– به کودکان بیاموزید با خود روراست و صادق باشند. کودکان هربار که خود را فریب می‌دهند نظرشان ‌در مورد خودشان تخریب می‌شود. کودکی که دچار خودفریبی می‌شود دنیای بزرگی می‌سازد تا دیگران را نیز فریب بدهد و در نهایت نظر دیگران را دلیل این دنیای خودساخته می‌دانند.

– کودکی که مرتکب تخلفی می‌شود انسان غافلی نیست؛ بلکه فقط عمل کرده‌است و این عمل به او فرصت رشد می‌دهد. کودکی که در درس ریاضی ضعیف است آدم کندذهنی نیست بلکه در این مرحله از زندگی، دانش ریاضی او در این سطح است. شما می‌توانید به کودک خود بیاموزید که از اشتباهات خود درس بگیرد و تا زمانی که می‌داند ارزش او ناشی از عملکرد او در یک کار خاص و در یک روز مشخص نیست هرگز نگرانی به خود راه ندهد. دقت کنید تا زمانی که وجود دارید ارزشمند هستید. اگر خودتان چنین بگویید نه کمتر نه بیشتر، ارزشمند بودن ‌بر اساس عملکرد نیست بلکه چیزی است که هر روز همراه شما است. لذا هر روز به فرزندانتان به ویژه هنگامی که مرتکب اشتباهی می‌شوند این نکته را یادآوری کنید که صرف‌نظر از عملکردشان ارزشمند هستند. اگر می‌خواهید فرزندتان از خود ارزیابی مثبتی داشته باشد همواره به آن یادآوری کنید که من فردی هستم که رفتارهایی دارم، اما من رفتارهایم نیستم.

– بچه ها دوست دارند احساس استقلال کنند و به مراتب این امر حس خوبی نسبت به خود داشته باشند. شما می‌توانید آن‌ ها را تشویق کنید که به طور مستقل ‌در مورد عملکرد خویش فکر کنند.

۵-۲ مقاله‌ پیشرفت تحصیلی

موضوع شیوه های جلوگیری از افت تحصیلی دانش‌آموزان و دانشجویان و پیشرفت آموزشی آن‌ ها به منظور کاهش هزینه ها و افزایش بهره‌وری و کارایی نظام آموزشی در سه دهه اخیر به یکی از مهم‌ترین مباحث نظام آموزشی ما تبدیل شده‌است. به عبارتی در حال حاضر همه‌ مسئولان نظام آموزشی و بسیاری از اولیا و دانش‌آموزان به نحوی با این معضل درگیر هستند که تحقیقاتی که پژوهشگران انجام داده‌اند یا هم‌اکنون نیز انجام می‌دهند و بحث‌های فراوانی را که روان‌شناسان، مشاوران متخصصان تعلیم و تربیت در این راستا دارند صرفاً به همین جهت است که شاید با شناخت مسئله و کشف راه‌های اساسی ریشه این معضل را برای همیشه بخشکانند و از بین ببرند.

از دیرباز مسئله از بین بردن افت آموزشی یا پیشرفت تحصیلی مورد بحث و تفحص متخصصان تعلیم و تربیت بوده و همواره در پی آن پیشنهادات، راه‌کارها و سیاست‌هایی به همین منظور وجود داشته تا بتوانند جلوی این معضل فرهنگی را گرفته و استفاده‌ بهینه از امکانات مالی و منابع محدود کشور به عمل آید تا شاید برای همیشه این مشکل اساسی آموزشی زدوده شود و دیگر شاهد حیف و میل شدن بودجه‌های نظام آموزشی خود نباشیم. موضوع جلوگیری از افت تحصیلی یا کوشش در جهت پیشرفت تحصیلی بالنفسه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و همواره مورد توجه تمامی مسئولان نظام آموزشی قرار گرفته است و سعی و تلاش دارد بتواند با بسیج نیروهای کارا و کارآمد سطح علمی و فرهنگی افراد را ارتقاء داده و مراکز و مؤسسات صنعتی، علمی و تجاری جامعه را از وجود متخصصان آگاه و توانمند بهره‌مند ساخت. از این جهت سعی و تلاش همه‌ ما این بوده که در یاری رساندن ‌به این هدف ارشمند تا جایی که می‌توانیم در این راه خود را مسئول دانسته و تلاش بسیار ناچیز ولو در ارائه‌ یک راه‌کار کوچک انجام داده یا با یادآوری و انجام و اجراء شیوه ها و برنامه های خاص آموزشی راه رسیدن ‌به این هدف را تسهیل بخشیم.

‌در مورد افت و پیشرفت در تحصیل نقش و وجود دو عامل را نمی‌توان نادیده گرفت:

– محیط آموزشی: مناسب و غنی‌بودن محیط آموزشی می‌تواند در بازدهی و کارایی فرایند آموزشی بسیار مفید واقع شود و با سیاست‌ها و شیوه های درست آموزشی و علمی همانند برگزاری کلاس‌های آموزشی و برپایی کلاس‌های تقویتی در جهت رفع مشکلات درسی و علمی دانش‌آموزان گاهی مؤثر برای بهبود و ارتقاء نظام آموزشی است.

– مدیریت واحد آموزشی: نقش مدیریت یا ‌هدایت کننده جریان آموزش که خود از اهمیت خاصی برخوردار است می‌تواند با ایجاد انگیزه قوی در بین کلیه کارکنان با روش‌هایی نظیر:

۱- مشارکت افراد در امر تصمیم‌گیری

۲- جلب اعتماد متقابل بین اعضای یک واحد آموزشی

۳- قراردادن اطلاعات صحیح در ارتباط با وظایف خود

۴- توجه به رفاه فردی و گروهی اعضا و همچنین به خواسته‌های معقول آن‌ ها

۵- ارتقاء فکر تعلیق و دلبستگی به همه‌ اعضا نسبت به آن واحد آموزشی، راه رسیدن به هدف‌های نظام تعلیم و تربیت را هموار ساخته و از افت تحصیلی جلوگیری می‌کند.

پیشینه پژوهش

۶-۲ تحقیقات گذشته مربوط به موضوع(داخل کشور)

یافته های تحقیقاتی پیرامون تأثیر شادکامی بر پیشرفت تحصیلی:

– در یک تحقیق دانشگاهی با عنوان اثرات شادکامی بر عملکرد دانش‌آموزان دختر و پسر اول تا سوم دبیرستان که در شهرستان اهواز صورت پذیرفته، اثرات شادی بر عملکرد افراد بررسی شده‌است. در این تحقیق دانشگاهی از ۳۶۰ نفر دانش‌آموز دختر و پسر که به طور تصادفی انتخاب شده‌بودند استفاده شد و سطح ۵ درصد به عنوان معنی‌دار بودن انتخاب شد.

یافته های تحقیق نشان داد که افزایش و کاهش شادکامی دانش‌آموزان دختر و پسر، باعث افزایش و کاهش عملکرد آن‌هاست. نتایج این تحقیق فرضیه‌های مطرح شده و یافته های تحقیقات قبلی را مورد تأکید قرار می‌دهند.

– همچنین دریک تحقیق درشهرستان مشهد باهدف بررسی شادکامی و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان دبیرستانی نظام جدید انجام شد ‌به این یافته رسیدند که میان شادکامی و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان رابطه‌ معناداری وجود دارد.

– پژوهشگران در تحقیق‌های دیگری که در بررسی رابطه شادکامی و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان در شهرستان اهواز صورت گرفته‌است، پی برده‌اند که میان شادکامی و پیشرفت تحصیلی در دانش‌آموزان هم‌بستگی مثبت وجود دارد، یعنی میان دو متغیر، شادکامی عامل مهم‌تر و بزرگ‌تر است تا عملکرد تحصیلی و به عبارت دیگر عامل یا علت اولیه برای عملکرد تحصیلی است.

-دکتر کوثر سیم یاریان – مسئول نشریه بین‌المللی روانشناسی ایران ضمن اشاره به تحقیقات انجام شده در رابطه با شادی و نقش آن در سلامت جسم می‌گوید:مطالعات نشان داده‌اند فشار خون و ناراحتی های قلبی با شادی بهبود می‌یابند،مثلا در یکی از مطالعات کسانی که در فشار خون بالا مجبور به مصرف روزانه ۲ عدد قرص فشار خون بودند،در نتیجه افزایش شادی تعداد مصرف این قرصها تقریبا به صفر رسید.مطالعات در کشورهای غربی نشان می‌دهد در دهه ۱۹۵۰ مردم روزانه ۱۸ دقیقه می خندیدند ولی الان مردم روزی کمتر از۶ دقیقه می خندند و همین امر موجب شده که تحملشان در تحمل سختی ها کم شود و دیدشان نسب به امور زندگی منفی شود.(اینترنت)

-در تحقیقی که صرارتی (۱۳۷۹)در خصوص رابطه سلامت روانی و شادکامی کارمندان انجام داد نشان داد همبستگی مثت ومعناداری بین سلامت روانی وشادکامی کارمندان بانک وجود داشته است.همچنین رابطه بین میزان شادکامی با مؤلفه های سلامت روانی یعنی افسردگی،اضطراب،اختلال در عملکرد اجتماعی و اختلال بر کارهای جسمانی منفی و معنادار بوده است.

قانون آموزش و پرورش برای تمام کودکان معلول، اصطلاح «آشفتگی عاطفی جدی» را پیشنهاد کرده و آن را چنین تعریف می‌کند : این اصطلاح به معنای حالتی است که در آن کودک، خصوصیاتی را در مدتی طولانی و با درجه‌ای شدید از خود نشان می‌دهد. به‌طوری که آن رفتار تأثیر ناگواری بر پیشرفت تحصیلی او باقی می‌گذارد. این خصوصیات عبارتند از :

– ناتوانی در یادگیری در صورتی که نتوان آن را معلول عوامل هوشی، حسی و یا بهداشتی دانست.
– ناتوانی در ایجاد ارتباطی رضایت‌بخش با همسالان و معلمان.

– رفتار یا احساساتی نامتناسب در موقعیت‌های طبیعی و عادی.

– نشان دادن ناشادی و یا افسردگی مداوم گرایش به نشان دادن علایم جسمانی و یا ترس در رابطه با مسائل شخصی و یا درسی(ای.کرک، ۱۳۷۶).

۲-۳-۲ رفتار بهنجار^[۲۶] و نابهنجار^[۲۷]

نکته مهم در تعاریف اختلالات رفتاری، تعریفی از رفتار و بهنجاری و نابهنجاری آن است. منظور از رفتار به گونه‌ای که در روان‌‌شناسی تعریف شده آن دسته از حالات، عادات، اعمال و گفتار است که همواره قابل‌مشاهده، اندازه‌گیری، ارزیابی و بررسی و پیش‌بینی باشد. اما تمییز مفهوم نابهنجار از بهنجار کار دشواری است اگرچه ملاک‌های متعددی برای این تمییز مطرح ‌شده، ولی کافی نیستند. در واقع می‌توان گفت که بهنجاری و نابهنجاری روی یک پیوستار قرار دارند و همین امر است که تمایز روشن بین این دو مقوله را دشوار می‌سازد. نابهنجاری، همان بهنجاری است اما دچار افراط یا تفریط شده است. با وجود مسائل مطرح‌شده، معیارهایی وجود دارد که اگرچه ناکافی هستند ولی ‌به این تمایز کمک می‌کنند. یکی از ملا‌ک‌ها این است که آیا رفتار باعث درد و رنج می‌شود یا خیر. معمولا رفتار نابهنجار باعث ناشادی افراد می‌شود. ملاک دیگر این است که بررسی شود یک رفتار تا چه حد ناسازگارانه است، ‌به این معنا که آیا این رفتار با بهروزی فرد و جامعه تداخل می‌کند یا خیر. ملاک سوم، بررسی این وضعیت است که آیا رفتار بر اساس زمان و مکان قابل توجیه عقلانی است یا خیر.ملاک چهارم، بررسی میزانکنترلی است که فرد بر رفتارش دارد. معمولا رفتارهای نابهنجار در کنترل و احاطه فرد قرار ندارند. ملاک بررسی این موضوع این است که آیا رفتار حاضر، از جمله‌ رفتارهایی است که با قراردادهای اجتماعی(هنجار اجتماعی) در تضاد است و این رفتار توسط گروه اقلیت یا اکثریت مورد توجه است یا نه. رفتارهایی که با ارزش‌های جامعه تطابق ندارند و توسط اقلیتی از جامعه بروز می‌کنند، می‌توانند نابهنجار تلقی شوند.همچنین در تعریف اختلال رفتاری باید به میزان^[۲۸]، شدت^[۲۹]، طول مدت^[۳۰]، تناسب سن^[۳۱] و موقعیتی^[۳۲] که رفتار در آن بروز می‌کند توجه داشت.

میزان :‌ ‌به این نکته که رفتار در یک دوره زمانی چقدر رخ می‌دهد،‌ اشاره دارد. گاهی بیشتر کودکان بدون اجازه از جای خود بلند می‌شوند، کتک‌کاری می‌کنند اما کودکی که هر روز نزاع می‌کند یا هر دو دقیقه از جایش برمی‌خیزد، میزان بالا و غیرعادی از این‌گونه رفتارها را نشان می‌دهد.

شدت : به نیرومندی یا بزرگی رفتار اشاره دارد. برای مثال چنانچه کودکی به خاطر ناکام شدن در رسیدن به هدف با مشت بر روی میز بزند، ممکن است ضربه‌ای که به میز می‌زند به گونه‌ای باشد که سر و صدای زیادی ایجاد کند و یا اینکه به قدری شدید باشد که به دست یا میز آسیب وارد کند. مورد اول پاسخی عادی در نظر گرفته می‌شود، اما مورد دوم رفتار شدید‌تر به عنوان واکنشی غیرعادی تلقی می‌گردد.
طول مدت : مقدار زمانی است که یک رفتار دوام یابد. هر کودکی ممکن است گاهی به دلیل آسیب دیدن احساساتش بهانه‌گیری و گریه و زاری کند. اما قشقرق و گریه و زاری که یک ساعت یا دو ساعت ادامه می‌یابد با طغیان ده دقیقه‌ای کاملا متفاوت است.

تناسب سنی : رفتارهای متناسب با سن ‌به این واقعیت اشاره دارند که برخی از رفتارها در کودکان سنین معین، کاملا بهنجار است اما همان رفتارها اگر به سنین بعدی ادامه یابند یا اینکه قبل از سن مورد انتظار بروز کنند، می‌تواند مشکل‌ساز و نابهنجار تلقی شوند. مثلا ترسیدن از هیولا در خانه و چسبیدن به والدین رفتارهایی هستند که اگر از سوی کودکان ۵ یا ۶ ساله دیده شوند متناسب با سن هستند اما اگر در سنین بالاتر مشاهده شوند، غیرطبیعی تلقی می‌شوند. البته نکته مهمی که باید به خاطر سپرد این است که وجود دوره واحدی از آنچه نابهنجار به نظر می‌رسد، به معنی وجود آشفتگی و اختلال رفتاری در کودک نیست. حوادثی که در زندگی کودک رخ می‌دهند، همین‌طور فشارها و تغییرات بشری او می‌توانند منجر به بروز مشکل رفتاری شده یا باعث شوند او چندین هفته رفتارهای جدید و مشکل رفتاری نشان دهد (کاکاوند، ۱۳۸۵).

رفتارهایی نابهنجار در نظر گرفته می‌شود که چندین ماه ادامه پیدا کند و علت قابل شناسایی بلافاصله نداشته باشند مثل جدایی والدین، مرگ یکی از بستگان و …. با توجه به مطالب یاد شده شاید به توان اختلالات رفتاری را این چنین تعریف کرد : رفتارهای گوناگون افراطی، مزمن، انحرافی که گستره آن شامل اعمال تهاجمی یا برانگیختگی ناگهانی، ‌اعمالاً افسرده‌گونه و گوشه‌گیرانه می‌باشد و بروز آن ها به دور از انتظار مشاهده‌کننده است، به‌طوری که وی آرزوی توقف این‌گونه رفتارها را دارد (کاکاوند، ۱۳۸۵).

۲-۳-۳ قضاوت درباره مشکلات رفتاری کودکان و نوجوانان

والدین و معلمان، اغلب رفتاری از کودکان و نوجوانان را که مخل نظم و کارایی در خانه و مدرسه است، رفتار دشوار یا مشکل رفتاری توصیف ‌می‌کنند. مثلاً کودکی که مانند بزرگسالان به خواب بعد از ظهر علاقمند نیست، و یا به محض آن که او را در رختخواب یا تختش می­گذارند، یک لیوان آب می­خواهد، کودک دشوار می­نامند زیرا رفتارش مزاحم است. مطالعات نشان داده است دزدی های کوچک در بین بچه های کلاس های اول و دوم، و ‌دروغ‌گویی در سنین قبل از دبستان، و خرابکاری و ناسزا گفتن و بی­توجهی به سرو وضع و کار مدرسه، در کلاس های ابتدائی بسیار رایج است، و در رابطه با تغییرات موجود در کودک، کاملاً طبیعی و هنجار به نظر می­رسد، جز آن که معیارهای اخلاقی و یا تعلیمات دینی خانواده احتمالاً مانع از ارتکاب برخی از آنان می­ شود. هر اندازه این رفتارها برای بزرگسالان ناراحت کننده باشد، کاملاً غیرمنصفانه است که آن ها را مشکلات رفتاری کودک بدانند، و او را به خاطر آن و یا رفتاری مشابه آن تنبیه نمایند. متأسفانه عدم درک و شناخت رفتار هنجار کودکان و نوجوانان در سنین مختلف را باید بیشتر اختلافات بین والدین و فرزندان و معلمان و دانش ­آموزان دانست (نوابی نژاد، ۱۳۸۷).

غالب اشکال رفتار به واقع دشوار، برای سنین پائین­تر کاملاً هنجار است. غالباً کودکان به رفتار ناپخته و نادرست تنها ‌به این دلیل دست می‌زنند، که یاد نگرفته­اند چگونه نیازهای خویش را با شیوه ­های پخته برآورده کنند. مثلاً کودک هنگامی که از حسادت رنج می­برد به رفتار بچه گانه دست می زند و از توجهی که به بی­پناهی او می شود، خشنود می­گردد. اگر این الگوی رفتاری را در سنین بالاتر پس از یادگیری الگوهای پخته­تر به کار برد، بی­شک نشانه و علامت نارسائی و ناراحتی در روابط اجتماعی اوست، و آن وقت است که به راستی با مشکل رفتاری روبرو می­ شود (نوابی نژاد، ۱۳۸۷).

تبصره – اشخاصی که از ابتدای ۱۳۰۳ تا تاریخ اجرای این قانون در موارد مذکوره در ماده فوق مال غیر را مال خود معرفی کرده‌اند نیز مشمول ماده فوق خواهند بود .

فصل اول: واژگان پژوهش

مبحث اول: محکوم له، محکوم علیه، محکوم به

– محکوم له: یا داد برده یا داد یافته، کسی است که حکم به سود او صادر شده است.

– محکوم علیه: یا داد باخته کسی است که حکم به زیان او صادر شده است.

محکوم علیه، مجرم و گناهکاری است که در دادگاه کیفری یا اداری علیه او به تحمل مجازات و کیفر (تازیانه، زندان، تبعید، اعدام، قطع عضو، محرومیت از حقوق اجتماعی و سیاسی، اخراج و انفصال از کار، کسر حقوق، تعلیق از خدمت و…) حکم داده است. در واقع محکوم علیه همان مجرم است که پس از دادرسی و صدور حکم باید تحمل کیفر کند.^[۱]

– محکوم به: محکوم به، یعنی آنچه مورد حکم دادگاه واقع می شود. مشتمل بر امور مختلفی ممکن است باشد که بعضی از آن اصلی و برخی فرعی است. قسمت اصلی عبارت از تصمیمی است که دادگاه نفعاً یا اثباتاً درباره خواسته دعوی اتخاذ می کند و آن محکوم به، به معنای اخص است که بنابر نوع و طبع دعاوی فرق می کند و به همین لحاظ بحث در آن و به دست دادن ضابطه که با صور مختلف دعوی منطبق شود، خالی از اشکال نیست.

اما قسمت فرعی محکوم به، بیشتر شایان بررسی علمی است. این قسمت در اکثر آرای پیش می آید و بدون اینکه ناظر به موضوع اصلی دعوی باشد یا متوجه لوازم و توابع آن است مانند حکم خسارات و غیره و یا در تأخیر یا تسریع اجرای حکم نظر دارد مانند امهال تقسیط یا اجرای موقت.^[۲]

مبحث دوم: مدعی له، مدعی علیه، مدعی به

– مدعی له: خواهان یا مدعی له، کسی است که نخست برای مطالبه حق خویش، در دادگاه طرح دعوی یا ادعا می کند.

– مدعی علیه: به طرف دیگر دعوی یا طرف مطالبه حق، خوانده یا مدعی علیه می گویند.^[۳]

مدعی علیه (آیین دادرسی) کسی است که به ضرر او، دیگری طرح دعوی در دادگاه کند.

– مدعی به: (آیین دادرسی) یعنی خواسته دعوی (= مدعی به)، در لغت به مقصود و منظور و طلب گفته می شود.^[۴]

معیارهای گوناگونی برای تعریف مدعی و منکر بیان شده است، در کتب فقهی و حدیثی مشهور است که «البینه علی المدعی و المبین علی من انکر» ‌بنابرین‏ ضروری است که در هر ترافع و قضاوت پس از آن، معلوم شود که بار اثبات دلیل به عهده چه کسی است، در تمام نظام های حقوقی و در دعاوی جزایی و مدنی، این بحث مطرح شده است.

مدعی کسی است که خلاف اصل یا ظاهر عرفی یا شرعی سخن می گوید یا اگر دعوی را ترک کند، نزاع رها می شود، یا کسی است که در طرف اثبات است و انکاری ندارد. اما هر یک از این تعاریف از سوی دیگران مورد نقد و احیاناً نقض قرار گرفته است.

عرف معیار تشخیص مدعی و منکر است و این عناوین، مانند سایر مفاهیم باید به صورت عرفی تفسیر شوند، نه اینکه معنای مجازی آن ها مدنظر قرار گیرد. البته در برخی موارد، مدعی حکم منکر را خواهد داشت همانند ادعای رد مال امانی توسط امین.^[۵]

مبحث سوم: دین، داین، مدیون

‌در مورد تبیین کلمه دین و بررسی لغوی آن به موارد مختلف و متنوعی بر می خوریم. در یک مورد آن چنین آمده است: «دنت الرجل: اقرضته» یعنی به او قرض دادم و «دان فلان: استقرض و صار علیه دین» یعنی قرض گرفت و مدیون گردید. «دین» مفرد «دیون» است.

دین از نظر لغوی، به قرض دارای اجل و مهلت معین گفته می شود.

دین ،مالی کلی است که به سببی در ذمه یک شخص برای شخص دیگر ثابت می گردد. به شخصی که ذمه اش مشغول گردیده «مدیون» و به شخص دیگر «داین» یا «غریم» گفته می شود. سبب ثبوت دین در ذمه، گاهی از امور اختیاری مانند قرض یا مبیع در سلم یا ثمن در نسیه است و گاهی از امور قهری مانند موارد ضمان است.

با آنچه در خصوص تعریف دین گذشت چنین می توان نتیجه گرفت هر قرضی دین است و دین بر هر قرضی صادق است اما بر عکس آن صحیح نیست و هر دینی، ناشی از قرض نمی باشد و قرض بر هر دینی صادق نیست.

دین یا حال است و یا مؤجل، دین حال، دینی است که برای ادای آن وقت معینی نیست و دین مؤجل برخلاف آن است.

دین حال، دینی است که داین حق مطالبه آن را دارد و بر مدیون تأدیه آن در هر زمانی در صورت تمکن واجب است. این مؤجل دینی است که داین حق مطالبه آن را ندارد و بر مدیون ادای آن واجب نیست، مگر پس از منقضی شدن مدت تعیین شده و رسیدن اجل و زمان مشخص شده.^[۶]

فصل دوم: مال

مبحث اول: تعریف مال

مال از لحاظ لغوی به زبان عربی به معنای خواهش و میل است و در زبان فارسی هم خواسته نامیده شده است. اما، در قوانین موجود قانون‌گذار اصطلاح مال را تعریف ننموده است؛ هر چند که می توان از جمع موادی از قانون مدنی از جمله مواد ۲۱۵ و ۳۴۸ به بعضی از عناصر تعریف مال دست یافت. ولی در هر حال ارائه تعریفی جامع به کمک دکترین و رویه قضایی امکان پذیر است. اجمالاً می توان مال را اینگونه تعریف نمود: مال چیزی است که دارای منفعت عقلائی و مشروع بوده و قابلیت داد و ستد در بازار معاملات را داشته و بر حسب نیازهای فردی و اجتماعی قابلیت اختصاص یافتن به شخص و یا اشخاصی را دارد.»^[۷]

در این تعریف برای اینکه هر چیزی در شمار اموال قرار گیرد لازم دانسته شده که سه ویژگی را داشته باشد. این ویژگی ها عبارتند از: داشتن منفعت عقلائی و مشروع، قابلیت داد و ستد، قابلیت اختصاص یافتن.

اجمالاً هر یک از این ویژگی ها مورد بررسی قرار می گیرد.

گفتار نخست: داشتن منفعت عقلایی و مشروع

از آنجا که اموال به قصد اینکه بتواند یکی از نیازمندی‌های مادی و یا معنوی اشخاص را مرتفع سازد، مورد بهره برداری قرار می گیرد، لذا زمانی اشخاص به تملک آن روی می آورند که در استفاده آن منفعتی ببینند. صرف داشتن منفعت برای مال دانستن آن کافی نیست؛ بلکه، آن منفعت بایستی عقلایی و مشروع باشد. همچنان که گفته شد، اموال گاهی نیازهای مادی ما را برطرف می سازند و گاهی نیازهای معنوی و روحی ما را مرتفع می نمایند. به علاوه، لازم نیست که یک چیز، لزوماًً ، برای همگان سودمند باشد؛ بلکه، داشتن ارزش و فایده امری نسبی است. در اینجا لازم است به تفکیک راجع به هر یک از عناوین نفع عقلایی و مشروع، منافع مادی و معنوی و نسبیت فایده، توضیح داده شود.

الف) نفع عقلایی و مشروع

مقصود از نفع عقلائی یعنی فایده ای که نزد عرف عقلا مقبول و پسندیده است. در هر جامعه ای اگر عقلای آن جامعه استفاده از چیزی را تأیید نمودند، می توان گفت، آن چیز دارای نفع عقلائی است.

اما سؤال این است که آیا قید «مشروع» لزوم وصف دیگری را ایجاب نموده است یا اینکه از جهت تأکید بیشتر به آن اشاره شده است؟ در قانون مدنی قانون‌گذار در مواد ۲۱۵ و ۳۴۸ ‌به این ویژگی اموال اشاره نموده است. با وجود آن نمی توان به سؤال فوق پاسخ داد.

۳-۷-۱- ایمو و حفاظت از محیط زیست دریایی

ایمو یکی از مؤسسات تخصصی سازمان ملل متحد است که بیش از ۱۶۰ دولت عضو آن می‌باشند.^[۱۸۹] این سازمان در زمینه مسائل مربوط به دریاها به ویژه کشتیرانی فعالیت دارد. بهر حال نظر به اینکه استفاده
کشتی‌ها از دریاها نیازمند تدوین اصول و قواعدی می‌باشد، ایمو نقش خود را به عنوان سازمان صلاحیتدار در زمینه مسائل مربوط به استفاده از دریاها و در چارچوب اساسنامه ۱۹۴۸ خود در این زمینه ایفاء نموده است. ایمو از زمان آغاز فعالیت‌های خود اصول و قواعدی را در کنوانسیون‌های بین‌المللی و اسناد خود در خصوص استفاده از دریاها (از جمله در زمینه مبارزه با آلودگی دریایی و حفاظت از محیط زیست دریاها)^[۱۹۰] درج نموده است.^[۱۹۱] تا جایی که به حفاظت از محیط زیست دریایی مربوط می‌شود می‌توان کنوانسیون‌های ذیل را به عنوان نمونه در چارچوب فعالیت‌های ایمو نام برد:

• • کنوانسیون بین‌المللی پیشگیری از آلودگی دریایی ناشی از دفع مواد زائد دیگر مواد (کنوانسیون لندن، ۱۹۷۲)

• • کنوانسیون بین‌المللی پیشگیری از آلودگی ناشی از کشتی‌ها (کنوانسیون مارپول ۱۹۷۳) و پروتکل ۱۹۷۸ آن، و

• کنوانسیون بین‌المللی آمادگی در مقابل آلودگی نفتی، اقدام و همکاری (۱۹۹۰).

۳-۷-۲- کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل متحد راجع به حقوق دریاها و حفاظت از محیط زیست دریایی

مهمترین سند بین‌المللی که ساختار کلی را برای حمایت از محیط زیست دریایی ارائه می‌دهد، کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل متحد راجع به دریاها می‌باشد. بخش دوازدهم این کنوانسیون با عنوان حمایت و حفاظت از محیط زیست دریایی (مواد ۱۹۲ تا ۲۳۷) به طور ویژه به مسأله حمایت و حفاظت از محیط زیست دریایی می‌پردازد.^[۱۹۲] در ضمن اگر چه این بخش به طور خاص بر روی مسأله حمایت و حفاظت از محیط زیست دریایی متمرکز است، قسمت‌های دیگری نیز از این کنوانسیون مقرراتی را در زمینه محیط زیست دریایی در بردارند.

قسمت پنجم از بخش دوازدهم کنوانسیون با عنوان «قواعد بین‌المللی و قوانین ملی در زمینه پیشگیری، کاهش و کنترل آلودگی محیط زیست دریایی»^[۱۹۳] قواعد و اصول کلی حاکم بر پیشگیری، کاهش و کنترل آلودکی دریایی ناشی از شش منبع عمده آلودگی را در بر می‌گیرد. بر اساس این قسمت منابع آلودگی دریایی عبارتند از:

۱٫آلودگی ناشی از فعالیت‌های انجام شده در خشکی^[۱۹۴] (ماده ۲۰۷)؛

۲٫آلودگی ناشی از فعالیت در بستر دریا در منطقه تحت صلاحیت ملی^[۱۹۵] (ماده ۲۰۸)؛

۳٫آلودگی ناشی از فعالیت‌های انجام شده در بستر و زیر بستر دریاهای آزاد (منطقه میراث مشترک
بشریت)^[۱۹۶] (ماده ۲۰۹)؛

۴٫آلودگی ناشی از دفع مواد زاید^[۱۹۷] (ماده ۲۱۰)؛

۵٫ آلودگی ناشی از رفت و آمد کشتی‌ها^[۱۹۸] (ماده ۲۱۱)؛

۶٫آلودگی ناشی از اتمسفر^[۱۹۹] (ماده ۲۱۲)؛

در ضمن مواد قسمت پنجم از بخش دوازدهم کنوانسیون مذبور به طور اساسی مقررات مشابهی را در بر می‌گیرند و دولت‌ها را ملزم می‌نمایند تا اقدامات ذیل را انجام دهند:

(الف) پذیرش قوانین و مقررات برای پیشگیری، کاهش و کنترل آلودگی محیط زیست دریایی ناشی از منابع مذکور، به ویژه قوانین و مقرراتی که تأثیر آن ها ‌در مورد این منابع آلودگی کمتر از تأثیر قواعد و معیارهای بین‌المللی و رویه‌ها و شیوه های توصیه شده نباشد؛

(ب) اتخاذ هر نوع تصمیم دیگری که برای پیشگیری، کاهش و کنترل چنین آلودگی‌هایی ضروری باشد؛

(ج) کوشش برای هماهنگی برنامه ها در ارتباط با پیشگیری، کاهش و کنترل آلودگی‌های محیط زیست دریایی ناشی از منابع مذکور در سطح منطقه‌ای به طور مقتضی، و

(د) کوشش در جهت تدوین قواعد، معیارها، رویه‌ها و شیوه های توصیه شده در سطح جهانی و منطقه ای، از جمله از طریق سازمان‌های بین‌المللی صلاحیت دار برای پیشگیری، کاهش و کنترل آلودکی محیط زیست دریایی ناشی از منابع مذکور.

یادآوری می‌شود که پس از پذیرش کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل متحد راجع به حقوق دریاها، مقررات این کنوانسیون در زمینه محیط زیست دریایی از جمله حمایت از محیط زیست دریایی و استفاده های پایدار از منابع آن در شکل گیری و تدوین اسناد و گنوانسیون‌های بین‌المللی جدید تحت نظر سازمان ملل متحد و یا نهادهای آن سازمان (به ویژه مؤسسات تخصصی و یا برنامه های اجرایی آن) و نیز از سوی نهادهای منطقه‌ای مورد توجه قرار گرفته و در اسناد و کنوانسیون‌های مذبور درج شدند.

۳-۷-۳- کنوانسیون‌های منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریایی

با تشکیل برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد(یونپ) پس از کنفرانس ۱۹۷۲ استکهلم راجع به محیط زیست بشر، دیدگاه حمایت منطقه‌ای از دریاها تقویت گردید و برنامه ویژه‌ای در خصوص حمایت از دریاهای منطقه‌ای ^[۲۰۰] در سال ۱۹۷۴ میلادی شکل گرفت که با تدوین اولین کنوانسیون منطقه‌ای در خصوص حمایت از محیط زیست دریایی دریای مدیترانه (کنوانسیون بارسلون) در سال ۱۹۷۶ میلادی آغاز گردید و به تدریج به سایر دریاهای منطقه‌ای گسترش یافت.^[۲۰۱] یونپ به ویژه از آغاز تشکیل خود از این دیدگاه حمایت نموده و با ارائه کمک‌های مالی به دولت‌های مربوطه شکل گیری و تداوم نظام‌های منطقه‌ای حمایت از محیط زیست دریایی را امکان پذیر نمود. در حال حاضر بسیاری از دریاهای منطقه‌ای در کنار بهره گیری از قواعد جهانی حمایت از محیط زیست دریایی از نظام‌های منطقه‌ای برای حمایت از محیط زیست دریایی برخوردار هستند. کنوانسیون‌هایی که تا کنون در زمینه حمایت از محیط زیست دریایی دریاهای منطقه‌ای تدوین شده‌اند^[۲۰۲] عبارتند از:

-کنوانسیون حمایت از محیط زیست دریایی و نواحی ساحلی مدیترانه (کنوانسیون بارسلون، ۱۶ فوریه ۱۹۷۶ میلادی)،

-کنوانسیون منطقه‌ای خلیج فارس راجع به همکاری در زمینه حمایت از محیط زیست دریایی در مقابل آلودگی دریایی (کنوانسیون منطقه‌ای کویت، ۲۴ آوریل ۱۹۷۸ میلادی)،

-کنوانسیون همکاری در زمینه حمایت و توسعه محیط زیست دریایی و نواحی ساحلی منطقه آفریقایی غربی و مرکزی (کنوانسیون آبید جان، ۱۹۸۱ میلادی)؛

– کنوانسیون حمایت از محیط زیست دریایی و نواحی ساحلی جنوب شرقی اقیانوس آرام (کنوانسیون لیما،۱۹۸۱ میلادی)؛

-کنوانسیون منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریایی دریای سرخ و خلیج عدن (کنوانسیون جده، ۱۹۸۲)؛

– کنوانسیون حمایت و توسعه محیط زیست دریایی منطقه کارائیب بزرگ (کارتاگنا، ۱۹۸۳ میلادی)؛

– کنوانسیون حمایت، مدیریت و توسعه زیست دریایی و نواحی ساحلی منطقه آفریقای شرقی (کنوانسیون نایروبی، ۱۹۸۵ میلادی)؛

(ربیعی مندجین،۱۳۸۸ :۹)

هیچ کس نمی تواند ادعا کند که به صرف گذراندن دوره ها و یا دروسی که گذرانده است برای همیشه از کسب دانش و مهارت بی نیاز خواهد بود.تغییرات علم و تکنولوژی در جهان امروزه آن قدر شتابان است که بعضی از افراد معتقدند که دانش هر فرد حداکثر تا ۵ سال عمر کارآمدی دارد. هر سازمان در برنامه ریزی آموزش و نیروی انسانی خود ،جهت ها و تأکید هایی را منظور می‌کند تا از این طریق بتواند در راستای اصلاح رفتار کارکنان خود تغییراتی را به وجود ‌آورد و موجبات اعتلای سازمان را فراهم آورد.(چایچی،۱۳۸۱، ۶)

سروکار آموزش و پرورش با انسان است و انسان موجودی پویا،خلاق و روزبه روز در حال رشد و تعالی است و از سوی دیگر رسالت و وظیفه محوله بر آموزش و پرورش اقتضا می‌کند مدیران و مسئولین آن که همان عناصر هدایت کننده و جهت دهنده به سایر افراد سازمان می‌باشند و در حصول اهداف سازمانی ،اثربخشی و کارایی نقش حیاتی و مهم دارند از اطلاعات و مهارت‌های لازم و کافی برخوردار و بهره مند باشند.زیرا نحوه کارکرد و عملکرد مدیران در آموزش و پرورش نیز همانند سایر سازمان‌ها برعملکرد افراد و نهایتاً خود سازمان و سپس برجامعه تأثیر عمیقی دارد .مدیـران در اثربخشـی سازمـان (انتخاب و تحقق اهداف مناسب) و کـارآیی آن (تحقق اهداف با حداقل منابع) نقـش مهمی دارند. چگونگی کارکرد مدیران در درون هـر سـازمـان از جمله سازمان آموزش و پرورش، بر عملـکرد جامعه تأثیر عمیقی می‌گذارد و منجر به تغییرات شگرف و بی سابقه در اقتصاد، سیاست علم، تکنولوژی و غیره می‌گردد.(پرداختچی،۱۳۸۴ ،۴)

آموزش ضمن خدمت مجموعه فعالیت های نیازسنجی و برنامه ریزی شده به منظور اصلاح و بالا بردن دانش، مهارت ها، نگرش ها و رفتارهای اعضای سازمان برای انجام دادن وظایف خاص محوله سازمانی است.(میرکمالی،۷،۱۳۸۷)

بخش اول: کارایی

۲-۲ مفهوم کارایی:

کارایی از مفاهیم مدیریت است که همواره مورد بحث و مطالعه دانشمندان و شاغلان مدیریت قرار گرفته است.گرچه کارایی مفهوم پیچیده ای دارد ولی بر اساس نظریه های ارائه شده معنای صریح و آشکاری دارد که بیشتر سازمان ها عملکرد خود را بر حسب آن ارزشیابی می‌کنند. آموزش و پرورش هم از این مقوله جدا نیست و عملکرد آن نیز بر حسب کارایی سنجیده می شود. اگرچه متغیرهای داخلی و خارجی بسیاری بر فرایند اجرای برنامه های آموزش و پرورش دانش آموزان و تحقق اهداف تأثیر بسزایی دارد و نمی توان این عوامل را در ارزشیابی کارایی مدارس دخیل ندانست، سنجش عملکرد آموزش و پرورش و میزان پیشرفت و توسعه آن باید بر اساس مفهوم کارایی و اثربخشی باشد( نیکنامی،۱۶،۱۳۸۵).

۲-۳ کارایی:

‌توجه‌ به‌ انسان‌ به عنوان‌ بزرگترین‌ سرمایه‌ سازمان‌ و مطالعه‌ رفتار وی، سابقه‌ کوتاه‌ دارد. رشته‌ علمی‌ جدیدی‌ که‌ دارای‌ نگرش‌ سیستماتیک‌ به‌ رفتار انسان‌ در سازمان‌ است‌ و از یافته های‌ علوم‌ رفتاری‌ و مطالعات‌ و تجربیات‌ رفتار سازمانی‌ بهره‌گیری‌ می‌کند، عبارت‌ است‌ از بهسازی‌ نیروی‌ انسانی‌ و سازمان‌ که‌ با تلاش‌ و پیگیری‌ بی‌وقفه‌ صاحب‌نظران‌ مدیریت‌ روبه‌ توسعه‌ و تکامل‌ است.

این‌ رشته‌ علمی‌ نوین‌ توانسته‌ است‌ با انجام‌ تغییرات‌ برنامه‌ریزی‌ شده، عوامل‌ انسانی‌ را با محیط‌ خارجی‌ سازگار کند، تعارضات‌ درون‌ سازمانی‌ را از بین‌ ببرد و ‌با ایجاد ‌گروه‌های‌ منسجم‌ و مولد و مشارکت‌ دادن‌ کارکنان‌ در کلیه‌ فعالیت‌ها و تلاش‌ها، بهره‌وری‌ سازمان‌ را به‌نحوی‌ مطلوب‌ افزایش‌ دهد.

هدف‌ اکثر مکاتب‌ مدیریت‌ افزایش‌ کارایی‌ و اثربخشی‌ سازمان‌ است. البته‌ تعدادی‌ از آن ها به‌سبب‌ نگرش‌ محدود و مفروضاتی‌ که‌ درباره‌ سازمان‌ و انسان‌ دارند نتوانسته‌اند به‌ هدف‌ خود نائل‌ شوند.

‌به طور کلی‌ «بهبود ‌و بازسازی‌ سازمان» فرایندی‌ است‌ که‌ از طریق‌ آن‌ دانش‌ و عملکردهای‌ علوم‌ رفتاری‌ برای‌ کمک‌ به‌ سازماندهی‌ در دستیابی‌ به‌ اثربخشی‌ بیشتر، از قبیل‌ بهبود شرایط‌ زندگی‌ (بالارفتن‌ رفاه) افزایش‌ بهره‌وری‌ و بهبود کیفیت‌ کالا و خدمات‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. هدف‌ از بهبود و بازسازی‌ سازمان‌ بهبود توانایی‌ها و امکانات‌ سازمان‌ برای‌ ارزیابی‌ و حل‌ مشکلات‌ سازمانی‌ است. از سوی‌ دیگر بهبود و بازسازی‌ سازمان‌ برای‌ بهبود کل‌ سیستم، یعنی‌ خود سازمان‌ و بخش‌های‌ تابعه‌ آن‌ و ارتباط‌ با محیط‌ پیرامون‌ طراحی‌ می‌گردد.

‌۲-۴ اثربخشی‌ و کارایی‌:

اغلب‌ اوقات‌ واژه های‌ اثربخشی‌‌و کارایی‌ به طور مترادف‌ و به‌جای‌ یکدیگر به کار برده‌می‌شوند.یکی‌ از تعاریفی‌ که‌ از اثربخشی‌ می‌توان‌ ارائه‌ نمود عبارت‌ است‌ از: «اثربخشی‌ سازمان‌ عبارت‌ است‌ از درجه‌ یا میزانی‌ که‌سازمان‌ به‌ ‌هدف‌های‌‌ موردنظر خود نائل‌ می‌آید».اثربخشی‌ یک‌ مفهوم‌ کلی‌ دارد.به‌بیان‌ ساده‌تراثربخشی‌ را می‌توان‌ «انجام‌ کارهای‌ درست» نامید.

‌‌اگر سازمانی‌ بتواند در مقایسه‌ با سازمان‌ دیگر با صرف‌ مقدار کمتری‌ از منابع‌ به‌ هدف‌ مشخص‌ برسد، می‌گویند که‌ کارایی‌ بیشتری‌ دارد. به‌عبارت‌ دیگر کارایی‌ به‌معنای‌ کمترین‌ زمان‌ یا انرژی‌ مصرفی‌ برای‌ بیشترین‌ کار انجام‌ شده‌ است.واژه‌ کارایی، مفهوم‌ محدودتری‌ دارد و در رابطه‌ با کارهای‌ درون‌ سازمانی‌ مورد استفاده‌ قرار می‌گیرد. کارایی‌ سازمان‌ عبارت‌ است‌ از مقدار منابعی‌ که‌ برای‌ تولید یک‌ واحد محصول‌ به‌ مصرف‌ رسیده‌ است‌ و می‌توان‌ آن‌ را برحسب‌ نسبت‌ مصرف‌ به‌ محصول‌ محاسبه‌ کرد.

‌کارایی‌ که‌ در مهندسی‌ فیزیک‌ راندمان‌ ترجمه‌ شده‌ است، معمولا”به‌جای‌ بهره‌وری‌ نیز به کار برده‌ می‌شود. این‌ واژه‌ به طور ساده‌ به صورت‌ زیر تعریف‌ شده‌ است:

واحد درون‌ دادبرون‌ داد مفید = کارایی‌

هزینه‌ عملکرد، عملکرد(بر حسب‌ تولید یا خدمات) = کارایی‌

‌هنری‌ گانت‌ از دانشمندان‌ معاصر با فردریک‌ تیلور است‌ و همکاری‌ نزدیک‌ و مشترکی‌ را نیز با یکدیگر ‌داشته‌اند. وی‌ ‌در مورد شناخت‌ ارزش‌ واقعی‌ عناصر انسانی‌ که‌ در پژوهش‌های‌ وی‌ دیده‌ می‌شود، به‌ این‌ نتیجه‌ رسیده‌ بود که‌ اثرات‌ انجام‌ کار صحیح‌ در نزد کارکنان‌ حاصل‌ انگیزه های‌ خودآگاه‌ درونی‌ آن ها‌ است‌ و معتقد بود که‌ اگر در سازمان‌ها مبادرت‌ به‌ ایجاد کاری‌ جدید گردد بایستی‌ کارگران‌ را به‌ کار جدید گمارد که‌ در آن ها انگیزه‌ به‌ کار جدید به وجود آید تا بتوانند به‌خاطر دریافت‌ پاداش‌های‌ بیشتر تا جایی‌ که‌ امکان‌ دارد کوشش‌ نمایند تا کار را به‌خوبی‌ انجام‌ داده‌ و در کار خود موفقیت‌ کسب‌ کنند. وی‌ احساس‌ کرده‌ بود که‌ این‌ عمل‌ نه تنها در انجام‌ کار مورد قبول‌ کارگر قرار می‌گیرد، بلکه‌ برای‌ کارگر هم‌ نیل‌ به‌ موفقیت‌ لذت‌بخش‌ است.به طور کلی‌ شناخت‌ و تشخیص‌ انگیزه های‌ کارکنان‌ در نزد «هنری‌ گانت» بیشتر از جنبه‌های‌ اقتصادی‌ و مادی‌ سرچشمه‌ گرفته‌ بود.