حمایت اجتماعی می‌تواند از منابع مختلفی ناشی شود: دوستان، همکاران، همکلاسان، و …. فقدان حمایت یکی از منابع می‌تواند از سوی سایر منابع جبران شود. در اینجا بایستی تمایز مهمی بین حمایت‌های غیررسمی دوستان و خانواده و حمایت‌های رسمی سیستم های خدماتی قائل گردید. این تمایز با میزانی که حمایت اجتماعی می‌تواند به صورت خو جوش صورت گرفته یا توسط سیستم های ارائه خدمات اجتماعی می‌تواند به صورت خودجوش صورت گرفته یا توسط سیستم های ارائه خدمات اجتماعی ایجادشده مرتبط است. گاریاینو خاطرنشان می‌کند که تمایز بین این امر اهمیت دارد که حمایت اجتماعی می‌تواند ایجاد شود یا به دست آید. حمایت رسمی غالباً از سوی مؤسسات و نهادهای خصوصی و دولتی ارائه می‌شود اما حمایت اجتماعی غیررسمی ساختار یافتگی کمتری داشته و به صورت آزادانه انجام می‌گیرد. این نوع حمایت از روابط با خانواده، دوستان و یا در هنگام وقوع بحران یا نیازها ناشی می‌شود (استری‌تر، ۱۹۹۲، به نقل از شریفیان، ۱۰۴:۱۳۸۵).

۲-۵-۳-۲ حمایت اجتماعی و سلامت اجتماعی

مطالعه در این زمینه دارای سابقه‌ای نه چندان دور است، افرادی که دارای روابط اجتماعی بیشتری هستند احتمالاً از سلامت بهتری برخوردارند البته این معیار چندان طرفدار ندارد، چرا که تعداد روابط نمی‌تواند ملاک سلامت بیشتری باشد حتی ممکن است فردی روابط بیشتری داشته باشد ولی این روابط جنبه منفی و بیماری زا داشته باشد. مثلاً در مواقعی که انسان دچار ورشکستگی اقتصادی می‌شود تعداد روابط و ملاقات های او زیادتر می‌شود ولی این نوع افزایش رابطه، بیشتر استرس‌زاست تا اینکه در افزایش سلامتی کمک نماید. طبق تحقیقات لیندزی و تامسون تعداد روابط اجتماعی در سلامت روان نقش مثبت دارد. (لیندزی، تامسون^[۵۳]، ۶۹:۱۹۸۸). همچنین ارتباط حمایت اجتماعی با مرگ‌ومیر نیز مورد بررسی قرار گرفته است و ثابت شده است که افرادی که از حمایت اجتماعی برخوردارند دارای مرگ‌ومیر کمتری هستند و از طرف دیگر سلامت روانی اجتماعی متأثر از حمایت اجتماعی است.

۳-۵-۳-۲ تئوری ها و مدل‌های مربوط به حمایت اجتماعی

روابط اجتماعی حاملان حمایت اجتماعی‌اند و تئوری ها و مدل های حمایت اجتماعی، روابط اجتماعی را که رد قالب پیوندهای ضعیف و قوی در ساختارهای خویشاوندی، دوستی یا شبکه های اجتماعی، منابع حمایتی را تأمین می‌کنند توصیف و توضیح می‌دهند. این تئوری ها و مدل ها در توصیف و توضیحشان هر کدام بنا به محدوده‌ای خاص از روابط اجتماعی افراد یا کل روابط اجتماعی آن‌ ها، حمایت اجتماعی را از زوایای پیامد، آثار، مراحل زندگی، کسب منابع اجتماعی و نظایر آن می‌بینند.

در خصوص حمایت اجتماعی مدل ها و تئوری های گوناگونی ارائه گردیده است که می‌توان آن‌ ها را به چهر دسته تقسیم کرد.

میزان حمایت اجتماعی

پیامدهای حمایت اجتماعی

چگونگی کسب حمایت اجتماعی

تغییرات مثبت و منفی حمایت اجتماعی.

۱-۳-۵-۳-۲ مدل فقدان

گرهارد در سال ۱۹۸۹ مدلی را بیان می‌کند که حاکی از تأثیرگذاری عوامل اجتماعی بر سلامت است. این مدل که به مدل فقدان معروف است ویژگی افرادی را بیان می‌کند که در مواجهه با فقدان‌هایی نظیر از دست دادن شغل، فقدان همسر، از دست دادن منزلت اجتماعی و دوستان بسته به درجه آسیب‌پذیری که به ویژگی‌هایی نظیر طبقه، سن، جنس، نژاد و تحصیلات مرتبط باشد. سلامت اجتماعی‌شان تحت تأثیر قرار می‌گیرد کسانی که آسیب‌پذیرترند منابع حمایتی کمتری برای غلبه بر فقدان در ‌اختیار دارند.

فرضیه انباشت هویتی^[۵۴]: تونیس سلامتی را در ارتباط با هویت‌های نقش در نظر می‌گیرد به طوری که هویت‌های افراد با نقش‌های اجتماعی آن‌ ها پیوند دارد. نقش‌های اجتماعی به عنوان مجموعه انتظارات رفتاری از محیطی به دست می‌آید که فرد با دیگران تعامل دارد. انتظارات رفتاری پیش‌بینی پذیری را رد زندگی به وجود می‌آورد برآورده شدن انتظارات نقش ارتقاء عزت نفس را به دنبال دارد (شریفیان، ۹۱:۱۳۸۵).

۲-۳-۵-۳ -۲ مدل سپر و تأثیر کلی حمایت اجتماعی^[۵۵]

ساراسون معتقد است که شبکه اجتماعی ما مردمی را در بر می‌گیرد که می‌توانیم به آن‌ ها تکیه کنیم، مردمی که به ما اجازه می‌دهند بدانیم آن‌ ها نگران ارزش‌ها هستند و ما را دوست دارند. هرکس که متعلق به شبکه اجتماعی است حمایت اجتماعی را تجربه می‌کند. شواهد مبنی بر اینکه طرق غیر انطباقی تفکر و رفتار به طور نامتناسبی در میان افراد با حمایت‌های اجتماعی کم روی می‌دهد در حال افزایش‌اند. میزان کفایت حمایت اجتماعی موجود شخص هم در آسیب‌پذیری و هم در مقابله وی نقش دارد (شریفیان، ۹۹:۱۳۸۵).

۳-۳-۵-۳ -۲ مدل تأثیر مستقیم حمایت اجتماعی

این مدل عنوان می‌کند که صرف داشتن حمایت اجتماعی برای سلامتی مفید است و بر عکس نداشتن یا فقدان حمایت اجتماعی دارای تأثیرات منفی بر سلامتی است. طبق گزاره اصلی این مدل هر چه حمایت اجتماعی فرد بیشتر باشد او زا سلامت اجتماعی بیشتری برخوردار است. از این رو سلامتی متأثر از میزان داشتن حمایت اجتماعی است در مدل تأثیر مستقیم سلامتی تابعی از حمایت اجتماعی است به نحوی که افراد اگر دارای حمایت اجتماعی باشند از سلامت اجتماعی و روانی برخوردارند (فلمینگ به نقل از شریفیان، ۱۳۸۵).

۴-۳-۵-۳ -۲ مدل تأثیر غیرمستقیم یا فرضیه گیر

مدل تأثیر غیرمستقیم یا فرضیه ضربه‌گیر، عنوان می‌کند حمایت اجتماعی عمدتاًً هنگامی که سطح استرس بالا است بر سلامت اجتماعی و روان مؤثر است (ویلس، ۱۹۸۱؛ کب، ۱۹۷۸).

طبق این مدل، حمایت اجتماعی، افراد را در مقابل اثرات بیماری زا و رویدادهایی که فشار روانی را تشدید می‌کنند حفظ می‌کند. از نظر کوهن و ویلس حمایت اجتماعی حد فاصل بین رویدادهای استرس زا و واکنش نسبت به آن‌ ها وارد عمل می‌شود و باعث تضعیف پاسخ نامناسب به استرس می‌شود. حمایت اجتماعی در این مدل تنها در برابر استرس، مزیت به حساب می‌آید. حمایت اجتماعی در این مدل تنها در برابر استرس، مزیت به حساب می‌آید. حمایت اجتماعی اثرات استرس زا را کاهش می‌دهد، اما هنگامی که استرس وجود ندارد، حمایت اجتماعی فاقد مزیت است فقدان حمایت همان طور که مدل تأثیر فقدان آن را برای سلامت روانی و اجتماعی آسیب زا در نظر می‌گیرد، تحت شرایط استرس بالا و حمایت کم آسیب و پریشانی روانی افزایش می‌یابد تا تحت شرایط استرس بالا و حمایت زیاد (صادقی و دیگران،۴۸:۱۳۷۸).

۶-۳-۲ رویکردهای سلامت اجتماعی

دو رویکرد بیماری محور و سلامتی محور برای تعریف سلامت وجود دارد

۱-۶-۳ -۲ رویکرد بیماری محور

سلامتی را به عنوان حالتی تعریف می‌کند که علائم نشان‌دهنده بیماری (چه فیزیکی و چه روانی) در فرد وجود نداشته باشد. به عنوان مثال، فردی سالم فرض می‌شود که علامتی از افسردگی‌های عمده در شخص وجود نداشته باشد.

۲-۶-۳ -۲ رویکرد سلامتی محور

سلامت به عنوان حالت برخورداری از درجه بالایی از بهزیستی به شمار می‌رود. طبق نظریه سلامتی، فردی سالم فرض می‌شود که درجات عالی شاخص‌های سلامت را دارا باشد. دو الگوی زیست‌شناختی و کلیت برای تعریف سلامت وجود دارد که عبارت‌اند از:

‌به این ترتیب، حفاظت از اسناد دولتی، اجرای قانون واسپاری (از ۱۹۱۲)، تهیه لیست انتشارات ملی (از ۱۹۱۱) و گردآوری منابع باارزش ملی، بعضی از وظایفی بود که کتابخانه در کنار ارائه خدمت به پارلمان بر عهده داشت. در ۱۹۲۳ با وجود نبود مصوبه قانونی، ‌به این گونه خدمات که خارج از حوزه پارلمان بود، عنوان «کتابخانه ملی مشترک‌المنافع»^[۱۲۴] داده شد، این عنوان به تدریج توسط دولت هم پذیرفته شد^[۱۲۵] (وایت و بالناوس، ۱۹۷۰، ص. ۱۱۴).

دولت تازه تأسيس نه تنها توقع ایفای همزمان نقش کتابخانه ملی، آرشیو ملی و پارلمان را از این کتابخانه داشت، بلکه انتظار داشت پاسخگوی نیاز مردم پایتخت جدید یعنی کانبرا نیز باشد که در آن زمان در حال آماده‌سازی بود. ‌بنابرین‏ از زمان انتقال کتابخانه به کانبرا در ۱۹۲۷، ارائه خدمات کتابخانه عمومی به ساکنان نیز جزئی از وظایف کتابخانه ملی مشترک‌المنافع به شمار آمد؛ نه به دلیل اینکه این وظیفه کتابخانه ملی است، بلکه چون ناحیه پایتخت شهرداری نداشت و الگوی کتابخانه عمومی که در سایر نقاط استرالیا به وجود آمده بود، مناسب آن نبود. این وظیفه تا ۱۹۸۰، یعنی مدت‌ها بعد از تفکیک کتابخانه ملی از پارلمان برعهده کتابخانه ملی باقی ماند (کانبرا: کتابخانه ملی مشترک‌المنافع^[۱۲۶]، ۱۹۶۳، ص. ۳۷۷). (توضیحات بیشتر در قسمت ۴-۳-۵-۲ تخصصی شدن دامنه وظایف ارائه شده است).

از آنچه گفته شد می‌توان نتیجه گرفت کتابخانه پارلمان تا سال‌ها تنها کتابخانه مهم کشور بود و نقش‌های متعددی، شامل نقش کتابخانه پارلمان، کتابخانه ملی، آرشیو ملی و کتابخانه‌ای عمومی محل را برعهده داشت. دشواری اجرای همزمان این وظایف باعث شد در سال ۱۹۳۵ نخست‌وزیر بودجه‌ای جداگانه برای پشتیبانی از خدماتی اختصاص دهد که از ۱۹۲۳ تحت عنوان کتابخانه ملی مشترک‌المنافع شناخته می‌شد (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۲). بودجه فوق العاده باعث شد تا مدتی از فشار بر کتابخانه پارلمان کاسته شود و خدمات کتابخانه ملی مشترک‌المنافع توسعه یابد. یکی از اولین نتایج این توسعه، راه‌اندازی مجموعه فیلم کتابخانه در سال ۱۹۳۷ بود. این بخش اولین فعالیت مهم خود را با امضای توافق‌نامه «پروژه مشترک نسخه‌برداری استرالیا»^[۱۲۷] (AJCP) در ۱۹۴۵ شروع کرد. این پروژه با همکاری کتابخانه ملی استرالیا و کتابخانه ایالتی نیوساوث ویلز آغاز شد و هدف آن نسخه‌برداری (در قالب میکروفیلم) از منابع مربوط به استرالیا و اقیانوسیه بود که در کتابخانه‌های بریتانیا^[۱۲۸] نگهداری می‌شد. در سال‌های بعد دامنه پروژه تهیه میکروفیلم به کتابخانه‌های ایرلند، اسکاتلند، کتابخانه‌های دانشگاهی، موزه‌ها و مجموعه های شخصی گسترش یافت. تهیه نسخه های میکروفیلم از ۱۹۴۸ تا ۱۹۹۳ ادامه یافت و مجموعه‌ای غنی از منابع مربوط به استرالیا را در اختیار کتابخانه ملی گذاشت (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۲).

بدین ترتیب بخش‌غیر مستقل کتابخانه ملی مشترک‌المنافع در کتابخانه پارلمان روز به روز دامنه فعالیت‌های خود را گسترش داد. بعضی از اقدامات مهم و اثربخش آن در این سال‌ها عبارتند از:

1. 1. انتشار اولین ‌کتاب‌شناسی ملی در قالب‌ «فهرست سالانه انتشارات استرالیا»^[۱۲۹] از ۱۹۳۶ و مکمل ماهانه آن با عنوان «کتاب‌های منتشر شده در استرالیا»^[۱۳۰] از ۱۹۴۶ (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۲؛ وایت و بالناوس، ۱۹۷۰، ص. ۱۱۵).

1. 1. تشکیل کمیته آرشیو مشترک‌المنافع در ۱۹۴۲ ماند (کانبرا: کتابخانه ملی مشترک‌المنافع، ۱۹۶۳، ص. ۳۷۹).

1. 1. آغاز خدمات فهرست مشترک کتابخانه ملی با انتشار فهرستگان «ادواری‌ها در کتابخانه‌های استرالیا: علوم اجتماعی و علوم انسانی»^[۱۳۱] در ۱۹۴۴ (وایت و بالناوس، ۱۹۷۰، ص. ۱۱۵).

1. 1. انتشار نمایه‌نامه مجلات استرالیا^[۱۳۲] از ۱۹۴۵ (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۲؛ وایت و بالناوس، ۱۹۷۰، ص. ۱۱۵).

1. تشکیل «شورای مشاوره خدمات کتاب‌شناختی استرالیا»^[۱۳۳] (AACOB) در ۱۹۵۶ (وایت و بالناوس، ۱۹۷۰، ص. ۱۱۶).

هرچند اختصاص بودجه فوق العاده منجر به توسعه کتابخانه ملی مشترک‌المنافع شد اما این توسعه خود مشکلاتی در پی داشت. افزایش مجموعه و کافی نبودن فضای کتابخانه موجب پراکندگی مجموعه در ساختمان‌های مختلف شد. علاوه بر این، اجرای همزمان نقش کتابخانه پارلمان، کتابخانه ملی و آرشیو ملی در اجرای وظایف متعدد سازمان خلل ایجاد می‌کرد. مشکل دیگر این بود که پارلمان استرالیا نهاد قانون‌گذار بود نه نهاد اجرائی. از این رو نمی‌توانست مسئول کنترل کتابخانه‌ای با این کارکردهای وسیع ملی و بین‌المللی باشد. مسئله خلاف قاعده دیگر، اختصاص بودجه به فعالیت‌های کتابخانه ملی توسط نخست‌وزیر بود که هیچ مسئولیتی در قبال کتابخانه پارلمان نداشت (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۳).

درست در دوره‌ای که مشکلات ساختاری و اداری کتابخانه پارلمان به اوج رسیده بود، مدیر بخش مدیریت آرشیوی آرشیو ملی واشنگتن دی. سی (در ۱۹۵۴) از استرالیا و کتابخانه پارلمان بازدید کرد. او بعد از این بازدید به جد، جداسازی بخش آرشیوی را از خدمات کتابخانه ملی، و فعالیت آن را در قالب سازمانی مستقل توصیه کرد. این پیشنهاد مورد استقبال مسئولان این بخش قرار گرفت (تاریخ ما، بی‌تا).

بالاخره در ۱۹۵۶ برای اصلاح اوضاع «کمیته تحقیق و تفحص کتابخانه ملی»^[۱۳۴] زیر نظر پارلمان تشکیل شد. مأموریت این کمیته، تحقیق ‌در مورد ماهیت کلی و کاربردهای کتابخانه ملی و ارائه پیشنهاد برای اعمال تغییرات لازم در وضع موجود بود. اعضای کمیته طی گزارش خود در ۱۹۵۷، تفکیک فعالیت‌های کتابخانه پارلمان را بین سه سازمان مستقل شامل: ۱) کتابخانه پارلمان، ۲) کتابخانه ملی و ۳) آرشیو دولتی پیشنهاد دادند. کمیته رسیدگی کتابخانه ملی همچنین تأمین ساختمان مناسب را برای استقرار کتابخانه ملی ضروری دانست و اداره آن را توسط یک شورا و تحت نظارت یک وزیر توصیه کرد. بعد از ارائه این گزارش، کمیته کوچک دیگری مأمور شد به تفصیل ملزومات مدیریتی، مالی و… پیشنهادات کمیته رسیدگی را ارزیابی کند. با تأیید دوباره توصیه ها توسط کمیته دوم، دولت شرایط را برای اجرایی کردن آن‌ ها فراهم کرد (حداد، ۲۰۰۳، ص. ۱۹۶۳).

با تصویب قانون کتابخانه ملی استرالیا در ۱۹۶۰، و تأسیس «دفتر آرشیو مشترک‌المنافع»^[۱۳۵] در ۱۹۶۱ پیشنهاد کمیته رسیدگی مبنی بر تفکیک وظایف کتابخانه ملی و آرشیو از کتابخانه پارلمان عملی شد. در واقع می‌توان گفت کتابخانه ملی بدین ترتیب نه تنها از کتابخانه پارلمان جدا شد بلکه به عمر کوتاه فعالیت با بخش مسئول خدمات آرشیو ملی در قالب یک سازمان پایان داد. بعد از آن این دو سازمان، صرف نظر از همکاری‌های بین سازمانی، به صورت مستقل و مجزا عمل کردند. لازم به ذکر است دفتر آرشیو مشترک‌المنافع با حفظ مسئولیت گردآوری و حفاظت از اسناد دولتی در ۱۹۷۵ به آرشیو استرالیا و در ۱۹۸۸ به آرشیو ملی استرالیا تغییر نام یافت (تاریخ ما،بی‌تا).

البته لازم به ذکر است که از میان دو قاعده فوق قاعده الاهم فالاهم مورد بررسی قرار می‌گیرد. چرا که قاعده دفع افسد به فاسد در این پژوهش کاربردی ندارد. در توضیح باید گفت که در واقع محل اجرای این قاعده زمانی است که انسان بر سر دو راهی قرار مى گیرد که هر دو ناخوشایند است، ولى یکى از دیگرى ناخوشایندتر است. در چنین مواردى، عقل حکم مى کند که براى پرهیز از امر ناخوشایندتر، انسان به استقبال امرى که ناخوشایند است برود و این همان چیزى است که به عنوان «دفع افسد به فاسد» معروف است. ‌بنابرین‏ با توجه به اینکه در خصوص تزاحم مطروحه در این مبحث امر ناخوشایندی وجود ندارد، زمینه طرح این قاعده نیز فراهم نیست. فلذا در این مبحث تلاش می شود تا از دریچه قاعده الاهم فالاهم به موضوع پرداخته شود.

گفتار اول: احکام و مبانی قاعده الاهم فالاهم

« اهمّ و مهمّ» در اصطلاح به معنای تقدم حکم مهم­تر در جایی است که بین دو حکم(مهم و مهم تر) در مقام عمل تزاحم وجود داشته باشد. ‌بنابرین‏، هرگاه بین دو واجب تزاحم باشد، در مقام رفع تزاحم، در صورتی که یکی اهمیت بیشتری داشته باشد، بر دیگری مقدم می‌گردد و باید به آن عمل نمود. مثل آن که دو نفر درحال غرق شدن هستند، بر ما واجب است هر دو را نجات دهیم ولی ما فقط می‌توانیم یک نفر را نجات دهیم،لکن چون یکی دانشمند است اهمّ و دیگری فردی معمولی مهمّ، باید دانشمند(اهمّ) را نجات داد. این راه حل را، قاعده لزوم تقدم اهم بر مهم می‌گویند» (جمعی از محقّقان، ۱۳۸۹: ۶۱۳).

‌بنابرین‏ منظور از اصطلاح «تزاحم بین اهم و مهم» همان تدافع بین آن ها‌ است. پس وقتی که گفته می‌شود تزاحم مصلحت اهم با مهم، مراد مصلحت قوی تر است؛ که به حکم عقل انجام کاری که اهمیت آن کمتر است، قبیح است و در نهایت، حکم به لزوم ترجیح اهم بر مهم می‌شود.

الف) ادلّه قاعده اهمّ و مهمّ

برای شناخت ادله و مدارک و مستندات قاعده اهم و مهم، باید به منابع اصیل و دست اوّل مراجعه کرد.

منابع فقه از نظر شیعه که در اصطلاح فقهاء و اصولیون«ادله اربعه» خوانده می‌شوند (مطهری، ۱۳۵۸: ۲۵۳)، عبارتند از: قرآن، سنت، اجماع و عقل. در این پژوهش سعی شده است در حد امکان با استناد به منابع اصلی و فرعی، به استخراج قاعده فقهی اهمّ و مهمّ پرداخته شود.

منابع اصلی مورد نظر در این قاعده را می‌توان به دو دسته کلی ادله لفظی و ادله غیر لفظی تقسیم کرد. منظور از ادله لفظی استناد به کتاب و سیره و سنت منقول از حضرات معصومین(ع) است و مراد از ادله غیر لفظی (لبّی) استناد به عقل و اجماع و سیره عقلا است.

خلاصه نموداری منابع استخراج قاعده «تقدیم اهمّ بر مهمّ» به شرح ؛آتی ارائه می شود:

۱. ادله لفظی

۱-۱: استناد به کتاب

با توجه به اهمیت قاعده عقلی- شرعی «اهم و مهم» آیات کثیری از قرآن کریم به طور غیر مستقیم ، مربوط ‌به این بحث است. به عنوان نمونه:

1. 1. سند قرآنی قانون اهم و مهم کارکرد جناب خضر در رخنه افکندن به کشتی بینوایان برای نگهداری آن از چنگ حاکمی زورگوست. جناب خضر در آنجا مهم (سلامت ظاهری کشتی) را فدای اهم (باقی ماندن کشتی در ملکیت مالکش) کرد و خداوند هم در آیه ی ۷۹ سوره ی مبارکه ی کهف آن را تأیید کرد» (مکارم شیرازی، ۱۴۲۱ه ق: ۲۳۶).

1. از آیه‌ای دیگر (النساء: ۱۴۸) چنین مستفاد می‌شود که در تزاحم ارزش‏‌هاى انسانى، باید اهم رعایت شود. ارزش دفاع از مظلوم، بیش از ارزش حیا و سکوت است (قرائتی، ۱۳۸۳: ۴۲۱).

۱-۲: استناد به سنت

علاوه بر تاییدات قرآنی در سنت نیز موارد زیادی وارد شده است که احکام صادر شده در آن ها از مصادیق این قاعده می‌باشد و دال بر ضرورت تقدیم اهمّ برمهمّ است.

۱-۲-۱: قاعده «اهمّ و مهمّ» در سیره پیامبر خاتم(ص)

با تعمق بر عملکرد پیامبر گرامی اسلام در خواهیم یافت که سیره عملی آن حضرت در روابط فردی واجتماعی و حکومتی در تزاحمات، لحاظ اهمّ و مهمّ بوده است. گروهی از روایات از ایشان وارد شده است که دلالت بر جواز دروغ گفتن در موارد خاصی می‌کند و حتی قسم دروغ خوردن برای نجات جان دیگران، جایز است (حر عاملی، ۱۴۰۹ق: ۱۳۴).

آن حضرت در سال چهارم هجری در جنگ با قبیله بنی نضیر مصلحت را چنان دیدند که برای به زانو درآوردن یهودیان دستور قطع درختان را صادر کنند، یا در صلح حدیبیه امتیازات زیادی به کفار دادند (ابن اثیر، ۱۳۹۹ ه ق: ۵۹۰).

۱-۲-۲: قاعده «اهمّ و مهمّ» در سیره ائمه اطهار(ع)

ائمه اطهار (ع) پیوسته به طور مستقیم و غیر مستقیم به رعایت اولویت‌ها و مرجحات توصیه می‌کردند. منظور از غیر مستقیم، سخنانی است که در باب مصلحت، ضرورت، تقیه، توریه، عسر و حرج و اضطرار و… از آن بزرگواران نقل شده است و یا در سیره عملی‌ آن ها مشاهده شده است؛ در همین راستا به مواردی در زیر اشاره می‌شود:

1. 1. از امام علی بن حسین (ع): نقل است که: آنگاه که واجب و مستحبی جمع شدند از واجب(أهمّ) آغاز می‌شود. «إِذَا اجْتَمَعَتْ سُنَّهٌ وَ فَرِیضَهٌ بُدِئَ بِالْفَرْضِ» (طوسی، ۱۳۶۳: ۱۰۱).

1. موضوع مستفاد شده به روایتی از امام کاظم (ع) قبول هدایای هارون الرشید توسط امام است. وجه استدلال به حدیث این است که امام (ع) با ملاحظه مفسده موجود در پذیرش هدایای ظالم و مصلحت مترتب بر ساماندهی زندگی طالبیین و علویین و باوری که به اهمّ بودن این مصلحت نسبت به مفسده آن ‌داشته‌اند و معتقد به جواز یا وجوب قبول هدایای هارون الرشید گردیده و آن را پذیرفته‌اند. این مصلحت باعث گردیده تا مفسده موجود در پذیرش هدایا، منشأ اثر و ترتیب حکم شرعی چون حرمت یا کراهت نشود (عاملی، ۱۴۰۹: ۲۱۶).

تعطیلی چند سال اعمال حج و موارد دیگر صلحنامه در سیره و زندگی و احادیث ائمه معصومین(ع) هم نمونه هایی از احکام صادره مبتنی بر قاعده اهم و مهم است. مثلا، امام علی(ع) در مقطعی از حکومت برای جبران کسری بودجه حکومت اسلامی بر اسب ها زکات وضع کرد، چون اهمیت حفظ حکومت بیشتر بود (همان منبع، ۱۳۴). به عنوان نمونه امام حسن(ع) به قدری در شرایط سخت و بحرانی قرار گرفتند که مصلحت دیدند به خاطر حفظ کیان اسلام و حفظ جان مسلمان‌ها که اهم از هر چیز دیگری است، با معاویه صلح کنند.

۲٫ ادله غیر لفظی(لبی)

حال به بررسی ادله غیر لفظی قاعده اهم و مهم که برگرفته از عقل و اجماع است، پرداخته می‌شود:

۱-۲: استناد به عقل

با مراجعه به تاریخ فقه در می‌یابیم که نمی‌توان نقش عقل را در تأسیس برخی قواعد فقهی انکار کرد؛ برای مثال قاعده «لا ضرر» قاعده ی «نفی حرج»، و قاعده «تقدم اهم بر مهم» و…

– نظریه مشوق

نظریه های سایق در انگیزش شاید ‌در مورد برخی انگیزه های زیستی- مثل گرسنگی، تشنگی و جنسی- بهتر صدق کند، اما حتی در اینجا نیز با مشکلات و نقص‌هایی روبرو می‌شوند. مثلاً فرض کنید ما رفتار برانگیخته و هدف‌گرای دو گروه موش را که سایق گرسنگی یکسانی دارند و به مدت یک روز گرسنه مانده‌اند را با هم مقایسه کنیم؛ به یک گروه غذای بسیار خوشمزه می‌دهیم و به گروه دیگر غذای ساده. همان طور که انتظار می‌رود گروهی که غذای خوشمزه دریافت می‌کنند، احتمالاً بیش از گروه دیگر می‌خورند. ‌بنابرین‏ در خود هدف نیز چیزهایی وجود دارند که موجب تحریک رفتار می‌شوند. شاید این موضوع ‌در مورد انگیزش جنسی روشن‌تر باشد. بدین ترتیب ویژگی‌های تحریکی هدف، گاهی می‌توانند یک سلسله رفتار برانگیخته شده را به حرکت درآورند و همین موضوع اندیشه اصلی و زیر بنای نظریه های انگیزش مشوق است (بولس، ۱۹۷۵).

بدین ترتیب در مقابل نظریه های سایق که نظریه های هل دادن است، نظریه های مشوق را «نظریه های کشش» در انگیزش است، مطرح شد و اعتقاد دارد که هدف‌ها به سبب ویژگی خاصی که دارند رفتار را به سوی خود می‌کشانند و مشوق‌ها هدف‌هایی هستند که رفتار را بر می‌انگیزند. بخش عظیمی از نظریه های مشوق این است که افراد انتظار دارند که از رسیدن به آنچه مشوق‌های مثبت نامیده می‌شوند و اجتناب از آنچه به مشوق‌های منفی معروفند، لذت ببرند. به نظر می‌رسد که در دنیای کار و حرفه انگیزش بیشتر از نوع مشوق‌های مورد انتظار- دستمزد، حقوق، انعام، مرخصی و از این قبیل- است تا سایق و کاهش آن ها (محی الدین بناب، ۱۳۷۵).

– نظریه انسان‌گرایی

در نظریه های انسان‌گرایی طبق دیدگاهِ «ساتروک»، به جای تأکید بر تقویت و تنبیه به عنوان منبع اصلی انگیزش، به توانایی دانش‌آموزان برای رشد شخصی، آزادی انتخاب اهداف زندگی و ویژگی‌های مثبت مانند حساس بودن نسبت به دیگران تأکید می‌شود (سیف، ۱۳۸۷). ‌بنابرین‏ همان گونه که وولفلک می‌گوید از دیدگاه روان‌شناسان انسان‌گرا، برای ایجاد انگیزش باید احساس شایستگی، خودمختاری و عزت نفس را در افراد افزایش داد (سیف، ۱۳۸۷).

از دیدگاه انسان‏گرایی، انگیزش نیرویی فعال تلقی می‏ شود که موجبات رشد و تحول همه انسان‏ها را فراهم می‌کند. از طرفی انگیزش عاملی بیرونی نیست که معلم برای دانش‏آموز یا کلاس انجام می‏ دهد، بلکه پرورش تمایل مثبت در نزد موجود و فراهم کردن امکان رشد، توسعه و یکپارچه کردن تجربه هایی تازه است. هر فردی دارای یک (اصل نمو) درونی است که همه رفتارهای انسان را هدایت می ‏کند و به آن نیرو می‏ دهد.

دو عنصر رابطه شاگرد ـ معلم و جوّ کلاسی از عناصر اساسی آموزش یادگیری برای انسان‏گراها تلقی می‌شود. در واقع معلمان حمایت‏گر و دلسوز معتقدند که دانش‏آموز فردی مهم است و مطالب درسی را باید به گونه‏ای به وی ارائه داد که برای هر دانش‏آموز شخصاً معنادار باشد و در هر کاری که در کلاس انجام می‌شود، رفاه عاطفی دانش‏آموزان باید در نظر گرفته شود.

– نظریه اجتماعی فرهنگی

بنا بر این رویکرد، منبع انگیزشی مهم برای افراد بودن با دیگران و داشتن رابطه دوستانه متقابل با آنان است. بنا به گفته وولفلک (سیف، ۱۳۸۷) مردم برای حفظ هویت خود و روابط با دیگران در فعالیت‌ها شرکت می‌کنند. ‌بنابرین‏ انگیزش یادگیری دانش‌آموزان عضو کلاس درس و یا مدرسه‌ای که برای یادگیری ارزش قائل می‌شود، بالا خواهد رفت.

در نتیجه نیاز به پیوندجویی یا وابستگی، افراد به برقراری رابطه با دیگران می‏پردازند. در واقع نیاز به پیوندجویی در دانش‏آموزان آن ها را برمی‏انگیزد تا اوقاتی را با دوستان همسلان معلمان والدین صرف کنند. ایجاد روابط بین فردی خصوصاًً رابطه مثبت با معلم می‏تواند در انگیزش و پیشرفت تحصیلی دانش‏آموز مؤثّر باشد.

– انگیزش از دیدگاه روان‌شناسان معاصر

نیروهای انگیزشی اساسی که شخصیت را به تحرک وا می‌دارند از نظر فروید، اروس (غریزه زندگی و میل جنسی) و تاناتوس (غریزه مرگ و پرخاشگری) هستند. این نیروهای مکمل هم، غریزی هستند که پایه جسمانی دارند، در خیال پردازی‌ها، امیال، احساس‌ها، افکار و به طور مستقیم در اعمال، ابراز می‌شوند (پروجاسکا و نورکراس، ۱۹۹۹). به عقیده وی افراد برای کسب لذت و کاهش دادن تنش و اضطراب برانگیخته می‌شوند و این انگیزش از انرژی روانی و جسمانی ناشی از غرایز به دست می‌آید (فیست و فیست، ۲۰۰۲).

آدلر نیز انگیزه اصلی شخصیت انسان را تلاش برای برتری می‌داند. از نظر وی تنها انگیزش انسان، تلاش برای موفقیت و برتری است. به نظر وی تلاش برای برتری هدف نهایی همه افراد است و این هدف باعث یکپارچگی شخصیت و درک کل رفتار می‌شود.

از نظر یونگ، ناهشیار جمعی، نیروی اصلی انگیزش انسان است که از گذشته دور در وجود انسان شکل گرفته است. به اعتقاد وی در فرایند انگیزش انسان، هشیار و ناهشیار شخصی نقشی به مراتب کمتر از ناهشیار جمعی ایفا می‌کند.

کارن هورنای اعتقاد داشت که عامل اصلی شخصیت و نیروی انگیزشی، فرهنگ و نیروهای اجتماعی انسان است. وی بسیار کمتر از فروید بر روی نقش نیروهای ناهشیار و تجارب دوران کودکی پافشاری می‌کرد.

اریک فرام، روانکاو انسان‌گرا، سه نیاز انگیزشی عمده را برای انسان برشمرد: ۱- ارتباط ۲- تعالی ۳-ریشه‌دار بودن. از نظر وی بهترین راه ارتباط با دنیا، عشق است. از طریق عشق، انسان به فردیت و یکپارچگی می‌رسد. وی عشق را به صورت اتحاد با چیزی خارج از خویشتن، در عین حال حفظ جدایی و یکپارچگی خویشتن تعریف می‌کند. از نظر فرام، دو نفر در عشق یکی می‌شوند، ولی با این حال، دو تا می‌مانند. اصل تعالی عشق فراتر رفتن از وجود منفعل و رسیدن به «قلمرو هدفمندی و آزادی» است. همچنین بر طبق اصل ریشه‌دار بودن، انسان‌های بی‌ریشه، انسان‌هایی بدون زادگاه هستند و احساس‌های انزوا و درماندگی در آن ها شکل می‌گیرد (فیست و فیست،۲۰۰۲). سالیوان معتقد است که مهم‌ترین نیروی انگیزشی بشر، نیروهای میان فردی است و مهم‌ترین نیروی میان فردی هم، محبت است.

بر اساس دیدگاه اریکسون، نیروهای اجتماعی انگیزش بیشتری را نسبت به توانایی‌های فطری در بشر تولید می‌کنند. بر طبق دیدگاه وی نیروهای فرهنگی و اجتماعی باعث شکل‌گیری افراد و تأثیرگذاری بر آن ها می‌شود.

همچنین کتل، صفات انگیزشی را معرفی می‌کند که زیربنای پویش‌های شخصیت هستند، از دیدگاه وی نیروهای انگیزشی شخصیت عبارتند از نگرش‌ها، ارگ‌ها (انگیزه های فطری) و صفات پویشی اکتسابی.

ﺗﻨﻈﻴﻢ ﻫﻴﺠﺎن^[۴] ﻣﻮﻓق در زﻧﺪﮔﻲ اﻧﺴﺎن ﻧﻘﺶ اﺳﺎﺳـﻲ اﻳﻔـﺎ ﻣﻲﻛﻨﺪ (ﮔـﺮاس، ۲۰۰۷). ﻛﺎرﻛﺮدﻫﺎی ﻣﺘﻌﺪد رواﻧﻲ، ﺷﻨﺎﺧﺘﻲ، ﻓﻴﺰﻳﻮﻟﻮژﻳﻜﻲ و رﻓﺘـﺎری ﺑـﻪ ﻣﻮﻓﻘﻴـﺖ اﻓـﺮاد درﺗﻨﻈـﻴﻢ ﻫﻴﺠﺎﻧـﺎت واﺑﺴﺘﻪاﺳﺖ (ﮔﺮاس و ﺗﺎﻣﭙﺴﻮن، ۲۰۰۷؛ ﻋﻼﻗﺒﻨﺪ و همکاران،۱۳۹۱). ﺗﻨﻈﻴﻢﻫﻴﺠﺎن از ویژگی های فطری است که در نوزادان هم دیده می شود و تأثیر زیادی از محیط و به ویژه شیوه های تربیتی و فرزند پروری والدین می‌گیرد. تنظیم هیجان در محیط رشد دهنده تکوین می‌یابد و در غیر این صورت به شکل غیر انطباقی عمل می‌کند (زارع و همکاران، ۱۳۹۲).

حال عوامل متعددی می‌توانند بر کنترل و تنظیم هیجانات اثر بگذارند؛ عواملی که یا نشأت گرفته از درون فرد، شخصیت و ویژگی های فردی است و یا این که در نتیجه محیطی که فرد در آن قرار گرفته است به وجود آمده اند. از جمله این عوامل می توان به صفات شخصیت^[۵] ، سبک ها و ابعاد دلبستگی^[۶] اشاره نمود. در واقع با با درنظر داشتن این دو نظریه می توان به نقش ژنتیک و عوامل اجتماعی در کنترل و تنظیم هیجان توجه داشت. نظریه دلبستگی به طور کلی بر علل اجتماعی سبک های دلبستگی تأکید دارد در حالی که نظریه پنج عامل بزرگ شخصیت عمدتاًً بر ژنتیک، مبانی خلق و خو یا علل صفات شخصیتی متمرکز است (‌نیل‌فروشان، ۱۳۸۹).

ویژگی های شخصیتی به عنوان مجموعه سازمان یافته و واحدی متشکل از خصوصیات نسبتاً پایدار در افراد که بر روی هم، یک فرد را از فرد یا افراد دیگر متمایز می‌سازد (شاملو،۱۳۸۲) می‌تواند بر کنترل و تنظیم هیجان تأثیر بگذارد. در واقع بر اساس یافته های پژوهشی می توان گفت که صفات شخصیتی نقش مهمی در انتخاب راهبرد های تنظیم هیجان ایفا می‌کنند و نوع راهبرد های تنظیم هیجان متناسب با صفات شخصیتی مسلط در فرد می‌باشد.

بنا براین آگاهی از ویژگی های شخصیتی، برای مقابله با مشکلات زندگی مفید و سودمند است. از آنجا که ویژگی های شخصیتی عمیقاً با نحوه ادراک و تفسیر فرد از جهان و واکنش او به رویداد های استرس زا مرتبط است، طبیعی است که برخی ویژگی‌های شخصیتی از ویژگی های دیگر انعطاف پذیرتر است. افرادی که دارای ویژگی های شخصیتی انعطاف نا پذیری می‌باشند و همچنین کسانی که نمی توانند پاسخ های خود را با تقاضای یک موقعیت خاص منطبق سازند فاقد مهارت‎های زندگی بوده و بدترین واکنش ها را به زندگی نشان می‌دهند. در واقع خصوصیات شخصیتی انسان را مستعد انجام رفتار های مختلف در موقعیت های خاص
می کند. مطالعه خاص رفتار فرد، یک نوع تعیین شخصیت او می‌باشد و از این رو با شناخت رفتار فرد، می توان پیش‌بینی کرد که از این شخص با این نوع شخصیت در موقعیت های مختلف چه نوع رفتاری بروز خواهد کرد (تاج دهقانی، ۱۳۹۱).


همان‌ طور که گفته شد یکی دیگر از عواملی که می‌تواند بر تنظیم هیجان مؤثر باشد، سبک های دلبستگی است. دلبستگی پیوند عاطفی نیرومندی است که هر فرد در زندگی اش برای افراد خاصی ایجاد می‌کند (بالبی^[۷]، ۱۹۶۹). تجارب دلبستگی اولیه با مراقبان، احساسات، افکار و رفتار را در روابط بعدی هدایت می‌کند. نظریه دلبستگی بالبی (۱۹۶۹) بیان می‌دارد که روابط کودک با مراقبان (مادر یا جانشین مادر) در سال‌های اولیه زندگی منجر به تشکیل الگوهای روانی خاصی می شود که مبنای بیشتر روابط بین فردی در بزرگسالی است. نظریه دلبستگی بزرگسال (هازان^[۸] و شیور، ۱۹۸۷) که از نظریه دلبستگی بالبی و آینسورث^[۹] نشأت گرفته است، برای تبیین تفاوت های فردی در شناخت ها، احساسات و رفتارهایی که در زمینه روابط نزدیک و صمیمی در دوره نوجوانی رخ می‌دهد، مطرح شده است. بر طبق این نظریه تفاوت های فردی در سبک دلبستگی، از تجربیات افراد از روابط نزدیک قبلی شان نشأت می‌گیرد که این تجربیات با رابطه دلبستگی بین کودک و مراقب اولیه اش( معمولاً مادر) شروع می شود (میکالینسر و شیور، ۲۰۰۷).

نظریه دلبستگی مبنای نظری مهمی را برای درک وجود مشکلات رفتاری و هیجانی در نوجوانی در اختیار محققان قرار داده است. در نظریه دلبستگی همواره بر دو نکته تأکید شده است: اول این که رابطه گرم، نزدیک و پیوسته مادر (جانشین دائم وی) با کودک برای سلامت روانی اش ضروری است و دوم این که جدایی از مادر و طرد شدگی از سوی وی در اغلب مشکلات رفتاری و اضطراب^[۱۰] کودکان تأثیر دارد. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که سبک دلبستگی نوجوان با الگو های رفتاری سازش نایافته و کنش وری روانی – هیجانی در سال های بعدی زندگی مرتبط می‌باشد (کاسیدی^[۱۱]، ۲۰۰۱ ؛ براون فیلد^[۱۲] و تامپسون، ۲۰۰۳).

هم چنین ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﭘﮋوﻫﺸﯽ در ﻣﻮرد ﺳﺒﮏﻫﺎی دﻟﺒﺴﺘﮕﯽ درﮐﻮدﮐﯽ (بالبی، ۱۹۶۹؛ دی واﯾﺖ^[۱۳] و همکاران،۲۰۱۰؛ روک و ورﯾﺴﯿﻤﻮ^[۱۴] ، ۲۰۱۱) نیز نشان داده‌اند که حساسیت^[۱۵] و پاسخ دهی^[۱۶] مراقب اولیه به حالت های هیجانی کودک، تعیین کننده اصلی یادگیری روش تنظیم عواطف درمانده ساز^[۱۷] و رابطه با دیگران است و هم چنین تعیین کننده مهم شیوه ای است که کودک یاد می‌گیرد تا هیجانات خود را تنظیم و آن ها را به دیگران نشان دهد (وردن^[۱۸]، لوسی^[۱۹] و واگان، ۲۰۰۳). ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎی ﮐﻮدﮐﯽ ﺑﺎ ﻣﺮاﻗﺒﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻫﯿﺠﺎنﻫﺎﯾﺸﺎن را ﻧﺸـﺎن ﻧﻤﯽدﻫﻨﺪ و اﺑﺮاز ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ، ﯾﺎ ﮐﺴﺎﻧﯽﮐﻪ ﻫﯿﺠﺎنﻫﺎی در ﺣـﺎل ﺗﺤﻮل و ﺷﮑﻞﮔﯿﺮی ﮐﻮدک را ﺑﻪ رﺳـﻤﯿﺖ ﻧﻤـﯽﺷﻨﺎﺳـﻨﺪ و ﺑـﺎ ﻫﯿﺠﺎنﻫﺎی ﮐﻮدک ﺧﻮب رﻓﺘﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨﻨـﺪ، ﻣـﯽﺗﻮاﻧـﺪ ﺗـأﺛﯿﺮی ﻋﻤﯿﻖ ﺑﺮ ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻋﺎﻃﻔﻪ در ﻣﺮاﺣﻞ ﺑﻌﺪی زﻧﺪﮔﯽ داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ (دی واﯾــﺖ و ﻫﻤﮑــﺎران، ۲۰۱۰؛ روک و ورﯾﺴــﯿﻤﻮ ۲۰۱۱؛ ﮔﺮﺷــﺎم وﮔــﻮﻻن^[۲۰]، ۲۰۱۲). ‌بنابرین‏ آﻧﭽــﻪ ﻣــﺎ در ﻣــﻮرد ﻫﯿﺠــﺎنﻫــﺎی ﺧــﻮد و ﺗﻮاﻧــﺎﯾﯽ ﺑﺎزﺷﻨﺎﺳﯽ، ﺗﻮﺻﯿﻒ و ﺗﻨﻈﯿﻢ ﻋﻮاﻃـﻒ ﺧﻮدﻣـﺎن ﻣـﯽداﻧـﯿﻢ ﺗـﺎ ﺣﺪود زﯾﺎدی ﺗﺤﺖ ﺗأﺛﯿﺮ ﺗﻌﺎﻣﻞﻫﺎی اوﻟﯿﻪ ﺑﺎ ﻣﺮاﻗـﺐ اﺳـﺖ.

با عنایت به موارد فوق پژوهش حاضر سعی در تعیین رابطه صفات شخصیت، سبک‌آموزش‌ها و ابعاد دلبستگی با راهبردهای شناختی تنظیم هیجان دارد.

• 1. بیان مسئله

انسان عصر حاضر با توجه به پیچیدگی ها و دشواری های زندگی جهت رسیدن به رشد و پیشرفت در جنبه‌های گوناگون می بایست از توانایی لازم و کافی جهت مقابله با موقعیت های دشوار زندگی برخوردار باشد. یکی از مهمترین این توانایی ها، توانایی تنظیم و کنترل هیجان‌ها در زمینه‌های مختلف می‌باشد.