جمع بندی

در این فصل از پژوهش به تعاریف کیفیت زندگی، افکار خودآیند منفی و استرس پرداخته شد و همچنین ارتباط هر کدام با ناباروری بیان شد. سعی بر این بود تا به تحقیقات انجام شده در داخل و خارج از کشور در راستای این عوامل و ناباروری اشاره شود و در آخر نیز آموزش مدیریت استرس و تاثیراتش بر ناباروری و مسایل مختلف شرح داده شد.

با توجه به اینکه آوردن فرزند و مادر شدن آرزوی هر زنی است و در بسیاری از فرهنگ‌ها همین‌طور در ایران باروری و داشتن فرزند برای زوج‌ها حائز اهمیت است، ناباروری می‌تواند ضربه‌ی سنگینی بر زنان نابارور و همچنین خانواده‌هایشان وارد کند. مسایل جسمی ‌و روانشناختی بسیاری زندگی زنان نابارور را تحت تاثیر قرار می‌دهد. معمولاً برای این دسته از افراد بیشتر تلاش برای درمان‌های جسمی صورت می‌گیرد و کمتر توجهی به جنبه روانشناختی این مشکل می‌شود، این در صورتی است که فشارهای روانی ناشی از ناباروری به نوعی بر تمام جنبه‌های زندگی این افراد تاثیرگذارند. با این وجود درمان‌های روانشناختی کمک مفیدی برای این گروه از زنان خواهد بود.

با توجه به پژوهش‌های ذکر شده در خصوص مدیریت استرس، یکی از روش‌های مؤثر در بهبود کیفیت زندگی و مهار استرس وکم شدن عوامل مؤثر در ناباروری آموزش مهارت‌های مدیریت استرس است. جستجوی منابع علمی نشان می‌دهد که در سطح جهانی و بخصوص در ایران پژوهش‌های اندکی در خصوص اثربخشی آموزش مدیریت استرس بر کاهش افکار خودآیند منفی، استرس و بالطبع عوامل مؤثر در ناباروری و افزایش کیفیت زندگی زنان نابارور صورت گرفته است. لذا هدف از پژوهش حاضر اثربخشی آموزش گروهی مدیریت استرس بر کاهش استرس، افکار خودآیند منفی و افزایش کیفیت زندگی زنان نابارور می‌باشد.

فصل سوم: روش پژوهش

در این فصل به بررسی طرح تحقیق، جامعه آماری، نحوه انتخاب آزمودنی­ها و متغیرهای تحقیق، شیوه جمع ­آوری اطلاعات، ابزارهای مورد استفاده در پژوهش، پایایی و روایی و نحوه استفاده از آن ها و روش­های آماری مورد استفاده در این پژوهش پرداخته خواهد شد.

طرح پژوهش

این پژوهش در چارچوب یک روش تحقیق شبه آزمایشی از نوع پیش آزمون، پس آزمون با گروه کنترل می‌باشد. در این پژوهش دو گروه وجود دارد که برای گروه اول (گروه آزمایشی) آموزش گروهی مدیریت استرس به شیوه شناختی – رفتاری به عنوان متغیر مستقل اجرا می‌شود و گروه کنترل هیچگونه آموزش خاصی با اهداف معین دریافت نمی‌کنند.

گروه
پیش آزمون
متغیر مستقل
پس آزمون

گروه آزمایشی

T1

X

T2

گروه کنترل

T1

_

T2

شرکت کنندگان

جامعه پژوهش کلیه زنان نابارور مراجعه کننده به کلینیک ناباروری نوین مشهد در مهر ماه سال هزار و سیصد و نود و سه می‌باشد. برای به دست آوردن نمونه مورد نیاز برای این پژوهش، فراخوانی در کلینیک درمان ناباروری نوین مشهد، جهت انجام این پژوهش اعلام گردید و افراد داوطلب آمادگی خود را اعلام کردند. ‌به این افراد مقیاس‌های مورد نظر در پژوهش داده شد بعد از نمره گذاری سه مقیاس کیفیت زندگی، افکار خودآیند منفی و DASS-21 افرادی که کیفیت زندگی پایین، افکار خودآیند منفی بالا و استرس بالایی داشتند برای این پژوهش در نظر گرفته شدند. با توجه اینکه تعداد اعضا در مشاوره گروهی محدود است (معمولاً تعداد اعضا در مشاوره گروهی باید ۶ الی ۱۲ نفر باشد) و نباید از ۱۲ نفر بیشتر باشد زیرا باید اعتماد، امنیت، تفاهم و پذیرش بین اعضا به وجود آید (شفیع‌آبادی، ۱۳۸۶؛ به نقل از پناه علی و همکاران، ۱۳۹۲). ‌بنابرین‏ از بین افرادی که واجد شرایط شرکت در این پژوهش بودند ۲۴ نفر به عنوان نمونه انتخاب شد که به روش تصادفی ۱۲ نفر در گروه آزمایش و ۱۲ نفر در گروه کنترل قرار گرفتند.

در این پژوهش از ملاک‌های ذیل استفاده شد:

• • زنان ناباروری که پزشک آن ها را حداقل برای دو سال متوالی نابارور تشخیص داده باشد.

• • دامنه سنی بین ۱۸ تا ۳۵ سال.

• • تمایل و رضایت آگاهانه برای مشارکت در پژوهش.

• حداقل تحصیلات سیکل.

ابزارهای پژوهش

مقیاس کیفیت زندگی سازمان بهداشت جهانی:

این پرسشنامه توسط سازمان جهانی بهداشت به منظور ارزیابی کیفیت زندگی طراحی شده است (گروه سازمان جهانی بهداشت، ۱۹۹۸). فرم کوتاه این پرسشنامه (WHO – QOLI – BREF) از ۲۶ ماده تشکیل شده است و چهار حیطه سلامت جسمانی، سلامت روانی، روابط اجتماعی و سلامت محیط را با ۲۴ سوال (به ترتیب دارای ۷، ۶، ۳ و ۸ سوال می‌باشد) مورد ارزیابی قرار می‌دهد. در ایران نجات و همکاران (۱۳۸۵) این مقیاس را بر روی ۱۱۶۷ نفر نرم کردند. اعتبار پرسشنامه را به روش آلفای کرونباخ برای جمعیت سالم در حیطه سلامت جسمانی ۷۰/۰، سلامت روانی ۷۳/۰، روابط اجتماعی ۵۵/۰ و ارتباطات محیطی ۸۴/۰ به دست آورده‌اند و ضریب پایایی به روش بازآزمایی را پس از ۲ هفته ۷/۰ گزارش کرده‌اند. یوسفی و صفری (۱۳۸۸)، به منظور تعیین روایی مقیاس از همبستگی نمره کلی هر بعد با تک تک سوال‌های تشکیل دهنده آن بعد استفاده شد. دامنه ضریب‌های همبستگی به دست آمده از ۴۵/۰ تا ۸۳/۰ و تمام ضریب‌ها در سطح ۰۰۱/۰ معنی دار بودند (به نقل از سودانی و همکاران، ۱۳۹۱).

مقیاس افکار خودکار منفی:

مقیاس افکار خودکار منفی آقایوسفی شامل ۱۰ عبارت برگرفته از نظریه شناختی بک است که نخستین بار در سال ۱۳۷۸ به منظور سنجش عوامل هم بسته با افسردگی دختران نوجوان قم تدوین شد و سپس در سال ۲۰۰۴ با تجدیدنظر در ماده نخست این مقیاس در نخستین کنگره علوم شناختی در الله آباد هندوستان معرفی شد . مقیاس دارای روایی به روش محاسبه همبستگی آن با مقیاس افسردگی بک (شکل کوتاه) دست کم ۰٫۳۹ با احتمال خطای ۰٫۰۰۰۱ می‌باشد و پایایی آن در پژوهش‌های گوناگون در حد قابل قبولی بوده است (کمترین پایایی محاسبه شده ۰٫۵۱ با احتمال خطای ۰٫۰۰۰۱ بوده است). به منظور پیشگیری از تمایل پاسخ دهندگان به ارائه پاسخ (موافقم) از گزینه‌های مثبت و منفی استفاده شد (آقایوسفی، ۱۳۸۸؛ به نقل از زارع و عبداله زاده، ۱۳۹۱). در پژوهش آقایوسفی بر خانواده های شاهد و ایثارگر این ضریب اعتبار ۶۹/۰ برآورد شده است (به نقل از زارع و همکاران، ۱۳۸۹).

پرسشنامه اضطراب، افسردگی و استرس (DASS-21):

مطالعات متعددی ‌در مورد بزرگسالان مبتلا به ADHD انجام پذیرفته است و در آن ها به تاثیر آسیب دیدگی عملکرد حافظه فعال و تکالیف مرتبط با فعالیت مغز که به طور واضح دارای نابهنجاری اند ، در این افراد تأکید نموده است (داسون^[۵۱] و همکاران،۲۰۰۴ ؛کاونر^[۵۲] و همکاران، ۱۹۹۸؛ مکلین^[۵۳] و همکاران ،۲۰۰۴ ؛ مورفی^[۵۴] و همکاران ،۲۰۰۱ ؛ اسکتویتزر^[۵۵] و همکاران،۲۰۰۴؛ والرا^[۵۶] و همکاران، ۲۰۰۵).

مسائل و آسیب دیدگی هایی که این اختلال در دوره بزرگسالی برای فرد ایجاد می‌کند و همراه بودن آن با طیف گسترده ای از اختلالات همبود نظیر اختلالات اضطرابی، اختلالات عاطفی و اختلالات شخصیت لزوم مداخلات درمانی را در این اختلال، اجتناب ناپذیر گردانیده است. رویکردهای درمانی متعددی برای اختلال ADHD مطرح می‌باشد، که از آن جمله می توان به دارو درمانی و رویکردهای شناختی به عنوان رایج ترین درمان ها اشاره نمود. این روش ها علی‌رغم شیوع، مسائل متعددی را ‌در مورد پایدار نبودن اثرات درمانی و یا عوارض جانبی داروها، نمایان ساخته اند. همچنین اثربخشی مؤثر این روش ها در گستره شناختی و یا بهبود مهارت های اجتماعی و یا ایجاد تأثیرات منفی در روند تحول از دیگر چالش های موجود در روش های درمانی رایج است (اسمیت، ‌بار کلی‌ و شاپیرو، ۲۰۰۶).

یکی از روش های نسبتأ نوین که در کنار سایر روش های درمانی، تحقیقات و تأییدات بالینی متعددی را به خود اختصاص داده است، درمان های نوروفیدبک می‌باشد. (لوبار، ۱۹۷۶ ؛ لوبار و شوس^[۵۷]، ۱۹۷۷؛ آرنز^[۵۸] و همکاران،۲۰۰۹؛ موریاما^[۵۹] و همکاران، ۲۰۱۲؛ لیکتی و همکاران، ۲۰۱۲^[۶۰]؛ فازان و نزرودین^[۶۱]، ۲۰۱۲؛ لانس برگن^[۶۲] و همکاران، ۲۰۱۱).

درمان های نوروفیدبک بر اساس نظریه رابطه ذهن- بدن تحول یافته است و بر توانایی ذهن برای بازسازی، تغییر و التیام خود به روش طبیعی تأکید دارد (لاورنس^[۶۳]، ۲۰۰۲). این روش از طریق تأثیر گذاری بر امواج مغزی و نیز افزایش انعطاف پذیری ذهنی امکان درمان اختلال ADHD را فراهم می‌سازد (دموس^[۶۴]، ۲۰۰۵). در واقع نوروفیدبک، باعث کاهش امواج آهسته (تتا) و افزایش امواج سریع (بتا)، در کودکان و بزرگسالان مبتلا به ADHD می‌گردد (لوبار و دییرینگ^[۶۵]، ۱۹۸۰؛ لوبار، ۱۹۸۴).

تحقیقات متعددی ‌در مورد اثربخشی نوروفیدبک در درمان نقص توجه و تکانشگری و بیش فعالی (آرنز و همکاران،۲۰۰۹؛ لانس برگن^[۶۶] و همکاران، ۲۰۱۱؛ فازان و نزرودین، ۲۰۱۲٫؛ مایر^[۶۷] و همکاران، ۲۰۱۱) انجام شده است.

همان گونه که تصریح گردید یکی از حوزه های مؤثر در تبیین اختلال نقص توجه/بیش فعالی، اختلال در عملکردهای اجرایی-شناختی، نظیر حافظه فعال می‌باشد. بر اساس شواهدی که ‌در مورد نقص حافظه فعال در افراد مبتلا به اختلال نقص توجه/ بیش فعالی تصریح گردیده است و نیز با تکیه بر شواهد متعدد بالینی، مولفان تلاش نموده اند تا با تقویت حافظه فعال و بهبود عملکرد این نوع از حافظه، روشی نوین در درمان نشانه های ADHD ارائه نمایند. به عنوان مثال، کلینبرگ^[۶۸] و فرنل^[۶۹] (۲۰۰۵)تحقیقی را با عنوان آموزش رایانه ای حافظه فعال در کودکانی که دچار نقص توجه/ بیش فعالی بودند انجام دادند. نتیجه این مطالعه نشان داد که برنامه رایانه ای باعث بهبود حافظه فعال در این کودکان می شود، همچنین این برنامه بازداری پاسخ و استدلال منطقی را در این کودکان افزایش داد.

میلتون^[۷۰] (۲۰۱۰ ، به نقل از قمری گیوی ،۱۳۹۰) در مطالعه خود ، اثربخشی برنامه رایانه ای تقویت حافظه فعال را در انعطاف پذیری شناختی و بهبود حافظه فعال مورد تأیید قرار داد.

اختلال نارسایی توجه /بیش فعالی ، یک اختلال عصبی رشدی است که با سه ویژگی اصلی یعنی نارسایی توجه / بیش فعالی و تکانشگری توصیف می شود (انجمن روان پزشکی امریکا^[۷۱] ،۲۰۰۰). اگر چه در سال های گذشته این باور غلط وجود داشت که این اختلال از سال های بعد از نوجوانی بهبود می‌یابد ولی امروزه این واقعیت آشکار شده است که این اختلال در بیش از ۶۰ درصد موارد تا دوران نوجوانی و بزرگسالی ادامه خواهد یافت ( فارائون و همکاران^[۷۲]، ۲۰۰۶). شیوع این اختلال در ایالات متحده حدود ۷% و در سطح بین‌المللی بین ۲ تا ۲۹ درصد گزارش شده است (‌بار کلی‌^[۷۳]،۲۰۰۵).

علائم اختلال نقص توجه/بیش فعالی کودکی، مخصوصا مشکلات توجهی، اغلب تا نوجوانی پایدار می ماند؛ تا ‌جایی که ممکن است با تخریب عملکردی معناداری همراه باشند (فارائون و همکاران، ۲۰۰۰). پژوهش های نوروسایکولوژی به شناسایی مشخصه‌ های بدکارکردی شناختیدرADHD کمک کرده‌اند (کاستلانوس^[۷۴] و همکاران، ۲۰۰۶ ؛ کاستلانوس و تانوک^[۷۵]،۲۰۰۲).

مطالعات طولی نشان داده‌اند که ADHD به دوره بزرگسالی کشیده می شود و برای عده زیادی که در کودکی این تشخیص را گرفته اند،در بزرگسالی مشکل ایجاد می‌کند (عربگل و همکاران، ۱۳۸۳). مشکلات توجه و تمرکز و سیستم حرکتی، تکانشگری، به هم ریختگی، عدم تحمل استرس، تغییرات هیجانی و خلقی و احتمالا اختلال در روابط بین فردی، ADHD بزرگسالان را مشخص می‌کند. افراد بالغ مبتلا به اختلال، در برنامه ریزی، تکمیل و به پایان رساندن تکالیف، انجام دادن به موقع وظایف کاری، گوش دادن به صحبت های دیگران، حفظ توجه هنگام خواندن، تصمیم گیری توأم با تفکر، مشکل دارند (عربگل و همکاران، ۱۳۸۳).

ویژگی های دیگر این اختلال، ناپایداری عاطفی، عصبانیت های ناگهانی و شدید، پاسخ های هیجانی شدید، آشفتگی در انجام کارها، بی ثباتی در روابط بین فردی، نا کامی شغلی و تحصیلی، سوء مصرف الکل و پاسخ های غیر معمول به روان درمانی می‌باشد (کاپلان و سادوک^[۷۶]، ۲۰۰۰).

پیگیری ۱۵ ساله بیماران ADHD نشان داده است که این افراد در کار کردن به طور مستقل، انجام وظایف شغلی، به اتمام رساندن و تکمیل تکالیف و نیز در شغل خود مشکل دارند. این مشکلات ناشی از عدم پیشرفت تحصیلی، مشکلات یادگیری و اختلال کنترل تکانه می‌باشد (عربگل و همکاران، ۱۳۸۳).

اختلالات همبود رایج در بزرگسالان دارای ADHD، عبارتند از: اختلالات اضطرابی، اختلالات عاطفی، سوء مصرف مواد و اختلال شخصیت ضد اجتماعی. بر اساس یافته های مولفان وجود اختلالات همبود در بزرگسالان مبتلا، باعث تأثیرات منفی در روند درمان می‌گردد (جنسن^[۷۷]، ۱۹۹۷؛ بیدرمن^[۷۸]، ۲۰۰۵؛ کاپلان و سادوک، ۱۹۳۳؛ اسمیت، ‌بار کلی‌ و شاپیرو^[۷۹]، ۲۰۰۶).

ماده ۷۵۴ ق.م مقرر نموده است: «هر صلح نافذ است، جز صلح بر امری که غیر مشروع باشد» پس انواع اموال (اعم از عین و منفعت) و حقوق (اعم از حق انتفاع و ارتفاق) ممکن است موضوع صلح قرار گیرد.^[۸۳] مشروط بر آنکه استفاده از مال با بقاء عین آن ممکن باشد.

‌بنابرین‏ طریق دیگری که برای برقراری حق انتفاع به موجب قانون مدنی متصور می‌باشد، استفاده از قالب عقد صلح می‌باشد. نظر به دامنه وسیع و ظرفیت عقد صلح، علماء و حقوق ‌دانان از آن به عنوان سیدالعقود یا آقای قراردادها نام می‌برند.

قانون مدنی تعریفی از عقد صلح بعمل نیاورده اما در تعریف آن گفته شده: «صلح عبارت است از توافق برای ایجاد یا انتفاء یک یا چند اثر حقوقی بدون اینکه بستگی به احکام خاصه عقود معینه داشته باشد.»^[۸۴]

به موجب ماده ۷۵۸ ق.م صلح در مقام معاملات نتیجه معامله ای را که به جای آن واقع شده است را می‌دهد هر چند شرایط و احکام خاص آن معامله را نداشته باشد.

‌بنابرین‏ اگر مورد صلح، عین باشد در مقابل عوض، نتیجه آن همان نتیجه بیع خواهد بود بدون اینکه شرایط و احکام خاص بیع در آن مجری شود.

همچنین به موجب ماده یک قانون روابط موجر و مستاجر، مصوب اردیبهشت سال ۱۳۶۲ که بیان می‌کند: (اماکنی که برای سکنی با تراضی با موجر به ‌عنوان اجاره یا صلح منافع و یا هر عنوان دیگری به منظور اجاره به تصرف متصرف داده شده یا بشود اعم از اینکه سند رسمی یا سند عادی تنظیم شده یا نشده باشد مشمول مقررات این قانون است) صلح در مقام اجاره همان نتیجه اجاره را می‌دهد. در واقع جوهر صلح و وجه امتیاز آن به معامله ای که همان نتیجه را می‌دهد تسالم و جلوگیری از تنازع است. صلح از جمله عقودی است که علم اجمالی به موضوع آن کافی است مشروط بر آنکه منتهی به علم شود زیرا مجهول مطلق قابل تنفیذ و اجراء نیست.^[۸۵]

در مواردی ممکن است مالک و منتفع از عقد صلح برای برقراری حق انتفاع استفاده کنند و قرارداد خود رادر قالب عقد صلح منعقد نمایند اما نکته مهم و قابل توجه آن است که با توجه به مفاد ماده ۷۶۰ ق.م صلح عقد لازم است و در صورتی که در مقام عقود جایز نیز واقع شده باشد اثر لزوم آن از بین نمی رود و هیچ یک از طرفین نمی توانند آن را بر هم زنند مگر در موارد فسخ به خیار یا از طریق اقاله.

‌بنابرین‏ با فوت یا جنون یا سفه هیچ یک از طرفین نیز عقد مذبور منفسخ نمی شود، در نتیجه چنانچه به موجب عقد صلح، حق انتفاع به صورت حبس مطلق به نفع منتفع برقرار شود با وجود آنکه حبس مطلق از جمله عقود جایز است لیکن فوت یا جنون یا سفه مالک تاثیری در بقاء یا زوال صلح نخواهد داشت زیرا صلح، عقد لازم است و طرفین باید نسبت به موضوع صلح پایبند بوده و مفاد آن برای طرفین لازم الاتباع می‌باشد همچنین است اگر واگذاری حق انتفاع به صورت حبس مطلق ضمن عقد لازم قید گردد که در اینصورت نیز واگذاری مذبور برای طرفین لازم الاتباع بوده و طرفین حق فسخ آن را به صورت یک طرفه نخواهند داشت.

با توجه به مراتب فوق الذکر، مالک می‌تواند حق انتفاع را به موجب عقد صلح به منتفع صلح، (منتقل) نماید در اینصورت چنانچه حق انتفاع به صورت عمری (به مدت عمر مالک یا منتفع و یا شخص ثالث) به منتفع صلح شود عنوان حقوقی آن «صلح عمری» خواهد بود.^[۸۶] در حالی که اگر حق انتفاع به موجب شرط ضمن عقد برای منتفع برقرار شود چنانچه عقد اصلی ‌در مورد فروش ملکی توسط فروشنده به خریدار باشد و بنابر ملاحظات و مصالحی، طرفین، معامله مذبور را در قالب عقد صلح انجام دهند ممکن است در ضمن عقد صلح مذبور، حق انتفاع نیز برای منتفع به مدت عمر برقرار شود.

در این صورت عنوان عقد مذبور «صلح به شرط عمری» خواهد بود یعنی صلح ‌در مورد عمری نیست بلکه در مقام معامله اصلی (اعم از بیع و غیر آن) واقع شده و حق عمری نیز به صورت شرط ضمن عقد مذبور به نفع منتفع به صورت تبعی و فرعی برقرار می شود.

چنانچه عقد صلح به صورت مستقل ‌در مورد انتقال و برقراری حق انتفاع برای منتفع برقرار شده باشد (به صورت عمری، رقبی یا حبس مطلق) در این صورت ممکن است با توجه به لازم بودن عقد صلح برای هر یک از طرفین به خصوص مالک، حق فسخ معامله و یا خیار فسخ معامله قرار داده شود، تا هر لحظه بخواهد در مدت معین نسبت به فسخ یک طرفه عقد اقدام کند، در نتیجه، عقد صلح مربوط به حق انتفاع نیز عنوان «صلح خیاری» خواهد داشت.

همچنین هر گاه برقراری حق انتفاع به صورت تبعی به موجب شرط ضمن عقد صلحی

که به عنوان مثال در مقام بیع منعقد شده، صورت گیرد حق فسخ به دو صورت ممکن است در ضمن عقد برای هر یک از طرفین یا یکی از آن ها برقرار شود.

نخست اینکه، ممکن است حق فسخ یا خیار فسخ نسبت به عقد اصلی برقرار شود در این صورت صاحب حق می‌تواند عقد صلح را در مدت معین و یا در صورت تخلف از مفاد شرط مقرر از سوی طرف مقابل، فسخ کند در این مورد با انحلال عقد صلح، شرط ضمن عقد که برقراری حق انتفاع برای منتفع می‌باشد نیز منحل می‌گردد مگر طرفین برخلاف آن تراضی نموده باشند.

دوم اینکه، ممکن است حق فسخ یا خیار فسخ فقط نسبت به عقد تبعی و حق انتفاع برقرار شود که در این صورت حق فسخ نسبت به معامله اصلی و عقد اصلی لطمه ای نخواهد زد بلکه تنها ‌در مورد حق انتفاع، صاحب حق خیار می‌تواند در مدت معین و یا دراثر تخلف طرف مقابل از شرط مقرر، حق انتفاع را به صورت یک طرفه فسخ کند در نتیجه استفاده از حق فسخ لطمه ای به عقد صلح وارد نمی سازد و عقد مذبور تداوم خواهد داشت و لیکن حق انتفاع از بین خواهد رفت.

بنابر موارد ذکر شده در این مبحث، می توان گفت که صلح عمری یا صلح به شرط عمری ممکن است به صورت مطلق بین مالک و منتفع برقرار شود که در این صورت هیچ یک از طرفین حق فسخ آن را نخواهند داشت ولی در صورتی که صلح عمری یا صلح به شرط عمری به صورت خیاری یا مشروط منعقد شود در اینصورت مطابق هر یک از شقوق متصور که بیان شد صاحب حق فسخ یا ذوالخیار می‌تواند نسبت به فسخ یک طرفه قرارداد اقدام کند و در این خصوص هیچ مانعی وجود ندارد.

قالب پیشنهادی برای سند مذکور بشرح نمونه شماره ۷ قسمت ضمایم می‌باشد.

بند هفتم – سند صلح به شرط عمری، رقبی یا سکنی

عمری، رقبی و سکنی را می توان به صورت شرط ضمن عقد صلح نیز برقرار نمود. که قالب پیشنهادی برای سند مذکور بشرح نمونه شماره ۸ قسمت ضمایم می‌باشد.

مبحث سوم – وجوه اشتراک در تنظیم سند رسمی واگذاری حق انتفاع

در بعد برنامه ریزی، دولت با مشکلات گوناگونی در بخش کشاورزی مواجه بوده است. نخستین مشکل به برنامه ریزی مربوط می شود که نوعی برنامه ریزی از بالا به پایین بوده و اغلب به دست کسانی انجام می گرفت که از واقعیت های کشاورزی ایران تصویر درستی نداشتند. نبود مشارکت کشاورزان در برنامه ریزی و نبودن نهادهایی که کشاورزان بتوانند خواسته ها و دیدگاه های خود را به تصمیم گیران منتقل کنند، یکی دیگر از نقاط ضعف عمده برنامه ریزی توسعه کشاورزی ایران به شمار می رود.

یکی دیگر از مشکلات اساسی، ناهماهنگی میان بخش تولید غذا، بازاریابی، مصرف و تقاضای مواد غذایی است. اغلب سیاست های کشاورزی در خلاء و با توجه ‌به این جنبه ها انجام می‌گیرد. در حالی که وزارت جهاد کشاورزی خود را متولی تولید می‌داند، سیاست های خود را با نیازهای غذایی هماهنگ نکرد. به بیان دیگر اغلب، به تولید به عنوان بخشی جدا نگاه کرده و به بازاریابی، نگهداری و جنبه‌های توزیعی و مهمتر از همه به ضایعات به عنوان پدیده ای که موجب کاهش تولیدوعرضه شده و به بازار که باعث افزایش قیمت مصرف کننده می شود، توجه لازم معطوف نداشته است.

سیاست بی رویه واردات برخی محصولات کشاورزی، ضد حمایتی بودن برخی سیاست های کلان اقتصادی، شفاف نبودن سیاست در توسعه بسیاری از محصولات کشاورزی بر اساس اصل مزیت نسبی و غیره از مشکلات دیگری است که بر سر راه بخش کشاورزی قرار می‌گیرد.

۳٫تنگناهای بازاریابی و امور پس از برداشت:

واقعیت این است که اغلب کشاورزان ایرانی در حال گذر از مرحله سنتی به مرحله مدرن و تجاری قرار دارند. بر این اساس بخش قابل توجهی از محصول تولیدی خود را برای تامین هزینه های نقدی خود، به بازار می فروشد. در ایران بیشتر کشاورزان مجبورند محصول خود را قبل و یا در زمان برداشت به فروش برسانند. بدین گونه سهمی که از قیمت مصرف کننده دریافت می دارند، اندک است. این موضوع ‌در مورد محصولات فساد پذیری مانند میوه و تره بار بیشتر دیده می شود چرا که کشاورزان توان نگهداری محصول را ندارند و در صورت فروش نرفتن، ضایعات افزایش یافته یا محصول به کلی فاسد شده و از بین می رود.

در بسیاری از کشورها مسئولیت بازاریابی محصولات کشاورزی بر عهده وزارت کشاورزی است و مسولیت عمده این وزارت بررسی وضعیت بازار یابی، تهیه اطلاعات بازار و ارائه آن به تولید کننده و عوامل بازاریابی برای تصمیم گیری ‌در مورد تولید و ارسال محصول به بازارهایی که قیمت بیشتری پیشنهاد می‌کنند. بی توجهی به بازاریابی محصولات کشاورزی و نبودن متولی برای آن سبب شده که میزان ضایعات در فاصله بین تولید تا مصرف افزایش یابد، که این امر خود به منزله کاهش عرضه و افزایش بیشتر قیمت هاست. در بیشتر کشورها به منظور غلبه بر این مشکل، کوشش هایی در جهت مشارکت تولید کنندگان در امر بازاریابی محصولات انجام شده که با موفقیت هایی روبرو بوده است. در ایران، این نوع تجربیات اندک است. به هر حال، این زمینه ای است که در مقایسه با موارد دیگر کمتر توجه شده و نیاز به سرمایه گذاری بیشتر دارد.

تجربه بسیاری از کشورهای در حال توسعه نشان می‌دهد که یکی از راه های مقابله با فقر و سوء تغذیه، افزایش تولید و درآمد کشاورزان است. در این میان سیاست قیمت گذاری محصولات کشاورزی اثر مهمی بر درآمد کشاورزان دارد. برای آنکه تولیدات کشاورزی افزایش یابد، باید انگیزه تولید در کشاورزان تقویت شود. در این میان قیمت گذاری محصولات غذایی باید به گونه ای باشد که موجب تقویت انگیزه تولید شود. قیمت پایین محصولات کشاورزی، نه تنها موجبات تضعیف انگیزه تولید را فراهم می‌سازد، بلکه باعث می شود کشاورز علاقه ای به استفاده از تکنولوژی جدید نداشته باشد. ‌بنابرین‏، ناکارآمدی نظام بازار در بخش کشاورزی ایران به عنوان یکی از تنگناهای اساسی توسعه این بخش محسوب می شود.

۲-۶مفهوم اشتغال:

اشتغال را می توان به لحاظ اهمیت در ابعاد عملی شخصیت انسان، منشأ هویت و ابزار رسیدن به سعادت نوع بشر به شمار آورد. در ابعاد فلسفی، مذهبی، روان شناسی و سیاسی کار مفید و ثمربخش دارای اهمیت فراوان است. به طورکلی، طی سال‌های اخیر، تأمین اشتغال و کاهش نرخ بیکاری، در قالب یکی از دغدغه های اقتصادی و به عنوان ضروری ترین هدف برای مدیریت کشور و برنامه های اقتصادی، ابتدا در سطح ساماندهی کشور و همچنین در برنامه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مدنظر قرار گرفته است. استفاده بهینه از منابع و امکانات موجود به منظور برآورده ساختن نیازها و خواسته های بشر، از جمله افزایش تولید، درآمد، اشتغال و رفاه جامعه از مهمترین ‌هدف‌های‌ توسعه هر کشور محسوب می شود. برای این منظور معمولاً سعی می شود تا با بهره گرفتن از سیاست ها و ابزارهای اجرایی گوناگون در برنامه های توسعه ‌به این هدف دست یافت. (طیبی و همکاران: ۱۳۸۹).

۲-۶-۱رشد اقتصادی و اشتغال:

هدف رسیدن به اشتغال کامل در میان اهداف کلان اقتصادی در کشورهای در حال توسعه اهمیت بسیاری دارد و بیکاری و شغل ناکافی علت و پیامد اصلی فقر در آن ها‌ است.با این حال برخلاف وعده های انتخاباتی رهبران سیاسی کشورهای فقیر، دستاورد رشد چشمگیر و اشتغال کامل تنها یک سراب بوده است. میزان بیکاری زیاد، رشد نامطلوب اقتصادی و فقر در میان معضلات دیگر متداول است(ادبایو و همکار^[۱]، ۲۰۰۶).

‌بر اساس آمار رسمی سال ۲۰۱۰ نرخ بیکاری در میان افراد ۱۵-۲۴ ساله بیش از ۴۰% بوده است. ‌بنابرین‏ حل مسئله تولید واقعی و رشد اشتغال در کشورهای در حال توسعه برای کاهش فقر و توزیع درآمد عاقلانه­تر امری ضروری است(فوفانا^[۲]، ۲۰۱۰). میانگین رشد و اشتغال در سال های ۲۰۰۱-۲۰۱۰ در کشورهای اکو به ترتیب آذربایجان ۱۶٫۴۳ و ۳۷٫۴۶ ایران ۵٫۰۹ و ۳۴٫۰۸ قزاقستان ۸٫۴۴ و ۴۲٫۰۶ قرقیزستان ۴٫۶۷ و ۳۹٫۲۴ پاکستان ۴٫۶۸ و ۴۰٫۵۱ و ترکیه ۳٫۴۴ و ۳۲٫۵۱ می‌باشد. شواهد حاکی از آن است که ارتباط بین تغییرات در نرخ رشد اقتصادی و نرخ بیکاری، به طور قابل ملاحظه ای در طول زمان و در طی چرخه اقتصادی و بسته به کشور یا مناطق تحت مطالعه متفاوت بوده است. ارتباط مذکور یک ارتباط ثابت نیست بلکه بر اساس آنچه گفته شد، می‌تواند بسته به زمان و شرایط کشورها وضعیت به گونه ای دیگری باشد. به طور مثال بهره وری افزون تر در یک اقتصاد ممکن است منجر به تغییراین رابطه گردد. عدم ثابت بودن این ارتباط در بسیاری از اقتصادها، مانند ایالات متحده امریکا، اندونزی و… ملاحظه می شود (سازمان جهانی کار، ۲۰۱۱).

بر مبنای قواعد عمومی و قوانین روش های نوین تعیین ثمن در قراردادهای پیمانکاری و صنعتی معتبر است.

1. بر مبنای اصول کلی معلوم و معین بودن ثمن یکی از شرایط ثمن صحیح است.

ه- لزوم بازنگری برخی از قوانین و اصلاح آن ها:

بخش عمده­ای از معاملات و قراردادهای منعقده بین اشخاص حقیقی و حقوقی از جمله دولت­ها شامل قراردادهای پیمانکاری یا صنعتی می­گردد؛ تنوع این قراردادها چنان زیاد است که قوانین و مقررات جاری جوابگوی تمام نیازمندی­های جدید قراردادی در حوزه پیمانکاری نیست زیرا در شرایط کنونی و در حوزه تجارت جهانی بویژه حوزه پیمانکاری­های نفت و گاز از سرمایه ها و صنایع کوچک به تنهایی کاری ساخته نیست؛ در این حوزه تجاری تنها با اجتماع سرمایه های کوچک می‏توان با رقبای خارجی و داخلی به رقابت پرداخت. به همین دلیل باید با اصلاح قوانین و مقررات کنونی و تصویب مقررات جدید همگام با تحولات اجتماعی و اقتصادی مدل های جدید قراردادی را برای کارفرمایان و پیمانکاران بویژه کارفرمایان و پیمانکاران حوزه انرژی از جمله نفت و گاز فراهم نمود و حمایت­های حقوقی لازم را از فعالان کلان اقتصاد داخلی فراهم نمود.

و- روش تحقیق و منابع:

روش تحقیق و پژوهش این پایان نامه روش تحلیلی است و در تدوین آن از کتاب های حقوقی، پایان نامه ها و مقالات مرتبط متنوعی استفاده شده است. همچنین از منابع الکترونیکی نیز بهره برداری شده است. با وجود این گزافه نخواهد بود که مطالب کلیدی پایان نامه را نتیجه کار و تجربه چند ساله خود در حوزه قراردادهای پیمانکاری به خصوص قراردادهای حوزه نفت و گاز معرفی نمایم.

ز- ساختار پایان نامه و تقسیم موضوع:

مطالب این پایان نامه در دو فصل و به ترتیب ذیل تدوین شده است. در فصل نخست مفاهیم و مبانی تعیین

ثمن و در فصل دوم اقسام و روش های تعیین ثمن مورد تحقیق و پژوهش قرار گرفته است.

در فصل نخست و در قسمت مفاهیم ابتدا به مفاهیم اساسی مورد بحث در این پایان نامه از جمله ثمن و قراردادهای پیمانکاری و تعاریف مرتبط خواهیم پرداخت؛ در قسمت مبانی، ابتدا مبانی نظری را در چند عنوان بررسی خواهیم نمود، ابتدا نقش ثمن، سپس ویژگی‌های ثمن در قراردادهای پیمانکاری و پیشگیری از ضرر، جهل و غرر را بررسی خواهیم نمود. که به طور جداگانه و در مبحث غرر، ارکان غرر و مبانی آن را مورد بررسی قرار خواهیم داد. در قسمت مبانی قانونی در بدو امر قانون مدنی ایران با نگاهی به معلوم و معین بودن ثمن بررسی خواهیم کرد و سپس دیگر قوانین و مقررات را مورد کنکاش قرار خواهیم داد.

در فصل دوم و در مبحث اقسام، به تقسیم انواع ثمن، انواع قراردادهای پیمانکاری به اعتبار­های مختلف، مثل تقسیم بندی بر اساس ماهیت، تقسیم بندی بر اساس مبلغ قرارداد و قراردادهای مرسوم در حوزه نفت و گاز خواهیم پرداخت، البته طرح موضوع قراردادهای نفت و گاز به دلیل وجود عمده قراردادهای پیمانکاری در این حوزه و شکل گیری اولیه قراردادهای پیمانکاری در این حوزه ‌می‌باشد. روش­های سنتی و نوین تعیین ثمن در قراردادهای پیمانکاری مورد بررسی قرار می­دهیم. در روش سنتی، ثمن پولی، ثمن کالایی، ثمن از نوع کار و منفعت را بحث نموده و در روش های نوین، کشف قیمت به روش مزایده و حراج، مناقصه، تفویض اختیار به کارشناس و مؤسسات کارشناسی، به روش اعلام بهای خرید، ارجاع به قیمت بازار و ثمن شناور را به طور مبسوط به جهت اهمیت آن بررسی خواهیم نمود و در انتها مدل‌های تعیین حق الزحمه و روش های پرداخت آن را در این فصل بررسی خواهیم نمود. هر یک از عنوان های اصلی نیز حسب مورد به عنوان های ریزتر تقسیم شده است.

فصل اول- مفاهیم و مبانی:

فصل نخست حاوی دو مبحث اساسی است: مفاهیم و مبانی. ‌بنابرین‏ در این فصل ابتدا به تعریف ثمن و مفاهیم مرتبط با آن و سپس مبانی تعیین ثمن در قراردادهای پیمانکاری می پردازیم.

مبحث اول- مفاهیم:

در این قسمت ابتدا به تعریف ثمن و سپس تعریف قراردادهای پیمانکاری خواهیم پرداخت.

گفتار اول- تعریف ثمن:

برای درک هرچه بهتر موضوع، ابتدا تعریف لغوی ثمن و سپس تعریف اصطلاحی ثمن را مورد مطالعه قرار خواهیم داد.

الف- تعریف لغوی ثمن:

ثمن در لغت به معنای بها، نرخ و قیمت آمده است. به طور کلی ثمن در لغت به بهایی اطلاق می‏ شود که کالا در برابر آن معامله می شود^[۱]؛ خواه با ارزش متعارف کالا در بازار برابر باشد یا بیشتر یا کمتر^[۲]. تفاوت ثمن یا قیمت قراردادی با قیمت یا ارزش واقعی در همین است که ثمن با تراضی دو طرف معامله تعیین می شود ولی قیمت^[۳] بر مبنای ارزش معاملاتی متعارف. ‌بنابرین‏ قیمت عبارت است از ارزش کالا در بازار و نزد عرف که گاهی از آن به ثمن المثل تعبیر می‏ شود.

ب- تعریف اصطلاحی ثمن:

اصطلاح ثمن در قانون مدنی ایران به کار رفته (ماده۱۹۷ق.م) ولی تعریف صریحی از آن نشده است. به علاوه در پاره­ای از موارد به جای ثمن عوض قرارداد یا عوض مبیع به کار رفته است (ماده۳۳۸ق.م).