خصوصی اعم از شخصی، خانوادگی یا محفلی ، کارکردهای متعارف یک نقش یا سمت انتخابی یا انتصابی دولتی را منحرف می‌کند .

• • مشتاق خان: فساد اداری رفتاری برگرفته از روابط و مقررات اداری و رسمی است که منجر به گرایش به سمت اهداف بخش خصوصی در اثر محرکهائی چون، ثروت، قدرت، جایگاه یا نظام سازمانی می‌گردد.

• • سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور در لایحه مبارزه با فساد برای مطالعه کاربردی آسیب اداری و روش های مبارزه با آن در برنامه پیشنهادی خود تحت عنوان برنامه مبارزه با فساد و ارتقای سلامت در نظام اداری تعریف زیر را پیشنهاد ‌کرده‌است: فساد اداری عبارت است از : الف ) اقدامات مأموران دولتی که با هدف انتفاع و بهره برداری برای خود یا اشخاص دیگر یا در قبال دریافت مال برای خود یا اشخاص دیگر از طریق راه های زیر انجام می پذیرد : نقض قوانین و مقررات و ضوابط اداری تعبیر و تفسیر قوانین و مقررات و ضوابط اداری تغییر در قوانین و مقررات و ضوابط اداری ، خودداری، کندکاری یا کوتاه در انجام وظایف در قبال ارباب رجوع تسهیل یا تسریع غیر عادی در انجام کار برای اشخاص معین در مقایسه با دیگران ب ) اقدامات اشخاص حقیقی و حقوقی با هدف انتفاع و بهره برداری برای خود یا اشخاص دیگر یا در قبال پرداخت مال به مأموران دولت که به منظور برخورداری از مزایا و امتیازات از راه های غیر صحیح انجام می پذیرد.

• • بانک جهانی و سازمان شفافیت بین الملل : فساد اداری عبارت است از استفاده از قدرت عمومی برای کسب منافع خصوصی اداری، تحت تأثیر منافع شخصی یا روابط و علایق خانوادگی.

• • تعریف حقوقی (قانونی) فساد اداری : استفاده غیر قانونی از اختیارات اداری/ دولتی برای نفع شخصی.

• • تعریف بر مبنای افکار عمومی جامعه: اقدامی (در چهارچوب فعالیت‌های اداری/ دولتی) که از دید عموم مردم غیر اخلاقی و مذموم یا مضر باشد. در این تعریف فساد اداری به سه حالت : سیاه، خاکستری و سفید تقسیم می شود :

• • فساد اداری سیاه: کاری که از نظر توده‌ها و نخبگان سیاسی منفور است و عامل آن باید تنبیه شود. برای مثال می توان از دریافت رشوه برای نادیده گرفتن معیارهای قانونی نام برد.

• • فساد اداری خاکستری: کاری که از نظر اکثر نخبگان منفور است، اما توده‌های مردم ‌در مورد آن بی‌تفاوتند. مثلاً کوتاه کارمندان در اجرای قوانینی که در بین مردم از محبوبیت چندانی برخوردار نیستند و کسی غیر از نخبگان سیاسی به مفید بودن آن ها معتقد نیست .

• • فساد اداری سفید: کاری که ظاهراًً مخالف قانون است، اما اکثر اعضای جامعه (نخبگان سیاسی و اکثر مردم عادی) آن را آنقدر مضر و با اهمیت نمی‌دانند که خواستار تنبیه عامل آن باشند. برای مثال، چشم‌پوشی از موارد نقض مقرراتی که در اثر تغییرات اجتماعی و فرهنگی، ضرورت خود را از دست داده‌اند.

• • تعریف بر اساس منافع عمومی: آن گروه از اقدامات کارگزارن حکومت است که :اولاً ) به منافع عمومی (Public Interest) لطمه بزند . ثانیاًً) هدف از انجام آن رساندن فایده به عامل یا شخص ثالثی باشد که عامل را برای انجام این کار اجیر ‌کرده‌است.

• به عنوان آسیب کلان یا خرد: نتایج تحقیقات انجام شده ‌در مورد آسیب اداری کشورهای مختلف نشان می‌دهد که آسیب اداری در رده های میانی و پایینی نظام اداری تا حد زیادی به میزان فساد در بین ‌سیاست‌گزاران‌ و کارمندان عالی رتبه بستگی دارد. هنگامی که مدیران ارشد فاسد باشند از یک سو به کمک مدیران میانی نیازمندند و از سوی دیگر ناچارند نهادهای حسابرسی و نظارتی، مطبوعات و دستگاه های قضایی و سازمان‌های بازرسی را تضعیف کنند.

فساد اقتصادی در یک موقعیت بازارگونه اتفاق می افتد و به مبادله کالا یا نقد مادی مربوط می شود که عنصر اصلی فساد مالی است. انتقال منابع تنها به صورت نقد یا کالا نیست بلکه در یک موقعیت اجتماعی، مبادله با چند مفهوم فرهنگی و اخلاقی سروکار دارد. فساد مالی در یک مفهوم گسترده تر، بده بستان اجتماعی یا فساد اجتماعی نامیده شده است که به طور معرفی به ‌عنوان یک عنصر اساسی از مشتری گرایی تلقی می شود مشتری گرایی اغلب به معنای مبادله منافع مادی است ولی نمی توان آن را تا این حد محدود کرد زیرا مشتری گرایی دارای مفهوم فرهنگی و اجتماعی گسترده تری است.

مشتری گرایی، تبارگماری، قوم گرایی و دیگر شکلهای تبعیض، همه گونه های مختلفی از فساد مالی از نظر اجتماعی است. (زاهدی شمس السادات، نگرشی بر فساد و آثار آن ( ۱۳۵۸ )).

۲-۲-۱۴ بیان دیدگاه های در رابطه با عوامل فساد اداری

چون میزان حقوق و دستمزد در بخش دولتی برای تأمین احتیاجات افراد مستعد و متخصص کافی نیست اخذ وجوهی علاوه بر حقوق ناچیز آن ها می‌تواند بقای این افراد را در سازمان دولتی تضمین کند.

• • دیوید بیلی: آسیب اداری وسیله ای برای تبدیل و تلطیف برنامه های غیر قابل انعطاف، قاطع و خشک توسعه اقتصادی و اجتماعی است.

• • هانتینگتون: مقدار زیادی از رشوه ای که تجار و صنعتگران به کارمندان دولت می پردازند صرفاً برای تسریع در انجام امور و رفع موانع و وقفه های اداری است.

مایر و همکاران (۲۰۰۲) این توانایی ها را در چارچوبی به نام هوش هیجانی سازمان داده‌اند. به طور کلی، آن ها هوش هیجانی را یک توانایی ذهنی دانسته و در طی مطالعات متعددی به تکمیل نظریات خود پرداخته و در نهایت الگوی توانایی هوش هیجانی را ارائه کرده‌اند. مایر و همکاران (به نقل از گلمن، ۱۹۹۵، ترجمه پارسا،۱۳۸۷) هوش هیجانی را توانایی بازشناسی معنای عواطف و ارتباط ها شمردند که فرد را قادر می‌سازد تا مشکلاتش را حل کند. ‌بنابرین‏، قابلیت های هیجانی را برای هوش اجتماعی، بنیادی و اساسی دانستند. آنان بر این باورند که مسائل و موقعیت های اجتماعی با داده های عاطفی و هیجانی در ارتباطند. از این رو، قابلیت های هیجانی نه تنها در شکل گیری تجارب اجتماعی دخیل هستند، بلکه بر تجارب درون فردی نیز مؤثر واقع می‌شوند.

در الگوی مایر و همکاران (۲۰۰۲) ساختار هوش هیجانی در چهار شاخه اصلی ترسیم می شود:

1. 1. شناسایی هیجان ها^[۱۳۱]: توانایی شناسایی هیجان های خود و دیگران در ابعاد فیزیکی و روان شناختی، بیان صحیح و دقیق هیجان ها و توانایی تفکیک ابراز درست و نادرست احساسات.

1. 1. تسهیل هیجانی تفکر^[۱۳۲]: توانایی تمرکز دوباره بر احساساتی که در برخورد با وقایع، اشیاء و افراد تداعی شده اند، بسط هیجان ها و استفاده از آن ها در جهت تسهیل تفکر و توانایی حل مسئله و توانایی استفاده از نوسانات خلق برای در نظر گرفتن نقطه نظرهای مختلف.

1. 1. فهم هیجان‌ها^[۱۳۳]: توانایی فهم هیجان‌های مرکب یا زنجیره های هیجانی، فهم دلایل و پیامدهای احساسات خود، توانایی فهم ارتباط میان هیجان های مختلف (مثل شرم و خشم) و تعبیر و تفسیر آن ها، که اساسی‌ترین مهارت این شاخه محسوب می شود.

1. مدیریت هیجان ها^[۱۳۴]: توانایی گشودگی به تمام احساسات اعم از لذت بخش و آزار دهنده، توانایی بازنگری و اندیشه بر روی هیجان ها، توانایی حفظ و تداوم حالت های هیجانی و بازسازی آن ها بر اساس اینکه سودمند ارزیابی شده اند یا نه و توانایی مدیریت هیجان ها در خود و دیگران.

مایر، سالووی، کاروسو و سیتارنیوس^[۱۳۵] (۲۰۰۱) هوش هیجانی را نوعی از پردازش اطلاعات هیجانی می دانند که در آن هیجان ها به عنوان منابع مهم اطلاعاتی، انگیزشی و مدیریت مورد استفاده قرار می گیرند و این فرایند پردازش اطلاعات شامل توجه به هیجان ها، پردازش و ارزیابی صحیح هیجان ها و نظم بخشی سازش یافته هیجان ها است.

مایر و کامچک^[۱۳۶] (۱۹۹۸، به نقل از مایر و همکاران، ۲۰۰۲) عنوان کردند که افراد طی یک فرایند شناختی به صورت مداوم به احساسات خود اندیشیده و آن ها مورد بازنگری، ارزشیابی و تنظیم قرار می‌دهند. آن ها این فرایند ها را تجربه فراخلقی^[۱۳۷] نامیده و بر این اساس مقیاس حالت فراخلقی^[۱۳۸] را ساختند که تغییرات لحظه به لحظه اندیشه افراد را در این فرایند می سنجید، اما به منظور سنجش پایاتر تفاوت های فردی در تجارب اندیشه‌ای خلق^[۱۳۹] سالووی و همکاران (۱۹۹۵، به نقل از مایر و دیگران، ۲۰۰۲)، مقیاس صفت فراخلقی^[۱۴۰] را تهیه کردند که هوش هیجانی را در سه مؤلفه‌ توجه^[۱۴۱] هیجانی (مرحله درون داد) تمایز^[۱۴۲] هیجانی (مرحله پردازش) و بازسازی^[۱۴۳] خلقی (مرحله برون داد) اندازه گیری می‌کند.

به علاوه، دانیل گلمن (۱۹۹۵، به نقل از حاجلو، ۱۳۸۸) کتاب خود را تحت عنوان هوش هیجانی برای اولین بار منتشر ساخت. هرچند که تعریف او از هوش هیجانی بر کار مایر و سالووی مبتنی بود، اما عوامل شخصیتی دیگری نیز بر آن افزود. او هوش هیجانی را جنبه دیگری از هوش انسان می‌دانست که شامل آگاهی از احساس‌ها و استفاده از آن برای اتخاذ تصمیم های مناسب در زندگی و همچنین توانایی تحمل کردن ضربه های روانی و مهار آشفتگی های روانی است. به اعتقاد او هوش هیجانی نوعی از مهارت اجتماعی، یعنی با مردم کنار آمدن، مهار احساسات در روابط با انسان ها و توانایی ترغیب یا راهنمایی دیگران، است.

گلمن (۱۹۹۵، به نقل از حاجلو، ۱۳۸۸) بحث خود را پیرامون هوش هیجانی از آنجا آغاز کرد که نمره های درسی، هوشبهر یا نتایج آزمون های تحصیلی، علی رغم ارزش و ابهت آن ها در نظام آموزشی و دیدگاه مردمی، نمی توانند قاطعانه پیش‌بینی کنند که چه کسی در زندگی موفق خواهد شد. گلمن برای تأیید نظریه اش به اثر مهم گاردنر (۱۹۸۳، به نقل از حاجلو، ۱۳۸۸) در کتاب قالب های ذهن، که بیانیه ای در رد دیدگاه های سنتی هوش بود، اشاره کرد. به اعتقاد گاردنر یک نوع هوش نیست که موفقیت شخص را تضمین می‌کند، بلکه طیف گسترده ای از انواع هوش ضامن موفقیت افراد هستند.

گلمن هر دو نوع هوش (شناختی و هیجانی) را عامل مؤثر در حصول به موفقیت دانست. وی هوش هیجانی را مجموعه ای از توانایی هایی شمرد که شامل خویشتن داری، پشتکار، توانایی مهار تکانه ها و به تأخیر انداختن کامرواسازی (ارضای نیازها)، تنظیم خلق، مهار اضطراب ها به منظور تسهیل در اندیشیدن و تفکر درباره احساسات خود و دیگران می شود (حاجلو، ۱۳۸۸).

بار-آن (۱۹۹۷) مدلی چند عاملی برای هوش هیجانی تدوین ‌کرده‌است. او هوش هیجانی را نظامی از مهارت ها و کارایی های شخصی دانست که بر توانایی او برای موفقیت در مقابله با بحران های محیطی تاثیر می‌گذارد. تأکید بر او بر عوامل غیر شناختی نوعی از مفهوم سنتی هوش است که کمیت عوامل شناختی را منعکس می‌سازد. از دیدگاه بار-آن هوش هیجانی دارای ابعاد عاملی گوناگون است. وی ۱۵ بعد هوش هیجانی را عنوان می‌کند می توان با بهره گرفتن از ۵ خرده مقیاس پرسشنامه بهره هیجانی آن را سنجید. هوش هیجانی، مهارت های هیجانی و اجتماعی در طی زمان رشد و تغییر می‌کنند و می توان از طریق آموزش و برنامه های اصلاحی و درمانی آنهارا ارتقاء بخشید. بسیاری از عامل های هوش هیجانی بار-آن ارتباط نزدیکی با ویژگی های سنتی شخصیت دارند. بار-آن (۱۹۹۷) و گلمن (۱۹۹۵) هر دو هوش هیجانی را به عنوان نوعی ویژگی شخصیتی شمرده اند. به نظر مایر و سالووی (۱۹۹۷) برخی از تعابیر هوش هیجانی به نظر گمراه کننده می‌آیند؛ زیرا به جنبه‌های شناختی این مفهوم توجه چندانی نداشته اند. به علاوه، توانایی‌های شناختی غالبا با ویژگی‌های شخصیتی و خلقی ادغام می‌شوند. در نمودار ۱-۲ مدل هوش هیجانی بار-آن ارائه شده است.

هین^[۱۴۴] (۲۰۰۷) تعریف گلمن را از هوش هیجانی تکراری از تعاریف سالوی و مایر دانست؛ با این تفاوت که گلمن گستره هوش هیجانی را چنان وسعت بخشید که هوش هیجانی بیشتر جنبه عام پسندانه به خود گرفت تا جنبه ی علمی. هین اگر چه تعاریف مایر و سالووی را از هوش هیجانی پذیرفت، پیشنهاداتی را جهت بهبود نواقص آنان ارائه داد. نخست آنکه، هوش هیجانی دارای دو جنبه است؛

بین فردی

• • همدلی

• • مسئولیت پذیری اجتماعی

• روابط بین فردی

انطباق پذیری

• • مسئله گشایی

ولی با توجه به قواعد حاکم بر تعدد در جرایم غیر تعزیری به آسانی ‌می‌توان دریافت که گاهی علی رغم اینکه فردی مرتکب جرایم متعدد شده است قانون گذار فقط یک مجازات را برای او پیش‌بینی می­ کند و این حالت صرفا مخصوص مواردی است که اولا جرایم ارتکابی از جمله جرایم حدی باشد و ثانیاً جرم حدی ارتکابی نیز یکسان باشد به عنوان مثال فردی که به کرات مرتکب شرب خمر شده است پس از دستگیری و محاکمه فقط به یک مجازات شرب خمر(۸۰ضربه شلاق) محکوم خواهد شد و نه بیشتر.

علاوه بر این در مواردی که یکی از جرایم حدی مرتکب سنگین تر باشد به گونه ­ای که با مجازات اعدام مواجه شود و جرم یا جرایم دیگر مستوجب حبس یا تبعید باشند به حکم تبصره یک ماده ۱۳۲ فقط اعدام به اجرا گذاشته می­ شود برای مثال، چنانچه فردی به اتهام زنای به عنف دستگیر شود که علاوه بر آن­ها، هم برای بار سوم مرتکب سرقت حدی شده و هم در محاربه شرکت داشته باشد با وجود اینکه هرسه جرم ارتکابی او شدید و خطر ناک است قانون­گذار فقط مجازات اعدام را قابل اجرا می‌داند و عملا چنین فردی علی رغم شدت جرایم خود، هیچ گاه با تشدید مجازات روبه رو نخواهد شد.

به عبارت دیگر، چنین فردی با وجود ارتکاب محاربه و سرقت حدی (برای بار سوم)هیچ گاه مجازات تبعید یا حبس ابد راکه احتمالا به آن محکوم شده است تحمل نخواهد کرد.

همچنین در برخی از موارد علی رغم وقوع جرایم متعدد، قانون گذار قاضی را ملزم ‌کرده‌است که مرتکب را فقط به مجازات حدی محکوم کرده و همان را به موقع اجرا بگذارد. این وضعیت مربوط به حالتی است که چندین جرم از جمله یک جرم حدی واقع شده است لیکن ماهیت جرم حدی و جرم تعزیری یکسان است.به عنوان مثال، شخصی که هم مرتکب جرم سرقت تعزیری و هم مرتکب سرقت حدی شده باشد به حکم تبصره ماده ۱۳۵ فقط به مجازات جرم سرقت حدی محکوم خواهد شد. همچنین است ‌در مورد فردی که هم مرتکب زنا و هم مرتکب روابط نا مشروع کمتر از زنا با همان شخص شده است. در واقع قانون­گذار در این گونه موارد نه تنها تعدد جرم را موجب تشدید مجازات ندانسته بلکه اتفاقا با صرف نظر کردن از مجازات جرم تعزیری خواسته است در حق مرتکب، تخفیف نیز اعمال کند.

علاوه بر این قانون گذار در تبصره ۲ ماده ۱۳۲ قانون جدید حالتی را که دو جرم حدی طی یک رفتار واقع شوند به عنوان ارتکاب جرم اشد مورد توجه قرار داده است. به عنوان مثال، فردی که به ارتکاب جرم لواط مبادرت ‌کرده‌است قطعا مرتکب تفخیذ هم شده است. از نظر قانون­گذار چنین فردی فقط به مجازات جرم لواط که شدیدتر است محکوم خواهد شد.

‌بنابرین‏ همان طور که ملاحظه شد قانون­گذار در موارد فوق نیم نگاهی به بحث اصلاح و درمان مجرم داشته است و در واقع در این موارد قانون­گذار نگاهی ارفاق آمیز به مرتکب تعدد جرم داشته است. به عبارت دیگر اگر چه ممکن است تحمیل مشقت و مجازات مجرمان، در مواردی توجه به شخصیت و اصلاح و باز پروری مجرم را تسهیل نکند، و در برخی از موارد مجازات به سبب وجود برخی از شرایط، جنبه تربیتی و اصلاحی پیدا نکند، اما به هر حال نمی توان مجازات را فاقد ارزش تربیتی و اصلاحی دانست تردیدی نیست که باید مقام انسانی فرد بزهکار مطمح نظر قرار گیرد و او تنها در موارد معدودی باید همچون میکروب از جامعه بشری طرد گردد؛ در سایر موارد باید بزهکار را انسانی دانست که چون دیگران استحقاق هر گونه مساعدت و یاری را دارد و باید به او کمک کرد تا مقام از دست رفته را به دست آورد و به فیلت های انسانی نایل گردد.^[۸۴]

بنابر دیدگاه قرآن و اسلام، فرد مجرم بیمار است ‌و نیازمند اصلاح و درمان ‌می‌باشد.^[۸۵] در دین اسلام اگرچه توجه اصلی بر اجرای مجازات است اما این مطلب حاکی از آن نخواهد بود که در این دین به وسایل و تدابیر دیگر جهت تنبیه بزه کار و اصلاح او توجه نشده است.

نکته حایز اهمیت آن است که اسلام تدابیری را برای اصلاح مرتکب در نظر گرفته است که احترام به کرامت انسانی ، حفظ موقعیت انسانی بزه­کار از مهم­ترین خصیصه­ های آن بشمار می رود. چرا که در این دین حفظ شرافت و عزت فرد از مهم­ترین و با ارزش ترین حقوق انسانی دانسته می شود.^[۸۶]

گفتار چهارم:توجه به حقوق بزه دیده در تعدد جرایم غیر تعزیری

ضرورت توجه به موقعیت مجنی علیه و تأکید بر ترمیم خسارت وی” بزه­ دیده ” را به عنوان عنصر چهارم

در کنار عوامل سه گانه بزه ، بزه­کار، و واکنش جزایی در حوزه مطالعات حقوق جزای اسلامی وارد ‌کرده‌است.

یافته ­های جرم­ شناسی به ما نشان می­دهد که توجه به حقوق و جایگاه بزه دیده، تأثیرات مهمی در چگونگی پاسخ دهی به بزه­کاران داشته است. در واقع بزه­ دیده در فرایند پاسخ دهی به بزه­کاران علاوه بر اینکه در شکل گیری و پایداری دعوای کیفری نقش دارد در نوسان دهی و تشدید و کنار­گذاری پاسخ­ها نیز نقش مؤثری را ایفا می­ کند. بزه­ دیده اصلی­ترین متضرر جسمانی، مادی، و معنوی و روحی و روانی است و پیوسته به حمایت همه جانبه نیاز دارد. سیاست گذاران جنایی تحت تأثیر باورهای بزه­ دیده مدار ، مداخله بزه­ دیده در نوسان دهی به پاسخ ها را امکان پذیر دانسته اندو این تأثیرگذاری گاه در راستای تشدید پاسخ ها و گاه در جهت تعدیل متبلور می­ شود.^[۸۷]

بزه­ دیده به مثابه بازیگر منفعل سناریوی مجرمانه چند صباحی است که مورد توجه اندیشمندان حقوق کیفری و جرم­ شناسی قرار گرفته است. باید اذعان نمود رویکرد نخستین بزه دیده شناسی، به مقصر انگاشتن بزه دیده متمرکز است که از آن به بزه دیده شناسی علمی یا اولیه یاد می شود. اما از آغاز سال های ۱۹۷۰ میلادی جریان­های عقیدتی ارزشی با انتقاد به دیدگاه­ های بزه­ دیده شناسی علمی، بحث حمایت از بزه­دیدگان را به میان کشیدند. طرفداران این بزه­ دیده شناسی با این استدلال که بزه­ دیده یا افراد تحت تکفل و وابسته به او در هر حال بزه­دیدگی را تجربه کرده و متحمل مشکلات مادی ،معنوی، و روانی و عاطفی ‌شده‌اند،بر این باورند که نظام کیفری، باید در سیاست گذاری تقنینی و قضایی خود، مصالح و منافع بزه دیدگان را بیش از گذشته، مورد توجه قرار دهند و به جبران خسارت مادی او، مجازات بزه­کار برای تسکین خاطر بزه­دیدگان، اقدام نمایند.

اگر مطالعه بزه­دیدگان نخست در قالب یک دیدگاه منفی نگرانه با تأکید بر نقش و تقصیر بزه­ دیده در رویداد جنایی از بطن جرم شناسی سر برآورد ، اکنون بیش از چند دهه است که همه نگاه­ها به حمایت از این اشخاص آسیب پذیر جهت یافته است. بدین ترتیب بزه­ دیده شناسی حمایتی یکی از رویکردهای نوین جرم شناسی است که رفته رفته به کسب استقلال از سرزمین علوم جنایی نزدیک­تر می­ شود.

برای رفع این تعارض بعضی از حقوق ‌دانان این طور بیان می‌کنند که “تملیک نیز تعهدی است بر نقل مالکیت که نیروی اراده انسان خود به خود اجرا می شود”^[۲۷] و همچنین در ماده۱۴۰ ق.م. عقود را در زمره اسباب تملک و ایجاد حق عینی آورده اند ، پس باید بیان کرد که عقد هم از اسباب تملک و ایجاد حق عینی است و هم باعث ایجاد تعهد می شود.

بعلاوه اثر عقد با اثر تعهد متفاوت است ‌در مورد اثر تعهد باید بیان کرد که اثر تعهد قطع نظر از منبع آن بررسی می شود و باید دید که حقوق چگونه متعهد را ملزم به اجرای تعهد خود می‌کند؟ و هیچ فرقی نمی کند که منبع این تعهد عقد باشد یا ضمان قهری. اثر مشترک و طبیعی هر تعهد این است که طلبکار وفای به عهد را از مدیون بخواهد^[۲۸] ولی اثر قرارداد و عقد وابسته به تراضی دو طرف و احکامی است که قانون‌گذار برای آن ها مقدر ‌کرده‌است و در هر عقد ‌در مورد موضوع توافق و شرایط آن ها و ضمانت اجرای آن قید شده است.^[۲۹]

گفتار پنجم: تعهدات قائم به شخص و غیر قائم به شخص(قابل انتقال)

یکی از مفاهیمی که شناخت آن در این تحقیق ضروری است ، مفهوم تعهد قائم به شخص تعهدات غیر قائم به شخص می‌باشد. بررسی این مفهوم از این جهت ضروری است که ایفاء تعهدات قائم به شخص از سوی ثالث مجاز نیست.

تعهد قائم به شخص، تعهدی است که به شخص متعهد یا شخص متعهد له وابسته باشد. پس تعهد قائم به شخص به اعتبار متعهد و به اعتبار متعهد له به دو دسته تقسیم می شود:

اول: تعهد قائم به شخص به اعتبار متعهد؛ مانند تعهد یک نقاش ماهر و مشهور برای کشیدن یک تابلو نقاشی

دوم: تعهد قائم به شخص به اعتبار متعهد له: یعنی انجام تعهد وابسته به شخص متعهد له می‌باشد؛ مانند حق عمری و رقبی و سکنی که قائم به شخص متعهد له می‌باشد به طور مثال ممکن است شخص استفاده از منافع ملک خود را به طور عمری در اختیار متعهد له قرار دهد، پس در اینصورت متعهدله نمی تواند ملک را به دیگری اجاره دهد پس قابل وراثت نیز نمی باشد.^[۳۰]

تعهد قائم به شخص را از جهت دیگر هم می توان به ۲ قسم تقسیم کرد:

۱- ناشی از عقد مانند تعهد کفیل در عقد کفالت

۲- ناشی از ایقاع: مانند تعیین یکی از دو دینی که در ماده۲۸۲ ق.م بیان شده است «اگر کسی به یک نفر دیون متعدد داشته باشد تشخیص اینکه تأدیه از بابت کدام دین است با مدیون می‌باشد.»

به طور مثال در حیازت مباحات شخصاً باید قصد حیازت و تملک داشته باشد؛ زیرا حیازت قابل توکیل نمی باشد و شخص حیازت کننده باید قصد تملک از راه حیازت را داشته باشد.

در مقابل، هر تعهدی که قائم به شخص متعهد یامتعهد له نباشد این نوع تعهد را، تعهد غیر قائم به شخص می‌نامند؛ به طور مثال در عقد بیع چون هدف در عقد بیع تملیک و تملک به عوض معلوم می‌باشد، پس شخصیت طرفین تأثیری در عقد بیع ندارد. در توضیح این مطلب می توان به ماده۱۹۷ ق.م. استناد کرد؛ زیرا در ماده۱۹۷ ق.م. مقرر داشته است که: «‌ در صورتی که ثمن یا مثمن معامله عین متعلق به غیر باشد آن معامله برای صاحب عین خواهد بود.» به طور مثال اگر در غصب، غاصب مال مورد غصب را بفروشد معامله به طرفین مالک مال (به طور غیر نافذ) واقع می شود نه برای غاصب و تعهد بایع مذکور که غاصب است قائم به شخص او نمی باشد.^[۳۱]

در مثال دیگر اینکه اگر کسی در قلب خود به وکالت از غیر معامله انجام دهد، بدون اینکه به طرف معامله این موضوع را بیان کند، طبق ماده۱۹۶ ق.م. این معامله برای خود معامله کننده محسوب می شود؛ زیرا در ماده۱۹۶ ق.م. بیان شده است که: «کسی که معامله می‌کند آن معامله برای خود آن شخص محسوب است مگر اینکه در موقع عقد، خلاف آن را تصریح نماید یا بعد خلاف آن ثابت شود…»

طلبی که قابل انتقال باشد، صرفنظر از اسباب و منابع آن طلب، همچنین صرفنظر از موضوع تعهد (انتقال تعهد، تعهد ترک یا فعل یا اسقاط) قابل انتقال است^[۳۲] خواه منشأ آن طلب ناشی از عقد باشد و یا شبه عقد یا جرم و یا شبه جرم باشد

نکته مهمی که در حقوق تعهدات باید بیان شود این است که در حقوق تعهدات اصل بر این است که تعهد قائم به شخص نمی باشد، زیرا قائم به شخص بودن یک امر وجودی است و نیاز به اثبات دارد، ولی بر عکس قائم به شخص نبودن یک امرعدمی است و نیاز به اثبات این امر نمی باشد. این اصل سالها در حقوق اسلام مطرح شده است ولی بعضی از اشخاص این اصل را نپذیرفته اند. «ایرینگ می‌گوید: در تجارت حقوقی عصر نوین تعهد همان نقشی را ایفاء می‌کند که عین در تجارت حقوقی عصر قدیم دارا بوده است.» منظور ایشان این است که به مانند اموال عینی، علی الاصول هر طلبی قابل انتقال است .

‌در مورد اصل قابلیت انتقال طلب استثنائاتی هم وجود دارد:^[۳۳]

۱- مطالباتی که قانوناً غیر قابل انتقال هستند.

۲- مطالبات قائم به شخص به طور مثال هدایایی که درخواستگاری داده شده و به موجب قانون قابل استرداد است.

۳- سهم الشرکه در شرکت اشخاص

۴- سهم­الشرکه که ‌در شرکت­های سرمایه قبل از تأسیس و تشکیل نهایی آن و دادن یک پنجم سرمایه

بعضی از تعهدات مانند عقد نکاح دارای ۲ جنبه است: ۱- تعهد راجع به حقوق زوجین که قائم به شخص است. ۲- ولی تعهد راجع به مهریه قائم به شخص زوج نمی باشد و اولیاء زوج می‌تواند تعهد پرداخت مهریه را به عهده بگیرند.

‌به این نوع تعهدات «تعهد مرکب» می‌گویند.^[۳۴]

نکته ضروری دیگراینست که برای اینکه تعهدی قابل انتقال باشد کافی است که سبب دین ایجاد شده باشد ، هر چند که خودحق محقق نشده باشد به طور مثال ماده۶۹۱ ق.م. می‌گوید: « ضمان دینی که هنوز سبب آن ایجاب نشده است باطل است.» پس از مفهوم مخالف دین ماده ‌به این نتیجه می‌رسیم که از دینی که سبب آن ایجاد شده است می توان ضمانت کرد و از ملاک این استنتاج می توان استنباط کرد هر طلبی که ماهیتا قابل انتقال است ، در صورتی که سبب آن ایجاد شده باشد، می توان انتقال داد.

مبحث سوم: مفهوم و ماهیت وفاء به عهد

برای پرداختن به ایفاء محکوم به و تعهد توسط اشخاص ثالث ، داشتن برداشت صحیح از مفهوم و ماهیت وفاء به عهد ضروری است تا از این رهگذر به پاسخ این سؤال برسیم که آیا اصولاً ماهیت وفای به عهد به گونه ای است که ثالث بتواند آن را ایفاء نماید؟

گفتار اول: مفهوم ایفاء‌، وفای به عهد و پرداخت

در این گفتار ابتدا به مفهوم وفای عهد و پرداخت و سپس به بررسی برخی موراد مشتبه می پردازیم :

بند اول : مفهوم

یکی دیگر از اصطلاحاتی که از مفاهیم اساسی پایان نامه می‌باشد و ایضاح آن ضروری است مفهوم اصطلاحات «ایفاء، وفای به عهد و پرداخت » می‌باشد. در تعریف «ایفاء» ‌گفته می شود:

«وفاء، پرداخت، اداء‌دین، دادن بدهی، اجراء تعهد به وسیله متعهد یا نماینده او و یا شخص ثالث اصطلاح تفضیلی آن، ایفاء دین، ایفاء‌تعهد، ایفاء‌حق، ایفاء‌ذمه، ایفاء‌عهده، ایفاء عهد است یعنی عمل کردن متعهد به تعهدش»

اگر موضوع تعهد طرفین قرارداد پول باشد اجرای این تعهد را پرداخت یا تأدیه دین نیز می‌نامند مانند پرداخت توسط وجه چک یا تأدیه برات ولی اصطلاح «وفای به عهد» عنوان کلی است هم شامل پرداخت پول و هم تسلیم مال، و یا فعل ترک فعل می‌باشد.