دادگری بود اما و نیز بودای آخر الزمان، ریشه در نهان آدمی دوانده و اخلاق و ارزش های معنوی را به بار نشانده است، بدین سان «بودای موعود»، مظهر این تعادل روانی و تکامل نفسانی بوده و در طریق گسترش پاکی ها و راستی ها خواهد کوشید و بی گمان به کامیابی دست خواهد یافت.

نجات بخشی در آیین موسی

خداوند در قرآن پس از آن که موسی و فرعون به راستی خبر می‌دهد و رسول اکرم- (ص)- را از برتری جویی های فرعونی و ظالم و استضعاف حاکم و تبهکاری های بی شمار آن روزگار آگاه می‌سازد قانون و سنت خود را که واقعیتی است اجتناب ناپذیر و حاکم بر تاریخ و حیات بشر چنین یاد می‌کند:

(و نریدان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثین ونمکن لهم فق الارض…)

«و خواستیم بر کسانی که در آن سرزمین فرودست شده بودند، منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] گردانیم و ایشان را وارث [زمین] کنیم، و در زمینشان قدرت دهیم.»

اراده الهی بر این تعلق گرفته است که در نهایت سیر تاریخ، امامت مستضعفان تجلی نماید و آنان وارثان قدرت و ثروت و تمدن گردند و در زمین، به آیین دادگری، فرمانروایی داشته باشند. مفسران قرآن بر ارتباط این آیه کریمه با محدودیت و ظهور حکومت موعود جهانی (عج) تأکید دارند. بدین سان از منظر وحی نجات بنی اسرائیل از از استبداد ظلمانی فرعون به دست موسی تنها جلوه ای از خواست پروردگار در راستای غلبه حق بر باطل است و نجات بخشی نهایی در پیشوایی و به چنگ آوردن همه امکانات سیاسی و اقتصادی و فرهنگی ممکن خواهد بود، و در آن روز و روزگار فقط نام خدا و دین خدا حاکمیت خواهد داشت و آنچه در زمین است مورد بهره برداری همه ساکنان زمین به دور از تبعیض و استشمار قرار خواهد گرفت.

نجات بخشی در آیین عیسی (مسیح)

قرآن کریم بشارت عیسی بن مریم را درباره پیامبر اسلام چنین می آورد:

«مبشرا ‌به‌ رسول یاتی من بعدی اسمه احمد»

« به فرستاده ای که پس از من می‌آید و نام او احمد است بشارتگرم»

و از آن پس رویگردانی برخی از اهل کتاب از ایمان به نبوت رسول اکرم (ص) را خاطر نشان می‌سازد این که اینان فریبکار و ستمکارند. آن گاه به قانون وسنت الهی اشارت دارد: دوام حقیقت و روشنایی خداوند در زمین به رغم ناخوشایندی کفر پیشگان و مشکران.

«یریدون لیطغوا نور الله بافواههم والله متم نوره و لوکوه الکافرون. هو الذی ارسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله ولو کره المشرکون»

« می خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش کنند و حال آنکه خدا اگرچه کافران را ناخوش افتد نور خود را کامل خواهند گردانید.» «اوست کسی که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد، تا آن را بر هر چه دین است فائق گرداند هر چند مشرکان را ناخوش آید.»

نجات بخشی در آیین محمد [خاتم پیامبران]

رسول اکرم در سال نهم بعثت از سوی خداوند مأموریت‌ می پذیرد که ظهور حق و نابودی باطل را اعلام نماید به گونه ای که مردمان هر قوم و آیین در سایه حقیقت و آزادی و عدالت زندگی کنند این بیان و مأموریت‌ نمایشگر نجات بخشی نهایی و همگانی در آیین خاتم پیامبران به شمار می‌آید.

«و قل جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل کان زهوقا»

«و بگو: حق آمد و باطل نابود شد. آری باطل همواره نابودشدنی است.»

و در ادامه و تکمیل و تبیین سودمندی قرآن برای فرد و جامعه مؤمنان عنوان می شود شفا بودن قرآن و نیز رحمت زندگی مشمول آن (ما هو شفاء رحمه للمونین) و از سوی دیگر زیان آوری قرآن در ارتباط با ستمکاران و حیات و سیاست آنان در نگاه کلی به دیت می‌آید که اسلام پیامبر تنها مکتب و آیینی است که با کمک وحی و کتاب حق می‌تواند مردمان را به ویژه در واپسین مرحله تاریخی حیات بشر از تاریکی ها و سلطه گری ها برهاند مدینه آرمانی بشر را بیافریند.

مهدی در اسلام

مهدویت، در شمار مسائل اعقادی اسلام است از این رو در باور هر مسلمانی- شیعی و سنی- اندیشه مهدی (عج) و عدل گستری وی نهفته است. طرح مسئله مهدی موعود در آثار معتبر و مکتوب اهل سنت سبب بیداری و همبستگی مسلمانان می شود، از این پاره ای از شرق شناسان و اسلام شناسان غربی کوشیده اند با رنگ قومیت بخشیدن به مهدویت از آن فلسفه فرقه ای و ناکارآمد، بلکه اختلاف انگیز ارائه دهند.

چهره های برجسته علمی و فکری جهان تسنن همچون طبری، فخر رازی، سیوطی، ابن عربی، عطار نیشابور مولانا جلال الدین محمد بلخی و شیخ محمد عده در آثار خویش از زاویه های گوناگون به شخصیت و حرکت عدل گسترانه مهدی موعود پرداخته‌اند.

پژوهش های جداگانه از سوی علمای اهل سنت درحوزه مهدویت انجام و نشر یافته است که تحلیل ها و شمار چشم گیر آن در خور تأمل و تقدیر است. یادکرد مهدی موعود در مجموعه های روایی بزرگ و معتبر اهل سنت همانند صحیح بخاری، صحیح مسلم، جامع ترمذی و سنن ابن جامعه در پرتو کلام پیامبر اسلام همگان را به سیمای مهدوی و حاکمیت جهانی وی رهنمون می‌شوند. محورهایی که سبب شکل گیری آثار علمی و فرهنگی عالمان شیعی بعد از غیبت حضرت گشت در واقع عهده دار پاسخ تردیدها و شبهه افکنی مخالفان مهدی اسلام بود که در آن دوران میلاد مهدی، طول عمر و فلسفه غیبت بیش از دیگر مقوله ها بحث های روایی و کلامی را می طلبی؛ بزرگانی همچون محمد بن ابراهیم نعمانی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی و سید مرتضی علم هدی و کراجکی در بنیان گذاری مهدی شناسی در حوزه حدیث و کلام تاثیر بسیاری داشته اند.

بخش دوم

اوضاع سیاسی جهان اسلام در آستانه تولد مهدی

ایران و استقلال طلبی

ایران در آستانه میلاد مهدی ( ۲۵۵ هجری )، پنجره ها را به سوی استقلال سیاسی گشوده بود. دشوارترین دوران پس از فتح ایران ( ۴۱ – ۱۳۲ هجری ) ، مقارن خلافت و استبداد دینی امویان بود، که غیر عرب، به ویژه ایرانیان که اسلام پیامبر و علی را، عاشقانه پذیرفته و از آن جانبداری می‌کردند را دشمن خود تلقی می نمودند.

در اعمال ماه جمادی الثانی وارد شده است که انسان سر را به سجده بگذارد و در نزدیکترین حالات بنده به خدا^[۱۳] او را با صفت رحمتش مورد خطاب قرار دهد: «یَا حَیُّ یَا قَیُّومُ یَا ذَا الْجَلالِ وَ الْإِکْرَامِ یَا اللَّهُ یَا رَحْمَانُ یَا رَحِیمُ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین» (ص ۶۲۰). هر چه انسان به فقر ذاتی و ضعف درونی خویش بهتر اقرار کند، ابواب رحمت الهی بر او افزون بر گذشته گشوده می‌گردد و از رحمت الهی بیش از پیش سیراب می شود: «و چون (انسان) ذلّت عبودیت خود را نصب العین نمود و متوجّه به اضطرار و فقر و امکان ذاتی خود شد و از تعزّز و غرور و خودخواهی بیرون آمد، بابی از رحمت به روی او گشاده گردد و ارض طبیعت مبدّل به ارض بیضاء رحمت گردد … و هر چه این نظر، یعنی نظر به ذلّت خود، در انسان قوّت گیرد، مورد رحمت بیشتر گردد… » (خمینی، ۱۳۷۸الف، ص ۶۷). ولی صد حیف با این که «رحمت، مواصلت، مودّت، رحمت با حبّ دنیا متخالفند» (همان، ص ۴۹) اما انسان با حبّ دنیا و فراموشی رحمت پروردگار از سعادت دور می‌گردد و «عالم را رحمت واسعه حق فرو گرفته و ما در لب چشمه حیوان از تشنگی به هلاکت می‌رسیم» (همان، ص ۳۷ ـ ۳۶).

خداوند اولین و آخرین پناهگاه و مفرّ انسان است همچنان که در دعای کمیل می خوانیم: «مُقِرّا مُذْعِنا مُعْتَرِفا لا أَجِدُ مَفَرّا مِمَّا کَانَ مِنِّی وَ لا مَفْزَعا أَتَوَجَّهُ إِلَیْهِ فِی أَمْرِی غَیْرَ قَبُولِکَ عُذْرِی وَ إِدْخَالِکَ إِیَّایَ فِی سَعَهِ رَحْمَتِک، و به گناه خویش اقرار و اذعان و اعتراف دارم و راه گریزی از آن چه از من سر زده نیایم و پناهگاهی که بدان رو آورم در کار خویش ندارم جز این که تو عذرم بپذیری و مرا در فراخنای رحمتت در آوری» (ص ۱۰۲).

« فَهَبْنِی یَا إِلَهِی وَ سَیِّدِی وَ مَوْلایَ وَ رَبِّی صَبَرْتُ عَلَى عَذَابِکَ فَکَیْفَ أَصْبِرُ عَلَى فِرَاقِک، گیرم که ای معبود و آقا و مولا و پروردگارم من بر عذاب تو صبر کنم امّا چگونه بر دوری از تو طاقت بیاورم» (ص ۱۰۴)، و دوری از رحمت پروردگار، برای انسان غیرقابل تصوّر است که جز به رشته محبت و رحمت پروردگار به چیزی نمی تواند بیاویزد؛ و رحمت خداوند تا آن جا اوج می‌گیرد که بنده گنهکار اینچنین می‌گوید: « فَبِالْیَقِینِ أَقْطَعُ لَوْ لا مَا حَکَمْتَ بِهِ مِنْ تَعْذِیبِ جَاحِدِیکَ وَ قَضَیْتَ بِهِ مِنْ إِخْلادِ مُعَانِدِیکَ لَجَعَلْتَ النَّارَ کُلَّهَا بَرْدا وَ سَلاما وَ مَا کَانَ لِأَحَدٍ فِیهَا مَقَرّا وَ لا مُقَاما، و من به طور قطع می دانم که اگر فرمان تو در معذّب ساختن منکرانت صادر نشده بود و حکم تو به همیشه ماندن در عذاب برای دشمنانت در کار نبود حتماً آتش دوزخ را هر چه بود به تمامی سرد و سالم می کردی و هیچ کس در آن منزل و مأوا نداشت …» (ص ۱۰۵).

پروردگار رحمت، خدایی است که «به صفت رحمت خداوندیش و به فیض منبسط الهیش ممکنات را از کتم عدم و نیستی به عرصه وجود و هستی آورده، و پس از خلقت به صفت ربوبیش موجودات را پرورش می‌دهد و هر یک را به کمال لایق به خود می رساند و … در سرای دیگر به بنی آدم حیات جدید افاضه می کند و بر اعمال نیک آن ها پاداش نیکو و بر اعمال بد آن ها مجازات می فرماید و این منتهای فضل و کرم و احسان است نسبت به بشر که پس از آن که وی را به خلعت وجود برافراشته و به تاج کرامت « وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی‏ آدَم» مفتخر نموده و به انواع و اقسام نعمت ها وی را رهین منّت خود گردانیده هر فردی از بشر را در ادوار خلقت می گرداند تا به منتهای کمال لایق به خود برساند» (امین، ۱۳۶۱، ص ۴۷) و این است معنای « إِلَهِی رَبَّیْتَنِی فِی نِعَمِکَ وَ إِحْسَانِکَ صَغِیرا وَ نَوَّهْتَ بِاسْمِی کَبِیرا فَیَا مَنْ رَبَّانِی فِی الدُّنْیَا بِإِحْسَانِهِ وَ تَفَضُّلِهِ وَ نِعَمِهِ وَ أَشَارَ لِی فِی الْآخِرَهِ إِلَى عَفْوِهِ وَ کَرَمِه، خدایا مرا در خردسالی در نعمت ها و احسان خویش پروریدی و در بزرگی نامم را بر سر زبان ها بلند کردی پس ای که در دنیا مرا به احسان و فضل و نعمت های خود پروریدی و برای آخرتم به عفو و کرم بشارت فرمودی» (دعای ابوحمزه ثمالی، ص ۷۱۹ ـ ۷۱۸) و « مَوْلایَ یَا مَوْلایَ ارْحَمْنِی بِرَحْمَتِکَ وَ ارْضَ عَنِّی بِجُودِکَ وَ کَرَمِکَ وَ فَضْلِکَ یَا ذَا الْجُودِ وَ الْإِحْسَانِ وَ الطَّوْلِ وَ الامْتِنَانِ بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِین‏، مولای من ای مولای من، به من رحم کن به رحمت خود و خشنود شو از من به جود و کرم و فضل خود ای صاحب جود و احسان و نعمت و امتنان به رحمتت ای ‌مهربان‌ترین مهربانان» (مناجات حضرت امیرالمؤمنین درمسجد کوفه، ص ۳۴۲).

هر چه انسان خود را بیشتر به صفات الهی نزدیک نماید، بهتر در مسیر تکامل گام خواهد برداشت « امّا مناسبت ظاهری که میان بنده و پروردگار اوست همانا قرب بنده است به خدا در صفات ربوبی و اخلاق الهی: مانند علم و نیکی و نیکوکاری و لطف و رساندن خیر و رحمت به خلق، و ارشاد ایشان به حق… و امثال این‏ها از صفات الهی، و از این رو گفته‏اند: «به اخلاق الهی خو گیرید^[۱۴]». و شکّی نیست که همه این‏ها بنده را به خدا نزدیک می‏ سازد، و او را در خور این تقرب می‌گرداند» (مجتبوی، ۱۳۷۷ج، ص۱۸۴). به همین دلیل است که همواره انسان‌ها دعوت به رحمت و مهربانی به یکدیگر گردیده اند. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در المراقبات می فرمایند: «بهره ات از در رحمت این است که به بندگان غافل خدا رحم کنی و آنان را با وعظ و نصیحت و لطافت بدون درشتی و خشونت، از راه غفلتی که دارند به راه خدا آوری، و با گناهکاران با چشم رحمت نگاه کنی نه با چشم آزار و اذیت. و نیز تمام گناهانی را که در دنیا انجام می شود را مانند گناهان خود در نظر بگیر و سعی کن به اندازه توانایی آن را از بین ببری با این هدف که مبادا خشم خدا شامل حال او شده و سزاوار ممنوعیت از همسایگی خداوند شود. و نیاز هر نیازمندی را به اندازه توان برآور و اگر نتوانستی برایش دعا، و با او همدردی کن» (محدث بندرریگی، ۱۳۷۶،ص۱۸۱)، «انسان مؤمن باید بر اساس اصل کلّی «برای دیگران دوست بدار هر آنچه برای خود می خواهی» برادران و خواهران مؤمن خود را از دعای خیر خویش محروم نسازد» (زرسازان، بی تا). امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبه غدیر به نقل از امام رضا علیه السلام می فرمایند: «مهربانی با یکدیگر رحمت و عطوفت خداوند را برمی انگیزد. از مالی که خداوند به شما داده است به اندازه توانایی به برادران و خانواده خود بخشیده، با یکدیگر ‌خوش‌رو بوده و در دیدارهای خود مسرور باشید» (همان،ص۴۸۷).

از سویی نیز، اعتقاد به خلاف قاعده بودن حق حبس، خصوصاًً وقتی مبنای آن شرط ضمنی، بنای عقلا (اردبیلی، ۱۴۲۹، ص۵۰۴؛ خمینی، ۱۳۶۳، ص۳۷۲) و یا ارادۀ مشترک متعاهدین (شهیدی، ۱۳۷۵، ص۱۹۲؛ کاتوزیان، ۱۳۸۰ ب، ص۸۹) باشد و از سویی در عقود معاوضی نیز، اقتضای عقد را تملیک و تملک عوضین به متعاهدین در نظر بگیریم (خوانساری، ۱۴۰۵، صص۹۷ـ۹۸)، مبانی مذکور با خلاف قاعده بودن حق حبس سر سازگاری ندارد، علاوه بر آنکه سبب می­گردد تا انگیزۀ تخلف متعهد افزایش یابد. وانگهی این موضوع در تعهدات منفی که بیشتر، ضمانت­اجراها جنبۀ پیشگیری و تأثیر بر انگیزه را دارد، اهمیت دو چندان می­یابد.

همین انتقادات سبب گردیده است تا برخی دیگر (خمینی، ۱۳۶۳، ص۳۷۲؛ کاتوزیان، ۱۳۸۰ ب، ص۹۸) این قاعده را امری مطابق واقع قلمداد کرده و رأی به فراگیر بودن آن در تمام عقود معاوضی بدهند.

در خصوص اعمال حق حبس در لسان برخی (کاتوزیان، ۱۳۸۰ ب، صص۸۹ـ۹۰)، تعهدات متقابل به معنای تقابل تعهدات مرتبط ناشی از عقد آمده است؛ به دیگر بیان در عقدی مانند بیع، چون تعهد تسلیم ثمن و مبیع مرتبط با یکدیگر است، فقط در برابر تخلف از اینگونه تعهدات حق حبس صورت ‌می‌گیرد. به عبارت دیگر ملاک تقابل تعهدات، عقد است. به همین دلیل اگر متعهد ‌در مورد شروط ضمن عقد تخلف کند، طرف مقابل حق حبس ندارد (کاتوزیان، ۱۳۸۰ ب، ص۹۰). اما این استدلال قابل خدشه است؛ زیرا فلسفه حق حبس حمایت از متعاهد است (طوسی، ۱۳۷۸، ص۱۲۱). ‌بنابرین‏ دلیلی ندارد که ملاک احراز تقابل تعهدات را، عقد بدانیم.

بلکه باید در نظر داشت که اولا،ً این نهاد عام است و اقتضای عام بودن آن است که تمام تعهدات ناشی از عقد را شامل شود (از منظر فقه و حقوق از جهت حمایتی، تفاوتی بین تعهد ناشی از عقد و ناشی از شروط وجود ندارد). دوم اینکه، ناگفته پیدا‌ است که برای اجرای کامل فلسفۀ وجودی این نهاد، صحیح آن است که ملاک تقابل، حقوق طرفین باشد و تمام تعهدات متقابل طرفین را مشمول این قاعده بدانیم. بدین لحاظ باید تمام تعهدات متقابل ناشی از عقد، از جمله شروط ضمن عقد نیز مشمول قاعده بوده و تخلف طرفین، موجد حق حبس باشد.

در این خصوص نیز شاهد مثال، همان عقد نکاح است که تقابل میان تمکین خاص و مهریه (به عنوان نمونه در فقه رک. شیخ مفید، ۱۴۱۰، ص۵۰۹؛ کرکی، ۱۴۱۱، ص۳۵۳؛ سمرقندی، بی تا، ص۱۴۱؛ حصکفی، ۱۴۱۵ ب، ص۱۵۸) به خوبی مؤید نظر نگارنده است؛ زیرا اولاً، مهریه از اصل عقد نکاح که حلیت بضع از نتایج آن است، جدا است (حائری شاهباغ، ۱۳۸۲، ص۹۳۱). ثانیاًً، وجود حق حبس میان دو تعهد پرداخت مهریه و تمکین خاص، که مرتبط با ازدواج هستند، با این مبنا قابل توجیه است. در پایان باید متذکر شد، وجود حق حبس مذکور در رابطه با تعهد به پرداخت مهریه و تمکین، که ناشی از یک عقد نیستند، این سوال را ایجاد می­ کند که چرا تعهدات متقابل یک عقد واحد، نتوانند موجد حق حبس باشند.

مسئلۀ مهم دیگری نیز ‌در مورد حق حبس وجود دارد که در خور تأمل است؛ گفته شد که حق حبس به معنای عدم اجرای قرارداد به طور موقت است. با لحاظ همین مطلب، حق حبس در تعهد منفی به معنای اجرای عمل موضوع تعهد منفی است. به عبارتی، حق حبس برابر با نقض تعهد و تخلف متعهد است. مسئلۀ قابل تأمل در این مورد، اثر اجرای این حق است. زیرا متعهد اجازه می­یابد تا عمل موضوع تعهد را انجام دهد. در چنین حالتی اگر طرف قرارداد وی، تعهد خود را انجام دهد و خواستار اجرای تعهد منفی و توقف عمل مذکور گردد، وضع به چه صورتی خواهد بود. چه اینکه ممکن است عمل مذبور، به راحتی قابل توقف نباشد یا اینکه دارای آثاری باشد که هیچگاه رفع نشود؛ به عنوان مثال، اگر موضوع تعهد، عدم فروش مال غیر منقول باشد و در اثر اجرای حق حبس، متعهد آن را بفروشد و سند رسمی نیز تنظیم شود، اجرای تعهد منفی و بازگرداندن حالت اولیه کار آسانی نخواهد بود.

در پاسخ ‌به این سوال، ‌می‌توان اظهار داشت که هرچند اجرای حق حبس از حقوق متعهد است، لیکن این حق از قرارداد اصلی ناشی می­ شود و به همین سبب نیز نباید به نحوی تفسیر شود که در تضاد با آن قرار گیرد. همچنین ‌می‌توان به حسن نیت و تفسیر ارادۀ طرفین از انعقاد قرارداد مذکور استناد جسته و ‌در مورد اعمال موضوع تعهد منفی قایل به تفصیل شویم؛ ‌به این نحو که اگر عمل موضوع تعهد منفی انجام شود و دارای آثار غیر قابل بازگشت باشد، استناد به حق حبس ممکن نیست؛ زیرا این عمل علاوه بر آنکه اجرای قرارداد مذبور را متعذر می­گرداند، سبب تجاوز بر حق دیگری خواهد شد و این مسئله، در تضاد با قاعدۀ لاضرر است. لیکن در مواردی که اثر اجرای عمل موضوع تعهد قابل بازگشت بوده و ضرر قابل ملاحظه­ای به همراه نداشته باشد، استناد به حق حبس بدون اشکال خواهد بود.

گفتار دوم ـ اجرای قاعدۀ لاضرر

یکی دیگر از استثنائات ضمانت­اجرای نخستین، ورود خسارت به متعهد در صورت اجرای تعهد است. مقنن افغانستان در موارد گوناگون ‌به این امر اذعان داشته است. به عنوان مثال در مادۀ ۱۸۳ ق. م. ا. اشعار داشته است: «هرگاه زوجه از معاشرت با زوج ضرری را ادعا کند که دوام معاشرت را در چنین حالت بین امثال زوجین غیرممکن گرداند، می ­تواند از محکمه مطالبه تفریق نماید». همچنین در مادۀ ۱۷۶ ق. م. ا. مقرر نموده است: «زوجه وقتی می ­تواند مطالبه تفریق نماید که زوج مبتلا به مرضی باشد که اعادۀ صحت وی غیر ممکن یا مدت طولانی برای معالجۀ او لازم باشد، به نحوی که معاشرت با زوج بدون ضرر کلی متعذر باشد».

در همین راستا بند ۲ مادۀ ۶۹۶ ق. م. ا. نیز ‌در مورد سایر معاملات بیان نموده است: «در صورت ظهور حوادث استثنایی یا آفات طبیعی و یا واقعه­ای که پیش ­بینی آن ناممکن بوده و مدیون به علت آن مواجه با چنان مشکلی گردد که وی را به خسارۀ فاحش تهدید نماید، گرچه ایفای تعهد مبنی بر عقد مستحیل نباشد، محکمه می ­تواند پس از ارزیابی مصالح طرفین، تعهد مدیون را به حد عادلانه تنزیل دهد. هر گونه موافقه بر خلاف این حکم باطل پنداشته می­ شود». دقت در مفاد این مواد به خوبی می­رساند که در تعهدات قراردادی به عنوان قاعده­ای عام، اگر انجام تعهد موجب ضرر نامتعارف غیر قابل پیش ­بینی گردد، سبب معافیت کلی یا جزئی متعهد از انجام تعهد است.

طبق نظر گیلان و استارکس (۲۰۰۳) سهام‌داران نهادی و به ویژه سهام‌داران نهادی خارجی ، نقش اصلی را در در شکل گیری تغییرات در بسیاری از سیستم های حاکمیت شرکتی داشته اند (مهرانی و یگران۱۳۸۹،۲۵). از دیدگاه نظری ، جایگاه سرمایه گذاران نهادی در حاکمیت شرکتی بسیار پیچیده است . از یک دیدگاه ، سرمایه گذاران نهادی یکی دیگر از ساز و کارهای حاکمیت شرکتی نیرومند را بازنمایی می‌کنند که می‌توانند بر مدیریت شرکت نظارت داشته باشند . زیرا آن ها هم می‌توانند بر مدیریت شرکت نفوذی چشم گیر داشته باشند و هم می‌توانند منافع گروه سهام‌داران را همسو کنند . راه هایی که بدان وسیله سهام‌داران می‌توانند بر مدیریت نظارت کنند عموماً در چارچوب نظریه نمایندگی معرفی می‌شود . هر روز بر اهمیت نقش نظارتی سرمایه گذاران نهادی افزوده می‌شود زیرا آن ها بسیار بزرگ و با نفوذ شده اند ، و در عین حال تمرکز مالکیت به عنوان ساز و کاری مهم یاد می‌شود که مشکلات نمایندگی را کنترل می‌کند و حمایت از منافع سرمایه گذاران را بهبود می‌بخشد. با این وجود ، چنین تمرکزی می‌تواند اثرات منفی هم داشته باشد ، مانند دسترسی به اطلاعات محرمانه ، که عدم تقارن اطلاعاتی را بین آن ها و سهام‌داران کوچکتر ایجاد می‌کند . سرمایه گذاران نهادی همچنین می‌توانند تضادهای نمایندگی را به واسطه وجودشان در مقام کارگمار ( یا اصیل ) عمده ، وخیم تر کنند . اگرچه با رشد تمرکز مالکیت این مشکل هم بر طرف می‌شود (برجی،۱۳۹۱،۴۵).

گروه‌های پرشماری در حاکمیت شرکتی نفوذ دارند، در این میان سهام‌داران، به ویژه سهام‌داران نهادی نقشی مهمی ایفا می‌کنند. در بریتانیا چهار نوع اصلی از سرمایه‌گذاران نهادی عبارتند ازصندوق‌های بازنشستگی۱ شرکت‌های بیمه‌ عمر، صندوق‌های سرمایه‌گذاران مشترک^[۱۰]

واحدهای اوراق بهادار و صندوق‌های مشترک سرمایه‌گذاری^[۱۱]. از دیدگاه نظری، جایگاه سرمایه‌گذاران نهادی در حاکمیت شرکتی بسیار پیچیده است. از یک دیدگاه، سرمایه‌گذاران نهادی یکی دیگر از ساز و کارهای حاکمیت شرکتی نیرومند را بازنمایی می‌کنند که می‌توانند بر مدیریت شرکتی نظارت داشته باشند. زیرا آنان هم می‌توانند بر مدیریت شرکت نفوذی چشم‌گیر داشته باشند و هم می‌توانند منافع گروه‌های سهام‌داران را همسو کنند. راه‌هایی که بدان وسیله سهام‌داران می‌توانند بر مدیریت نظارت کنند عموماً در چارچوب نظریه نمایندگی معرفی می‌شود. هر روز بر اهمیت نقش نظارتی سرمایه‌گذاران نهادی افزوده می‌شود زیرا آنان بسیار بزرگ و با نفوذ شده‌اند، و در عین حال تمرکز مالکیت^[۱۲] قابل ملاحظه‌ای را به دست آورده‌اند. البته، در نوشته های حاکمیت شرکتی از تمرکز مالکیت به عنوان ساز و کاری مهم یاد می‌شود که مشکلات نمایندگی را کنترل می‌کند و حمایت از منافع سرمایه‌گذاران را بهبود می‌بخشد. با وجود این، چنین تمرکزی می‌تواند اثرات منفی هم داشته باشد، مانند دسترسی به اطلاعات محرمانه، که عدم تقارن اطلاعاتی^[۱۳] را بین آنان و سهام‌داران کوچک‌تر ایجاد می‌کند. سرمایه‌گذاران نهادی هم چنین می‌توانند تضادهای نمایندگی را به واسطه وجودشان در مقام کارگمار (یا مالکی) عمده، که مشکلات برخاسته از جدایی مالکیت و کنترل را کاهش می‌دهد، وخیم‌تر کنند. اگرچه با رشد تمرکز مالکیت این مشکل هم برطرف می‌شود (حساس یگانه وپوریانسب،۴،۱۳۸۴).

سرمایه‌گذاران نهادی، می‌توانند مشکلات کارگزاری را به دلیل توانایی،نفوذو تنوع بخشی حل و فصل نمایند. لذا به نظر می‌رسد که سرمایه‌گذاران نهادی، در مقام سهام‌داران شرکت‌ها، هم علت و هم چاره یا راه‌حل مشکل نمایندگی را بازنمایی می‌کنند.

دو مکتب فکری ‌در مورد نقش سرمایه‌گذاران نهادی در شرکت وجود دارد یک مکتب فکری مثل بوش(۱۹۹۸)وپورتر^[۱۴](۱۹۹۲) بیان می‌کند که سهام‌داران نهادی ذاتاً کوتاه مدت‌گرا هستند. این سرمایه‌گذاران نهادی، سرمایه‌گذاران موقتی هستند که عمدتاًً در تعیین قیمت سهام به سود جاری توجه دارند نه سودهای بلندمدت. ارزیابی منظم عملکرد و رتبه‌بندی عملکرد سرمایه‌گذاران نهادی، انگیزه هایی را در آن‌ ها برای اتخاذ افق سرمایه‌گذاری کوتاه مدت ایجاد می‌کند. این افق کوتاه مدت، سرمایه‌گذاران نهادی را از انجام هزینه های نظارت باز می‌دارد زیرا بعید است که منافع این نظارت در کوتاه مدت نصیب آن‌ ها شود. به علاوه به دلیل نیاز به تغییر در پرتفوی برای بهبود عملکرد، زمان و منابع کافی در اختیار سرمایه‌گذاران نهادی قرار ندارد تا خود را درگیر نظارت شرکت‌های موجود در پرتفوی نمایند. به علاوه قراردادهای پاداش مدیران عمدتاًً به سودهای جاری و قیمت سهام شرکت وابسته است. بازار نیروی کار مدیریتی نیز قیمت مدیران را ‌بر اساس عملکرد شرکت تعیین می‌کنند و تعویض مدیر عامل ‌بر اساس عملکرد سودهای جاری انجام می‌شود. معاملات سرمایه‌گذاران نهادی به اخبار سودهای جاری حساس است. لذا مدیران انگیزه های فراوانی برای جلوگیری از کاهش سود دارند. اما مکتب فکری دیگرمثل بلک^[۱۵] (۱۹۹۴) بیان می‌کند که هنگامی که مالکیت سهام شرکت در بین عده کمی سرمایه‌گذار (به ویژه سرمایه‌گذاران نهادی) متمرکز باشد، مشکلات جدایی مالکیت و کنترل کاهش می‌یابد. هنگامی که سهامی که نهادها مالک آن هستند افزایش یابد، خروج از شرکت هزینه بیشتری دارد، زیرا فروش‌های عمده سهام معمولاً مستلزم تخفیفات عمده است. هم چنین چون این سهام‌های عمده، ارزش پولی زیادی دارند، در صورت غیرفعال ماندن سرمایه‌گذار نهادی و یا آگاه نبودن از عملکرد ضعیف شرکت‌های موجود در پرتفوی، وی در معرض زیان بیشتری نسبت به سرمایه‌گذاران که منافع کمتری در شرکت دارد قرار می‌گیرد(مرادی۲۳,۱۳۸۶,).

۲-۵-۳- دلائل حضور سهام‌داران نهادی در حاکمیت شرکتی

بخش چهارم: پیشینه تحقیق.

۲-۵-۱)پیشینه پژوهش‌های خارجی

بارون و همکاران^[۷۲](۲۰۰۱)، در تحقیق خود ارتباط ریسک حسابرسی ، مخارج حسابرسی و تجدید ارائه صورت‌های مالی کاهنده سود انباشته را در بازار بورس کانادا با بهره گرفتن از داده های ۷۸۶ شرکت در صنایع مختلف را مورد بررسی قرارا دادند. آن ها که در این تحقیق از رگرسیون داده های پانلی استفاده نموده نشان دادند که ریسک حسابرسی و مخارج حسابرسی، در مواردی بیشتر است که تجدید ارائه صورت‌های مالی کاهنده سود انباشته است.همچنین نتایج یافته های آن ها نشان می‌دهد که شدت تاثیر در صنایع مختلف متفاوت است به طوری که در صنایع انرژی این شدت بیشتر و صنایع ساختمانی این شدت کمتر است.

اووِرز و همکاران^[۷۳](۲۰۰۲)، در تحقیق خود ارتباط بین تجدید ارائه صورت‌های مالی و واکنش
سرمایه گذاران را در بازار بورس نیوزیلند با بهره گرفتن از داده های ۱۲۶۷ شرکت در صنایع مختلف را مورد بررسی قرارا دادند. آن ها که در این تحقیق از رگرسیون داده های تلفیقی استفاده نموده نشان دادند که واکنش منفی بازار، در مواردی شدت بیشتری دارد که ‌تجدید ارائه صورتها ی مالی با تغییر مدیریت ارشد شرکت همراه بوده است.همچنین این نتایج نشان داد که در مواردی که تجدید ارائه ناشی از اقلام عملیاتی و مستمر می‌باشد این شدت بیشتر می‌باشد.

نتایج تحقیق گریفین^[۷۴](۲۰۰۲)، در تحقیق خود ارتباط بین تعداد تحلیل گران، ‌تجدید ارائه صورت‌های مالی و فعالیت دارندگان اطلاعات نهانی را در بازار بورس نیوریورک مورد بررسی قرارا دادند. نتایج یافته های آن ها نشان می‌دهد تعداد تحلیل گران علاقه مند و پیگیر شرکت پس از اعلام تجدید ارائه صورت‌های مالی و افزایش غیر عادی فعالیت ‌گروه‌های دارای اطلاعات نها نی(درون شرکتی) از چند ماه پیش از اعلام ‌تجدید ارائه صورت‌های ما لی کاهش می‌یابد به طوری در تاریخ ارائه صورت های مالی حسابرسی به کمترین حد خود می رشد. همچنین این نتایج نشان می‌دهد در مواردی که حسابرس شرکت مؤسسه‌ بزرگتر و خوشنام تری باشد میزان و شدت کاهش فعالیت دارندگان اطلاعات نهانی کمتر می‌باشد.

پالمورس و همکاران^[۷۵] (۲۰۰۴)، در تحقیق خود منابع تجدید ارائه صورت های مالی در شرکت های بورس مالزی را در دروه زمانی ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۲ مورد بررسی قرار ‌دادند و نتایج یافته های آن ها نشان می‌دهد عواملی همچون تغییر مدیر عامل، ساختار حاکمیت شرکتی، نوع مؤسسه‌ حسابرسی، ساختار کمیته حسابرسی، ساختار هیات مدیره بر میزان تجدید ارائه صورت های مالی موثرند. همچنین نتایج آن ها نشان
می دهد واکنش منفی بازار به تجدید ارائه صورت‌های مالی در مواردی شدید تر است که به تقلب مربوط باشد، موجب تغییر چندین حساب گردد، سود گزارش شده را کاهش دهدو یا حسابرس یا مدیریت به آن مرتبط باشند.

نتایج تحقیق دزایی و همکاران^[۷۶](۲۰۰۶)، در تحقیق خود با بهره گرفتن از تکنیک تحلیل عاملی تاثیر عوامل درون سازمانی بر میزان و فراوانی تجدید ارائه صورت های مالی در شرکت های بورس نیویورک را مورد بررسی قرار دادند. نتایج یافته های آن ها نشان می‌دهد اندازه شرکت، عمر شرکت، تعداد اعضای هیات مدیره، دوره تصدی مدیر عامل، تغییرات مدیر عامل، میزان سود آوری بر میزان تجدید ارائه صورت های مالی مؤثر است. همچنین نتایج آن ها نشان می‌دهد که بین تجدید ارائه صورت های مالی با تغییر مدیریت ارشد شرکت طی ۱۲ ماه قبل و بعد از ‌تجدید ارائه صورت‌های مالی رابطه معناداری وجود دارد.

ترنر و ویریش^[۷۷](۲۰۰۶)، در ایالات متحده آمریکا تجدید ارائه صورت های مالی ۲۵۰۰۰ مشاهده متعلق به شرکت های عضو کمیسیون بورس و اوراق بهادار را بررسی کردند. نتایج کار آن ها حاکی از این است که۲۵ درصد از تجدید ارائه ها به علت شناسایی هزینه ‌ها بوده است، که رایجترین نوع اشتباهات بوده است؛پس از آن، طبقه بندی نادرست با ۱۸ درصد، و اشتباهات مربوط به حقوق مالکیت با ۱۳ درصد ، بیشترین فراوانی را داشته اند. اما در تحقیقاتی که پیش از رسوایی مالی انرون انجام شده است ، گزارش بیش از واقع درآمدها و سایر اشتباهات مربوط به شناسایی درآمدها بیش از ۵۰ درصد تجدید ‌ارائه‌های مالی دارای منشأ متقلبانه را به خود اختصاص داده‌اند.