تعریف عملیاتی: افرادی ( با دامنه سنی ۲۰ تا ۴۵ سال ) که به مصرف مواد مخدر وابستگی دارند و برای درمان به یکی از مراکز درمان نگهدارنده با متادون شهید فامیلی یا رهایش در شرق تهران مراجعه نموده اند.

درمان نگهدارنده با متادون (MMT)

تعریف مفهومی: متادون یک آگونیست تاثیر گذار بر گیرنده های مو و آنتاگونیست گیرنده های ^[۲](NMDA) می‌باشد. متادون به صورت خوراکی تجویز می شود و هشتادوپنج تا نود درصد از طریق گوارش جذب می‌گردد. حداکثر غلظت آن در پلاسما دو تا شش ساعت پس از مصرف است. نیمه عمر این دارو در پلاسما ۲۴ ساعت است که در نهایت توسط آنزیم سیتوکروم P450 در کبد متابولیزه می شود (گلانتز^[۳] و همکاران، ۲۰۰۲).

متادون از طریق کاهش نشانه های ترک مواد افیونی عمل می‌کند. ایجاد سطح خونی ثابت متادون، ولع مصرف مواد افیونی را متوقف می‌سازد. از آنجا که متادون دارویی با طول عمر طولانی‌تر از دیگر افیون‌ها (مانند هروئین) است، یک دوز خوراکی آن، روزانه از شروع نشانه های ترک مواد افیونی به مدت بیست وچهار ساعت یا بیشتر جلوگیری می‌کند (عرب، ۱۳۹۰).

تعریف عملیاتی:

افراد موفق در درمان نگهدارنده با متادون: در این پژوهش افرادی هستند که شش ماه بعد از شروع درمان نگهدارنده با متادون ، هنوز در درمان باشند و متادون مصرف کنند. و تست مرفین آن ها منفی شود.

افراد ناموفق در درمان نگهدارنده با متادون: در این پژوهش افرادی هستند که در طی شش ماه بعد از شروع درمان نگهدارنده با متادون، از درمان خارج شده و از مصرف متادون انصراف داده و مواد مصرف کنند.

شخصیت

تعریف مفهومی: شخصیت یک مفهوم انتزاعی است که برخی دانشمندان چنین مفهومی را سازه یا ساختار نامیده اند و شاید به همین دلیل تعریف این مفهوم انتزاعی دشوار است . نظریه پردازانی که به صفات توجه دارند برای شخصیت تعاریف متعددی ارائه می‌دهند . تعریف آلپورت از شخصیت : شخصیت سازمانی پویا و قوام یافته است که از ترکیب سیستم‌های روانی و جسمی فرد که رفتارهای ویژه و بی همتای او را در جهت سازش با محیط تعیین می‌کند ، تشکیل شده است (سیاسی، ۱۳۸۶).

تعریف عملیاتی: در این پژوهش تعیین ویژگی‌های شخصیتی افراد مورد مطالعه بر اساس نمره هایی صورت می‌گیرد که افراد آزمودنی در آزمون شخصیتی نئو به دست می آورندبر اساس نتایج حاصل از آزمون، انواع ویژگی‌های شخصیتی را می توان به شرح زیر طبقه بندی کرد :

۱ـ روان نژندی : در این پژوهش عبارت است از نمره آزمودنی در عامل روان نژندی آزمون شخصیتی نئو.

۲ – برون گرایی : در این پژوهش عبارت است از نمره آزمودنی در عامل برون گرایی آزمون شخصیتی نئو.

۳ – گشودگی به تجربه: در این پژوهش عبارت است از نمره آزمودنی در عامل گشودگی به تجربه آزمون شخصیتی نئو.

۴ – توافق گرایی: در این پژوهش عبارت است از نمره آزمودنی در عامل توافق گرایی آزمون شخصیتی نئو.

۵ – وجدان گرایی: در این پژوهش عبارت است از نمره آزمودنی در عامل وجدان گرایی آزمون شخصیتی نئو (مک کری و کاستا، ۱۹۸۳).

راهبردهای مقابله:

تعریف مفهومی: لغت مقابله، از کلمه لاتین کالپاس^[۴] یعنی تغییر دادن گرفته شده است و چنانچه در فرهنگ وبستر تعریف شده، معمولا در الگوی روانشناختی به کار برده می شود که به صورت برخورد وتلاش برای غلبه بر مشکلات و مسایل بیان می شود (روماس و شارما، ۲۰۰۴).

روش های مقابله با استرس به مثابه ی کوششهایی برای بالا بردن تناسب بین شخص و محیط و یا در حکم تلاشهایی برای اداره ی رویدادهایی که استرس زا درک می‌شوند، تعریف شده‌اند (فالکمن و لازاروس، ۱۹۹۴). از نظر فولکمن و مسکوویتز (۲۰۰۴)، مقابله اشاره دارد به یکسری راهبردهای شناختی و رفتاری که توسط فرد برای اداره موقعیت های استرس زا به کار گرفته شده است(به نقل از کمپل^[۵] و همکاران، ۲۰۰۶).

تعریف عملیاتی راهبرد های مقابله:

در این پژوهش منظور از سبک‌های مقابله ای میزان نمره ای است که آزمودنی در مقیاس سبک‌های مقابله ای لازاروس به دست می آورد. این آزمون دارای دو مقیاس مقابله مسئله‌مدار و هیجان‌مدار است (لازاروس و فالکمن، ۱۹۸۰).

فصل دوم

ادبیات و پیشینه پژوهش

۲-۱- مفهوم شناسی اختلالات مصرف مواد

مواد افیونی^[۶]: گروهی از داروها هستند که وابستگی جسمی و روانی به وجود می‌آورند. در حدود بیست آلکالوئید مشخص از تریاک به دست می‌آید که معروف‌ترین آن ها مورفین و کدئین است. مواد مصنوعی افیونی که در آزمایشگاه ساخته می‌شوند مشتمل بر مپریدین، متادون و پروپوکسی فن هستند (کارلسون^[۷]، ۲۰۰۱).

وابستگی^[۸]: عبارت است از یک حالت روانی و بعضی اوقات جسمی که در نتیجه اثرات مقابل دارو یا مواد مخدر و موجود زنده بر یکدیگر ایجاد گردیده و به وسیله واکنش‌های رفتاری و امثال آن مشخص می‌گردد. وابستگی به یک دارو ممکن است که جسمی روانی یا مرکب باشد. وابستگی روانی به میل مستمر یا متناوب برای مصرف دارو برای گریز از آثار خماری یا ناراحتی اطلاق می شود. وابستگی جسمی با نیاز به مصرف ماده برای پیشگیری از وقوع سندرم ترک (کناره گیری) مشخص است (دالی و مارلات^[۹]، ۲۰۰۵).

سندرم ترک^[۱۰]: به الگوی خاصی که وابسته به نوع داروی مصرفی است گفته می‌شود و معمولا در جهت متضاد و مخالف اثرات مصرف مواد می‌باشد. و معمولا با نشانه هایی چون تهوع، اسهال و استفراغ همراه است که به دنبال قطع مصرف مواد پدید می‌آیند (سادوک و سادوک، ۲۰۰۷).

لغزش: لغزش^[۱۱] به یک بار مصرف مواد مخدر بعد از ترک آن گفته می شود که لزوماً به عود و وابستگی مجدد منجر نمی شود. یکی از عوامل مهم در پدیدآیی لغزش وسوسه ها هستند.

عود: عود^[۱۲] مصرف مجدد مواد مخدر بعد از ترک آن به صورت منظم می‌باشد که به دنبال لغزش ایجاد می شود و دوباره وابستگی کامل به مواد پدید می اید. در واقع ماهیت اعتیاد یک بیماری مزمن با عودهای مکرر می‌باشد. ‌بنابرین‏ عود باعث ناامیدی درمانگر یا بیمار و خانواده وی می‌گردد TR -DSM -IV (انجمن روانپزشکی آمریکا، ۲۰۰۰).

بهبودی: بهبودی عبارت است از بازگشت به حالت طبیعی یا سالم قبل از بیماری، ولی ‌در مورد اعتیاد کاملا نسبی بوده و بسته به عوامل مختلف می‌تواند از ترک کامل ماده تا کم کردن میزان دفعات مصرف ماده باشد (سادوک و سادوک، ۲۰۰۷).

نتیجه آنکه: با لحاظ کردن خطا پذیری انسان، قانون برای آنکه احکام دادگاه­ها حتی المقدور از خطا مصون بماند، برای اعتراض به آرا، یک طریقه عادی و یک طریقه فوق العاده پیش ­بینی نموده که تجدیدنظر، فرجام خواهی و اعاده دادرسی از طرق فوقالعاده محسوب می­شوند. و هر چند این امور بر خلاف قاعده عمومی هستند ‌به این دلیل که بر طبق قانون آرای دادگاه­ های عمومی و انقلاب قطعی هست مگر در مواردی که قانون قابل درخواست بودن تجدیدنظر، فرجام و اعاده دادرسی را مشخص کند اما با اصل قابل تجدیدنظر بودن آرا، این امور کاملاً ضروری هستند و باعث اعتماد و اطمینان بیشتر مردم به آرا و محاکم قضایی می‌شوند.

۲-۳- ادله اثبات قول مدعی

هر کس مدعی است که حقی از وی ضایع شده یا مورد انکار واقع شده باید آن را اثبات کند چون اثبات دلیل بر عهده­ مدعی است لذا برای اثبات ادعایش باید دلایلی را به دادگاه ارائه کند که بیانگر صدق ادعایش باشد تا بتواند وجدان دادرس را اقناع کند. ماده ۱۲۷۵ قانون مدنی در این باره مقرر می­دارد: «هرکس مدعی حقی باشد باید آن را اثبات کند و مدعی علیه هرگاه در مقام دفاع مدعی امری شود که محتاج به دلیل باشد اثبات امر بر عهده­ اوست» لذا در تعریف دلیل ماده ۱۹۴ ق.ا.د.م می­گوید: «دلیل عبارتند از امری است که اصحاب دعوی برای اثبات یا دفاع از دعوا به آن استناد می­نمایند» و بر طبق قانون ادله­ی اثبات دعوی عبارتند از: اسناد کتبی، شهادت، امارات، قسم و اقرار. و امور دیگر مانند معاینه محلی و تحقیق محلی و کارشناسی از ادله­ی اثبات نیستند بلکه جزء وسایل اثبات دعوی محسوب می­شوند.

۲-۳-۱- ادله اثبات دعوی

ادله­ی اثبات دعوی بر طبق قانون بر پنج دسته تقسیم بندی می­شوند:

۲-۳-۱-۱- سند

اسناد یکی از مهمترین دلایلی هست که در دادگاه مورد استناد قرار می­ گیرند ‌به این دلیل که بسیار کم اتفاق می ­افتد که مدعی علیه به بی حقی خود اقرار کند، لذا رایج­ترین ادله­، سند ‌می‌باشد(واحدی، ۱۳۸۲: ۱۵۲) و این اهمیت در قرآن کریم نیز بیان شده آنجا که خداوند می­فرماید: «إذا تدایَنتُم بدینٍ إلی أَجلٍ مُسمّی فأکتَبوهُ…؛چون به قرض و نسیه تا زمان معین با یکدیگر معامله می­کنید آن را بنویسید»(بقره/۲۸۲) که گفته شده این فراز از آیه شریفه، ‌در مورد تنظیم اسناد تجاری هست که در آن احکام و مقررات دقیقی را برای امور تجاری و اقتصادی بیان ‌کرده‌است(مکارم شیرازی، ۱۳۸۷، ج۱: ۲۶۷) و نیز ‌در مورد این فراز از آیه شریفه گفته شده: این فراز بیانگر به کتابت در آوردن متن قرارداد ‌می‌باشد تا اینکه به علت نسیان، موت و یا انکار، مال مسلمان از بین نرود(فاضل مقداد، بی تا، ج۲: ۵۳۰) و همچنین آیه شریفه: «و لا تَسئموا أن تَکتُبوه صغیراً أو کبیراً إلی أجلِه؛ و از نوشتن آن تا تاریخ معین چه معامله کوچک باشد چه بزرگ، مسامحه نکنید»(بقره/۲۸۲) که مکارم شیرازی در این رابطه می­فرماید: در اسلام جهت سلامت روابط اقتصادی باید آن معاملات، حتی بدهکاری­های کوچک کتابت شود و به صورت سند تنظیم شود(مکارم شیرازی، ۱۳۸۷، ج۱: ۲۶۹) بنابر­این در معاملات بین اشخاص در صورت تنظیم سند، این سند می ­تواند در صورت وجود مشکلی به ‌عنوان دلیل به دادگاه ارائه شود.

الف) تعریف سند؛ سند در لغت به معنای«آنچه بدان اعتماد کنند»(امامی، ۱۳۷۴، ج۶: ۶۵) و در اصطلاح، ماده ۱۲۸۴ق. م در تعریف سند می­گوید: «سند عبارتند از هر نوشته که در مقام دعوی یا دفاع قابل استناد باشد» لذا در صورتی میتوان گفت که نوشته سند هست که از آن بتوان در دادرسی از آن به ‌عنوان سند استفاده کرد که باید علی القاعده دارای اثر انگشت، امضا و یا مهر شخصی باشد که سند به وی منتسب است(شمس، ۱۳۹۳، ج۳: ۱۳۶-۱۳۷) بنابر­این اوراقی که طرفین معامله هنگام وقوع آن تنظیم می‌کنند و یا نامه­ای که شخص در آن اعتراف می­ کند، نوعی سند به شمار می­روند(مدنی، ۱۳۷۹، ج۲: ۲۵۱).

ب) انواع سند

بر طبق قانون، سند به دو دسته رسمی و عادی تقسیم ­بندی می­ شود:

۱)سند رسمی؛ ماده ۱۲۸۷ ق.م مقرر می­دارد: «اسنادی که در اداره­ی ثبت اسناد و املاک و یا دفاتر اسناد رسمی یا در نزد سایر مامورین رسمی در حدود صلاحیت آن ها بر طبق مقررات قانونی تنظیم شده باشند، رسمی است» با توجه به مفهوم این ماده، مشخص می­ شود که سندی که رسمی محسوب می­ شود باید دارای سه شرط اساسی باشد و آن عبارتند از اینکه اولاً به وسیله­ مأمور رسمی تنظیم شده باشد، ثانیاًً صلاحیت مأمور تنظیم کننده­ سند در آن لحاظ شود و ثالثاً مقررات قانونی مربوط به تنظیم سند در آن رعایت شود(امامی، ۱۳۷۴، ج۶: ۶۷).

۲) سند عادی؛ با توجه به ماده ۱۲۹۳ ق.م که بیان می­دارد: «هرگاه سندی به وسیله­ یکی از مامورین رسمی تنظیم اسناد تهیه شده لیکن مامور صلاحیت تنظیم آن سند را نداشته و یا رعایت ترتیبات مقرره قانونی را در تنظیم سند نکرده باشد، سند مذبور در صورتی که دارای امضاء یا مهر طرف نباشد عادی هست» معلوم می­ شود که سند عادی، سندی است که حداقل فاقد یکی از شرایط سند رسمی هست. و دکتر واحدی ‌در مورد سند عادی می­گوید: «سند عادی هر نوشته معمولی است که به نحوی می ­تواند بر وقوع امری دلالت کند که با اثبات آن حقانیت کسی که به آن استناد نموده ثابت می­گردد»(واحدی، ۱۳۸۲: ۱۵۳) برای مثال: چک، سفته، برات، قول نامه، فاکتور خرید و فروش کالا، سند عادی محسوب می­ شود(شمس، ۱۳۹۳، ج۳: ۱۵۱). و بر طبق قانون(ماده ۱۲۹۱ ق.م)، اسناد عادی در دو مورد اعتبار سند رسمی را داشته : ۱) شخصی که سند بر علیه اوست، صدور آن را از منتسب الیه تصدیق کند ۲) هرگاه در دادگاه ثابت شود که سند مذبور را طرفی که آن را تکذیب یا تردید کرده، در واقع امضا یا مهر ‌کرده‌است.

ج) تفاوت سند رسمی با سند عادی

سند رسمی با سند عادی تفاوت­هایی دارد که از جمله­ آن ها این هست که: اولاً سند رسمی قدرت اجرایی دارد ولی اصل در سند عادی این هست که قدرت اجرایی ندارد، ثانیاًً تاریخ سند رسمی هم برای اصحاب دعوی و هم برای اشخاص ثالث معتبر است ولی تاریخ سند عادی برای اشخاص ثالث مؤثر نیست، ثالثاٌ ‌در مورد سند رسمی فقط میتوان مدعی جعل آن شود ولی سند عادی هم در معرض جعل و هم قابل تکذیب ‌می‌باشد، رابعاً تنظیم سند رسمی دارای تشریفاتی است ولی در سند عادی تشریفاتی در کار نیست، خامساً در تنظیم سند رسمی، مامور رسمی دخیل هست ولی در سند عادی خود افراد تنظیم سند را بر عهده دارند و سادساً سند رسمی در صورت گم شدن، تهیه رونوشت آن ممکن است ولی در صورت گم شدن سند عادی، نمی­ شود از رونوشت آن استفاده کرد(مدنی، ۱۳۷۹، ج۲: ۲۵۵-۲۵۶).و نیز گفته شده که سند رسمی نیازی به اثبات در محکمه ندارد اما مندرجات سند عادی باید در محکمه ثابت گردد(واحدی، ۱۳۸۲: ۱۵۴).

‌در مورد مبانی فقهی بحث کتابت و نوشته که از آن به عنوان سند تعبیر می­ شود در قرآن و روایات مضامینی وجود دارد که در ذیل بدان می­پردازیم:

الف) کتابت در قرآن کریم

۵-ارزش اهداف شخص: بهتر است شخص در زندگی هدف داشته باشد. بی هدف و بی‌مقصد نمی‌توان زیاد زندگی کرد. افرادی از سلامت عمومی برخوردارند که:

۱-قابلیت و توانایی برقراری ارتباط با دیگران را در جامعه دارند.

۲-از آرامش خاطر برخوردار بوده و فاقد اضطراب و ترس دایمی است.

۳-احساس کفایت و اعتماد به نفس می‌کنند.

۴-توانایی پذیرش مقررات اجتماعی را دارند.

۵-در حالی که دیگران را دوست دارند به آن ها وابستگی و اتکای افراطی ندارند.

۶-بشارت‌ها و شرایط برای زندگی را تحمل می‌کنند.

۷-انعطاف‌ پذیرند.

۸-به اندازه توانایی خویش از خود توقع دارند.

۹-از فضایل اخلاقی مثل خیرخواهی و دلسوزی و تواضع برخوردارند.

۱۰-در زمان حال زندگی می‌کنند.

۱۱-رضایت و نگرانی منطقی دارند.

۱۲-ترس، خشم، اضطراب خود را کنترل می‌کنند (به نقل از آزاد ۱۳۸۷).

اهداف بهداشت روانی:

‌هدف‌های‌ بهداشت روانی را می‌توان در کل ‌به این صورت بیان کرد: «رسیدن به یک زندگی تکامل یافته، شادتر، هماهنگ­تر و کارآمدتر». در زیر به تعریف هر یک از این ابعاد پرداخته شده است.

۱- زندگی نسبتاً تکامل یافته: در یک زندگی نسبتاً کامل، فرد توانایی‌های بالقوه خود را می‌شناسد و پیوسته در حال رشد و باروری و تکامل است. احساس مسئولیت در انجام کارهای محوله و احساس شادمانی در هنگام فراغت، شرکت در فعالیت‌های مختلف و برخورداری از مهارت انجام صحیح کارها، به فرد اجازه می‌دهد که موفقیت را تجربه کند.

در یک زندگی تکامل یافته، همه ابعاد شخصیت فرد، اعم از جسمانی، روانی، ذهنی و معنوی رشد و تکامل می‌یابند و هدف بهداشت روانی نیز ایجاد فرصت برای بروز استعدادها و توانایی‌های گوناگون فرد است. هر اندازه فرد بیشتر توانایی‌ها و قابلیت‌های خود را بشناسد و آن ها را به کار گیرد احساس رضایتمندی و خوشنودی و موفقیت بیشتر با او قرین خواهد بود.

۲- زندگی شاد و مطبوع: شادکامی و خوشبختی نسبی است، لیکن نوجوانی که از روابط سالم و سازنده و مطلوب خود با همسالان انجام تحصیل و کار موفق و برنامه‌ریزی مشخص در زندگی برخوردار است، فردی شاد و با نشاط خواهد بود. والدین شاد و محیط خانواده مطبوع، فرزندانی شاد به بار می‌آورد. محیط آموزشی مطلوب نیز بر روحیه نوجوان تأثیر مثبت بر جای می‌گذارد.

۳- زندگی هماهنگ: زندگی هماهنگ و منسجم بستگی به موفقیت در دو چیز دارد: کنار آمدن با خود و دیگران، کنار آمدن با خود شامل توانایی تصمیم‌گیری، افسوس گذشته را نخوردن و توانایی پذیرش محدودیت‌ها و کمبودهای خویش، پرورش استعدادها و قابلیت‌های خود و احساس ارزشمندی و اعتماد به نفس در فرد است.

کنار آمدن و زندگی مطبوع با دیگران رابطه‌ای است عاری از حرص و آز، بدبینی، حسادت و نفرت و دیگر خصوصیات منفی نسبت به فرد یا افراد دیگر. این عوامل مانع رشد و توفیق در روابط انسانی موفقیت‌آمیز با دیگران است.

۴- زندگی مؤثر و کارآمد: زندگی مؤثر و کارآمد در حقیقت نیمه مجموعه‌ای از ویژگی‌های فعلی، یعنی خودشناسی، رشد و تکامل فردی، شاد زیستن، توانایی ایجاد ارتباط با دیگران و کنار آمدن با خود است. رسیدن به بیشترین بازده با صرف کمترین انرژی و کمترین اتلاف وقت و مؤثر و کارآمد بودن در زندگی، مستلزم شناخت توانایی‌ها و قابلیت‌های خود است (به نقل از آزاد ۱۳۸۷).

مفهوم سلامت روان در مکاتب روان­شناسی

مکتب انسان­گرایی: به عقیده راجرز^[۲۳] آفرینندگی مهمترین میل ذاتی انسان سالم است. همچنین شیوه ­های خاصی که موجب تکامل و سلامت خود می­شوند به ارضای توجه مثبت غیر مشروط و دریافت غیر مشروط محبت و تأیید دیگران برای رشد و تکامل سلامت روانی فرد با اهمیت است (نجات، ۱۳۷۸).

مکتب رفتارگرایی: انسان سالم به عقیده اسکینر^[۲۴] معادل با رفتار منطبق با قوانین و ضوابط جامعه است و چنین انسانی وقتی با مشکل مواجه می­ شود تا هنگامی که از طریق جامعه به هنجار تلقی شود، از طریق شیوه­ اصلاح رفتار برای بهبودی و به هنجار کردن رفتار خود و اطرافیانش به طور متناوب استفاده می­جوید.

مکتب شناختی: آلبرت آلیس^[۲۵] اصول سیزده­گانه­ای به عنوان معیار برای سلامت روان در نظر گرفته است که عبارتند از نفع شخصی، رغبت اجتماعی، خودفرمانی، تحمل، انعطاف­پذیری، پذیرش عدم اطمینان، تعهد و تعلق نسبت به چیزی خارج از وجود خود، تفکر علمی، پذیرش خود، خطر نمودن، لذت­گرایی بلند پایا (نجات، ۱۳۷۸).

مکتب زیست­گرایی: مکتب زیست­گرایی در مطالعه رفتار انسان، بیشترین اهمیت را بر بافتها و اعضای بدن قایل می­ شود. این مکتب که پایه اصلی روانپزشکی را تشکیل می­دهد بیشتر بر بیماری روانی توجه دارد نه بهداشت روانی.

این دیدگاه از علم پزشکی الهام ‌می‌گیرد، زیرا علم پزشکی معتقد است که بیماری جسمی در اثر بی نظمی در عملکرد یا در خود دستگاه به وجود می ­آید اگر رفتار شخص از هنجار منحرف شود ‌به این دلیل خواهد بود که دستگاه روانی او اختلال پیدا ‌کرده‌است. طبق این دید، بهداشت روانی عبارت است از نظام متعادلی که خوب کار می­ کند اگر تعادل به هم بخورد، بیماری روانی ظاهر خواهد شد (گنجی، ۱۳۸۰).

مفهوم بهداشت روانی در قرآن

با مراجعه به قرآن و تفسیر المیزان چهار مفهوم از میان مفاهیم متعدد انتخاب گردید که با مفهوم بهداشت روانی نزدیکی بیشتری از نظر معنی می ­توانند داشته باشند این مفاهیم چهارگانه عبارتنداز: ۱- سکینه ۲- حیات طیبه ۳- قلب سلیم ۴- نفس مطمئنه (حسینی، ۱۳۶۴).

سکینه از ماده سکون است و در اصطلاح قرآن به معنی آرام بودن دل و فقدان هر گونه نگرانی و اضطراب ‌می‌باشد. حیات طیبه یا زندگی پاکیزه نتیجه عمل صالح است واینکه چنین زندگانی خاص همین دنیا است. حیات طیبه درعمل به معنی تحقق جامعه­ای است که صفات و ویژگی­هایی همچون امنیت، رفاه و آسایش، عشق و ایثار، تعاون و همدلی، متصف و از رذائل و خبائثی همچون ظلم و تجاوز، خیانت و فساد و نگرانی و تشویش به دور باشد. قلب سلیم از دو مفهوم سکینه و حیات طیبه به مفهوم بهداشت روانی نزدیکتر است طبق نظر علامه طباطبایی، قلب سلیم قلبی است که از هر گونه بیماری و انحراف اخلاقی ‌و اعتقادی به دور باشد نفس مطمئنه، اطمینان حاصل در نفس مطمئنه هرگز به معنی آرامش ناشی از غفلت نیست بلکه محصول کوشش و حرکت آگاهانه­ای است که با آگاهی و درک کامل فرد از حضور نقص در خود از یکسو و توجه او به کمال مطلوب و با عروج به بالاترین قله­های کمال انسانی خاتمه می­یابد (حسینی، ۱۳۶۴).

دیدگاه­ های مربوط به سلامت روان

الف) رویکرد انسان­گرایی

۱- دیدگاه مازلو :

تحریم‌های اقتصادی به عنوان یک ضرورت در تغییر رفتار کشور مورد تحریم به دلایل مربوط به روابط خارجی می‌باشند و این نوع تحریم‌ها معمولا به عنوان ابزاری در تعقیب سیاست خارجی به کار می‌روند، اگر چه آثار واقعی این تحریم‌ها به وسیله اقتصاددانان مورد تشکیک و تردید واقع شده است، آن چیزی که در صحنه بین‌المللی مورد توجه قرار می‌گیرد این است که بواسطه تحریم از ظرفیت‌های کشور هدف به ویژه توانایی‌های نظامی آن‌ ها کاسته شود، البته مقصود ایجاد بی‌ثباتی یا کاهش توان نظامی کشور هدف (تحریم شونده) نیست بلکه نیت اصلی ایجاد تحول عمده در آن کشور است. مانند پایان دادن به حکومت نظامی و یا ایجاد اصطلاحات داخلی و یا غیره… .

از آنجایی که تحریم‌های اقتصادی تاثیر مطلوبی بر انتقال کالا و خدمات، دارایی‌های کشور هدف و در نهایت تضعیف قدرت اقتصادی آن بر جای می‌گذارد لذا از نظر بین‌المللی هم این ضرورت وجود دارد که این مشکلات و مسایل بررسی و شناسایی شده و برای رفع آن تلاش کافی انجام پذیرد.

۲٫ در باب ضرورت عملی

اگر چه مقالات و تحقیقات فراوانی ‌در مورد اجرای تحریم‌های یک جانبه علیه ایران از دیدگاه حقوق بین‌الملل انجام گرفته، ولی به نظر پژوهشگر تحقیقات کافی و بسنده‌ای در این زمینه انجام نشده است و بی‌شک پژوهش حاضر چشم انداز‌های روشنی را در پیش روی مطالعات و پژوهش‌های آینده باز خواهد کرد و در دانشگاه ها به عنوان یک مرجع عملی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

۳٫ در باب ضرورت اجتماعی

بی‌تردید نمی‌توان آثار تحریم و مشکلات و مسایل ناشی از آن را بر پیکره‌ی اجتماع نادیده گرفت و خصمانه یا غیرخصمانه بودن آن را توجیه بر آسیب‌پذیر بودن یا نبودن آن دانست. از آنجایی که همه افراد یک جامعه با اثرات تحریم درگیر می‌شوند و بر زندگی تک تک آنان تاثیرگذار است پس می‌توان گفت از منظر اجتماعی هم انجام پژوهش حاضر ضرورت دارد.

روش پژوهش

روش تحقیق در این پژوهش، یک روش توصیفی ـ تحلیلی است که جمع‌ آوری اطلاعات و داده ها توسط روش کتابخانه‌ای ـ اسنادی است. پژوهش توصیفی شامل فنونی است که برای مشخص کردن، نمایش یا الگو یا توصیف پدیده‌هایی که به صورت طبیعی و بدون دستکاری آزمایشی رخ می‌دهند، به کار می‌رود. پس در این تحقیق هیچ گونه دستکاری و تغییری در دیده های محقق ایجاد نشده و می‌کوشد هر اطلاعات یا داده هایی را بدون کم و کاست و تغییری عیناً ارائه نماید تا در نتیجه‌گیری تحقیق خللی ایجاد نشود.

روش جمع‌ آوری اطلاعات

در این تحقیق از روش پیمایشی جهت جمع‌ آوری داده ها و بهره‌گیری از روش اسنادی (کتابخانه‌ای) جهت تدوین فرضیه و چهارچوب نظری و سوابق مربوط به پیشینه‌های پژوهش استفاده می‌شود. آن چیزی که مسلم است، پژوهشگر باید درباره نوع داده ها و روش جمع‌ آوری آن ها تصمیم‌گیری کند. روش جمع‌ آوری تحت تأثیر تصمیم‌هایی است که پژوهشگر درباره نوع داده هایی که قرار است جمع‌ آوری شوند، اتخاذ می‌کند. چون پژوهش حاضر یک پژوهش توصیفی است پس تحت تاثیر چهارچوب نظری و در نتیجه فرضیه استخراج شده است پس مطمئناً روش جمع‌ آوری اطلاعات هم تابع این موضوع است.

ابزار گردآوری اطلاعات

در پژوهش‌های توصیفی ـ تحلیلی ابزار گردآوری اطلاعات را می‌توان در فیش‌برداری و روش کتابخانه‌ای (اسنادی) دانست اما می‌توان گفت که نوع ابزار انتخابی توسط پژوهشگر به نوع داده هایی است که قرار می‌باشد جمع‌ آوری کند. در تحقیق مفروض محقق سعی دارد ‌در مورد اجرای دقیق ابزار و نیز افرادی که به جمع‌ آوری اطلاعات می‌پردازند دقت زیادی به خرج دهد تا داده ها تحریف نشوند.

پژوهشگر با توجه به مطالعات کتابخانه‌ای و فیش‌برداری و مطالعه پایان‌نامه‌های مرتبط سعی داشته است ابزار دقیق و درستی را برای پژوهش انتخاب نموده و با توجه به فرضیه تحقیق به رابطه بین مؤلفه‌های آن بپردازد.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

در این پژوهش به دلیل توصیفی- تحلیلی بودن آن پس از جمع‌ آوری اطلاعات از طریق روش‌های صحیح از قبیل (کتابخانه‌ای و فیش‌برداری و بانک اطلاعاتی و شبکه های کامپیوتری و سایت‌های مرتبط و پایان‌نامه‌های مربوط و رساله‌ها و مقاله های انجام شده نسبت به تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده پرداخته و با تطبیق داده ها نسبت به جمع‌ آوری اطلاعات صحیح اقدام می‌کند.

آن چیزی که اعتبار بالایی برای پایان‌نامه و تحقیق حاضر ایجاد می‌کند این است که هنگامی که داده ها جمع‌ آوری شده‌اند لازم است اطلاعات را در واحد‌های قابل کنترل سازماندهی کنیم تا به راحتی بتوانیم آن ها را تجزیه و تحلیل نماییم و به مفهوم کلی‌تر اطلاعات درست را از اطلاعات شبه صحیح جدا کرده که در تجزیه و تحلیل داده ها اشتباهی رخ ندهد.

پیشینه پژوهش

برای پیشینه حاضر به استناد کتاب‌ها و مقالات و پایان‌نامه‌‌های ارائه شده تلاش نموده‌ام تا نسبت به دسترسی اطلاعات کافی اقدام نمایم. لذا به دو بخش پیشینه تحقیق در ایران و خارج از ایران تقسیم‌بندی شده است:

پیشینه تحقیق در ایران

۱٫ حدادی (۱۳۸۷) در تحقیقی با عنوان «تحریم‌های بین‌المللی، ابراز سیاست ملی یا ضمانت اجرایی بین‌المللی» ‌به این نتیجه رسیده است که منشور ملل متحد تنها توسل به زور نظامی ممنوع شده است و به عنوان قاعده آمره مطرح می‌شود و با توجه به پذیرش اقدام متقابل در حقوق بین الملل، کشور‌های زبان دیده از نقص مقررات حقوق بین‌الملل تحت شرایطی حق دارند به تحریم‌ها از جمله تحریم‌های اقتصادی متوسل شوند و این سلاحی است که صرفاً در اختیار شورای امنیت سازمان ملل قرار ندارد.

۲٫ نعمتی (۱۳۸۹) در پژوهشی با موضوع «مشروعیت تحریم از منظر حقوق بین‌الملل با تأکید بر تحریم‌های یک جانبه علیه ایران» بیان داشته است بسیاری از کشور‌های دنیا سیاست تحریم یک جانبه را محکوم می‌کنند و آن را ناکارآمد می‌دانند زیرا دولت‌ها به طور کلی در فعالیت‌های اقتصادی‌شان آزادند و استقلال اقتصادی یک قسمت اساسی از حاکمیت است و هر گونه تهدید استقلال اقتصادی در حکم تهدید حاکمیت می‌باشد.

۳٫ ضیایی (۱۳۹۰) در تحقیقی با عنوان «تحریم‌های اقتصادی یک‌جانبه ایالات متحده آمریکا علیه ایران از منظر حقوق بین‌الملل» ‌به این نتایج دست یافته است:

– با شخصی شدن اهداف گفته یا نگفته آمریکا پیدا‌ است که اعمال تحریم‌ها نمی‌تواند با حسن نیت حقوقی یا اقتصادی صرف همراه باشد.

– اصل آزادی تجارت نه تنها در رویه دولت‌ها تکرار و اثبات گردیده بلکه توسط قطعنامه‌های مختلف سازمان‌ها و کنفرانس‌ها به عنوان اصل کلی حقوق بین‌الملل تأکید شده است.

۱٫ شخصی بودن مجازات نسبت به مجرممی­باشد. منظور از شخصی بودن مجازات و محکومیتاین است که مسئولیت جرم و نتایج محکومیت فقط متوجه مجرم بوده و عوارض آن به هیچ وجه متوجه فامیل و کسان مجرم نخواهد شد. عدل و انصاف اقتضاء می­ کند که مجازات فقط ‌در مورد شخص مجرم اعمال شود و به نزدیکان و اقربای وی تسری داده نشود.

۲٫ مجازات باید به موجب قانون باشد. یعنی طبق اصل قانونی بودن جرایم و مجازات­ها که هم برتعیین جرایم و هم برتثبیت مجازات­ها و کمیت آن حاکم است، نباید مجازاتی خارج از نص صریح قانون اعمال شود.

۳٫ مجازات را باید محکمه صلاحیتدار تعیین کند. ‌به این ترتیب هیچ مقام و یا مسئولی که سمت قضایی ندارد نمی­تواند برمسندقضا بنشیند و حکم به مجازات بدهد.

۴٫ مجازات ضمانت اجرای نظم اجتماعی است. از آنجا که مجازات آزار و شکنجه­ای است که مجرم به علت نقض اوامر و نواهی قانونی می­بایست تحمل کند پس مجازات ضمانت اجرای پاره­ای از اوامر و نواهی قانون‌گذار است که برای نظم اجتماع به کار می­رود. اگر شخصی که قصد مجرمانه دارد، بداند که قصد مورد نظر وی در صورت محقق شدن هیچ گونه تبعات قانونی (مجازات) به دنبال ندارد آسوده خاطر دست به ارتکاب جرم می­زند و مجازات می ­تواند به عنوان ضمانت اجرای فعل مجرمانه تلقی بشود. وموجب تشفی خاطر زیان­دیدگان گردد، در نتیجه ‌می‌توان مجازات را اینگونه تعریف نمود:

مجازات ابزاری قانونی است که به عنوان واکنش جامعه در برابر جرم و برای جبران آثار سوء جرم همراه با مشقت جسمی ویا روحی، به موجب حکم دادگاه صلاحیت­دار برمرتکبین جرایم اعمال می­ شود.

مفاهیم مرتبط

در این گفتار به مفاهیمی که مرتبط با کلمه­ ملأعام می­باشند اشاره شده و معنای آن ها از نظر لغوی و اصطلاحی مورد بررسی قرار ‌می‌گیرد. با روشن شدن معانی واژه­ های مشابه با ملأعام بهتر ‌می‌توان به معنای این واژه پی­برد.

علن

علن، علنی کردن و علنی شدن واژه هایی هستند که ارتباط تنگاتنگی با ملأعام دارند چراکه به نظر می­رسد جزء لاینفک ملأعام باشند و شناخت معانی آن ها به منجر به شناخت صحیح تر معنای ملأعام خواهد شد.

لغوی

آنچه در ابتدا از واژه ی علن متبادر به ذهن می شود، بر خلاف سرّ بودن، آشکار بودن یا غیر مخفی بودن چیزی یا امری است. معنی لغوی این کلمه در فرهنگ لغت­های مختلف تا حدودی معنای واحدی را می­رساند. در منجد الطلاب به معنی آشکار و علنی (بندر ریگی، ۱۳۶۳: ۳۷۵) در فرهنگ معاصر عربی فارسی به معنای معلوم شدن، پیدا شدن و علنی شدن آمده است (آذرنوش،۱۳۸۹: ۴۵۶). راغب اصفهانی در کتاب مفردات ذکر کرده ­اند که علن نقطه مقابل سر وپوشیده است و اغلب در معانی و غیر محسوسات به کار می­رود ، نه در محسوسات عینی مانند اجسام ( اصفهانی ،۱۴۱۶: ۱۶۶) برای بررسی بیشتر معنای این واژه، به برخی از معانی آن اشاره می­گردد. در معنی علن آمده است: العلانّیه: ضد السّر (محمد محی الدین، بی­تا: ۳۵۵) و همچنین خلاف السّتر و هو ظهور الامر ( ابن منظور، بی­تا: ۳۸۶).

بدین ترتیب، از حالت مخفی در آمدن چیزی یا آشکار شدن آن مدنظر است. در لغتنامه­ی دهخدا در مقابل کلمه­ علن نوشته شده است: ضدّ سر، هویدا، ظاهر، منتشر، خلاف مخفی(دهخدا، ۱۳۷۳)و در فرهنگ نفیسی نیز در معنای آشکارا هویدا(نفیسی،بی­تا: ۲۴۰۱)به کار رفته است.

چنان که ملاحظه می­گردد همه معانی گفته شده مشابه هستند و منظور از این کلمه، آشکار شدن یا هویدا شدن امری است ولی در صورتی که معنای مصدری این واژه موردنظر باشد به معنای آشکار کردن، آشکار شدن است و در معنای وصفی به معنای هویدا و آشکارا است.

اصطلاحی

با توجه به معنای لغوی علن، هنگامی که از علنی شدن امری صحبت می­ شود مراد از آن، آشکار شدن و از حالت پوشیده و مخفیانه درآمدن است به طوری که بدون وجود هیچ مانعی بتوان به وضوح آن را مشاهده کرد یا از آن اطلاع یافت. علنی بودن ‌در مورد مجازات، ممکن است در دو معنا به کار رود: یکی اینکه خبر آن در میان مردم منتشر شود و دیگر اینکه علاوه بر اطلاع یافتن عموم، حضور آن ها در هنگام اجرای حکم لازم باشد. مبسوط در ترمینولوژی حقوق علن به وصف محلّ وقوع جرمی گفته می­ شود که امکان داشته باشد جمع غیر محصوری برآن وقوف یابند مثلا در مسجد یا میدان عمومی ورزش جرم انجام شود و در صدق علن حضور احدی شرط نیست (لنگرودی،۱۳۶۳: ۲۶۳۵) در هر حال، ‌می‌توان گفت، مفهوم اصطلاحی علن از مفهوم لغوی آن دور نیفتاده است و در اصطلاح عرف کلمه­ علن به همان مفهوم ملأعام به کار برده می­ شود.

تشهیر

برای ورود به بحث تشهیر و پرداختن به جنبه‌های مختلف آن، لازم است مفهوم آن روشن و واضح گردد. ‌بنابرین‏، در این گفتار معنای تشهیر از نظر لغوی و اصطلاحی به اختصار مورد بررسی قرار ‌می‌گیرد.

لغوی

کلمه تشهیر مصدر باب تفعیل ‌می‌باشد که از فعل شهر گرفته شده است. در خصوص معنای تشهیر گفته شده است: لم یرد نص فی معناه و لا فسّره الفقهاء(الطلعیی، ۱۴۱۶: ۱۲۶)بدین معنا که نصّی ‌در مورد معنای تشهیر وارد نشده است و فقها به تفسیر آن پرداخته­اند. لیکن، برای آشنایی بیشتر با برخی از معانی تشهیر به مواردی اشاره می­ شود.

در لغت نامه دهخدا چنین آمده است: آشکارا کردن، رسوا کردن، شهرت دادن رسوایی کسی را چنان که کسی را بر خر سوار کرده و به شهر گردانیدن (دهخدا، ۱۳۷۳: ۳۲۵).پس معنای کلمه ی تشهیر همانا رسوا کردن و انگشت نما کردن کسی در میان مردم ‌می‌باشد.

اصطلاحی

علاوه بر معنای لغوی تشهیر، لازم است به معنای اصطلاحی آن نیز اشاره شود تا منظور از آن واضح­تر گردد. با توجه به معنای لغوی تشهیر، تشهیر مجرم به عنوان یکی از انواع مجازات­های اسلامی به معنای معرفی نمودن مجرم به جامعه و رسوا کردن او در میان خلق است. آشکارا کردن هویت مجرم و شهره نمودن او در میان عام و خاص، خصوصیت بارز چنین کیفری است.

در مبسوط در ترمینولوژِی آمده است که تشهیر در قدیم از جمله مجازات‌ها بوده است به گونه ­ای که مجرم را در معابر به گردش در می­آوردند تا او را بشناسند یا اینکه زنگوله­ای به گردن مجرم می­انداختند و واژگون بر مرکب سوار می­کردند و در بین مردم می­گرداندند و شکل دیگر آن نیز اینگونه بوده است که لباس زنگوله­داری به مجرم می­پوشاندند (جعفری لنگرودی،۱۳۶۳: ۱۲۲۵) یا شخصی جلوتر از مجرم در حالی که زنگوله­ای در دست داشت و آن را به صدا در ‌می‌آورد، حرکت می­کرد.در جای دیگری (همان: ۸۴۱)‌در مورد اشهار مجرم گفته شده است که منظور از آن، بردن مجرم به اماکن پر رفت و آمد و معرفی او به افراد است و در این خصوص اگر مجرم از اهالی بازار یا مسجد بوده او را در محل کسب یا مسجدی که می­رفته می­گرداندند و جرم او را اعلام می­کردند.