۱ – کمبود اطلاعات درباره صادرات

۲- تماس های محدود با بازارهای خارجی

۳- مسائل و مشکلات فردی ( اعتقاد نداشتن به صادرات)

چیونگ وچانگChong,1996) , Cheong and ( با انجام تحقیقی در سال ۱۹۹۶ موانع غیرصادرکنندگان را به شرح زیر می دانند :

1. 1. عدم تامین نیازهای اطلاعاتی شرکت ها

1. 1. عدم موفقیت در برقراری تماس های خارجی

1. عدم تنظیم خط مشی های مدیریتی مناسب

کدیا و شوکار ((Kedia, and Chhokar, 2001 در سال ۲۰۰۱ عمده ترین موانع صادرات شرکت های غیر صادرکننده را شامل موارد زیر دانسته اند :

1. 1. فقدان دانش و اطلاعات کافی ‌در مورد بازارهای خارجی

1. رویه های صادارتی پیچیده

۳- ریسک موجود در تجارت خارجی

در پژوهش دیگری که توسط شارکی و اتال (sharkey and etal, 2001) در سال ۲۰۰۱ تحت عنوان تجزیه تحلیل موانع صادراتی شرکت های کوچک انجام گرفته است ۵ عامل زیر به عنوان موانع اصلی صادرات مطرح نموده است :

1. 1. مسائل مربوط با سیاست های دولت

1. 1. پیچیدگی فنی یا رویه ای

1. 1. تفاوت های زمینه ای

1. 1. محدودیت های استراتژیک

1. رقابت موجود در شرکت های داخلی

بارت و ویکنسون) (Barret et al,2000 ‌در سال‌ ۲۰۰۰ عمده ترین مشکلات شرکت­های صادر­کننده را در ناتوانی شرکت­ها در­دستیابی به قیمت­های رقابتی و هزینه­ های بالای حمل و نقل معرفی ‌می‌کنند .

شرینگهوس و راجسون (Seringhaus et al,2001) موانع­صادراتی را ‌در دسته­بندی­کلی­عملیاتی، اطلاعاتی، انگیزشی و دانشی قرارداده و شرکت­های غیرصادرکننده را نیز به ۴ دسته زیر تقسیم­می­نمایند:

1. 1. شرکت های بی تفاوت

1. 1. شرکت های ضعیف ( از نظر توان رقابتی )

1. 1. شرکت های با گرایش فعالیت داخلی

1. کسب و کار های کوچک

کریستنز و سنتنر (christensn ,1995) در سال ۱۹۹۵ مهمترین موانع صادراتی صادرکنندگان را شامل موارد ذیل می دانند:

1. 1. نداشتن نیروهای متخصص

1. 1. مشکلات مربوط به حمایت های فنی ، خدماتی پس از فروش ، دانش کم ‌در مورد بازار جهانی

1. 1. مقررات سخت ‌در مورد صادرات ، بالا بودن هزینه تأمین مالی

1. قوانین و مقررات در بازار بین‌المللی و شدت رقابت در بازار خارجی نوسانات نرخ ارز

دایت و کولمایر(Dicht ,2005) عوامل اثر گذار بر صادرات را به موارد زیر تقسیم می‌کنند:

1. 1. متغیرهای محیطی (شامل فاصله جغرافیایی،زیربنای اقتصادی،دولت)

1. 1. متغییرهای مربوط به شرکت (شامل ویژگی های مدیریتی و ارتباطات و فعالیت های بازاریابی)

1. استراتژی شرکت(شامل استراتژی محصول ،استراتژی قیمت ،استراتژی کانال توزیع)

در تحقیق دیگری بارکر و کینا(Barker et al,2002) در سال ۲۰۰۲ عوامل مؤثر بر عملکرد صادراتی را به شرح زیر تقسیم بندی کرده‌اند :

1. 1. عوامل­ملموس­(شامل:شرایط­کانال توزیع،محصول،برخوردبامشتری،تحقیق وتوسعه،تکنولوژی، مالی)

1. عوامل نا ملموس( شامل: مسائل نگرشی (مانندتعهد مدیریت)، مهارتی(مانند مهارت های ارتباطی و مهارت های بازاریابی و عوامل دانشی ( از قبیل دانش تخصصی در بازاریابی بین‌المللی ) )

حضور رقابتی پایدار

شرکت ها ‌و کشورها درجهان امروز به اهمیت توجه به بازارهای جهانی وتلاش جهت حضور موفق درآنها پی برده اند. حال دیگر مؤسسات بزرگ تولیدی وخدماتی به افقی فراتراز مرزهای داخلی برای بسط و توسعه امورتجاری خویش می نگرند.در این راستا دغدغه بزرگ سازمان ها وکشورهای فعال در بازار جهانی چگونگی دستیابی به یک حضور پایدار در این عرصه رقابتی است. چراکه رقابت درعرصه جهانی بسیار چالشی وتنگاتنگ است ‌و رقبا ازکوچکترین نقاط ضعف حریف درجهت تامین اهداف شان بهره می گیرند. در حیطه حضور رقابتی پایدار در بازار تحقیقات مختلفی توسط صاحب نظران انجام گرفته که در ذیل به عمده ترین آن ها اشاره می شود :

پیشینه تحقیق

تحقیقات داخلی

تحقیقی باعنوان ارائه الگوی بهبودعملکردصادراتی باتاکیدبر اثرهماهنگی بین استراتژی­بازاریابی ­بین ­الملل با ابعادمحیطی سازمان و زیرسیستم­های بازاریابی بین ­الملل بر عملکرد صادراتی(صنعت خدمات فنی و مهندسی( در چهارمین کنفرانس بین‌المللی مدیریت استراتژیک توسط سید محمد اعرابی ارائه شده است. مقاله حاضر نتیجه­تحقیقی می‌دانی است که به­دنبال ‌پاسخ‌گویی‌ به­این­سوال اساسی است که تاثیر هماهنگی استراتژی­ های بازاریابی بین ­الملل با ابعاد محیطی­سازمان­(­هماهنگی بیرونی­) و زیرسیستم­های بازاریابی­بین ­الملل هماهنگی­درونی) برعملکردصادراتی شرکت­های صادرکننده خدمات فنی و مهندسی چگونه است؟ جامعه آماری تحقیق شرکت­های صادرکننده خدمات فنی ومهندسی بوده که ‌بر اساس روش نمونه گیری غیراحتمالی قضاوتی( نظرکارشناسان) ۴۱ شرکت به­عنوان نمونه­آماری تحقیق انتخاب شدند که حدود ۹۵ درصد صادرات خدمات فنی و مهندسی کشور را تحت­پوشش­قرار­می­ دهند. نتایج تحقیق نشان می­دهد که دومتغیر هماهنگی­بیرونی و هماهنگی­درونی واثرتعاملی آن ها برعملکردصادراتی اثرمی­گذارند . همچنین نتایج تحقیق نشان می­دهدکه اثر هماهنگی درونی نسبت به هماهنگی بیرونی برعملکرد صادراتی بیشتر است ، مدل کمی تحقیق که حاصل تحلیل رگرسیون چندمتغیره به روش گام به گام می‌باشد ‌نیز نشان­می­دهد که سهم متغیر هماهنگی­درونی در پیش ­بینی عملکردصادراتی شرکت­ها، ۲۲٫۵ بوده ولی سهم متغیر هماهنگی بیرونی ۱۶٫۲ بوده که خود تاییدکننده تاثیر بیشتر متغیر هماهنگی درونی بر عملکردصادراتی شرکت ها می‌باشد.

مقاله ای با عنوان تبیین تاثیر ویژگی های بنگاه و تحقیقات بازار بر عملکرد : شرکت های صادر کننده ایران توسط علی اشرف احمدیان در سال ۱۳۸۹ در پنجمین کنفرانس بین‌المللی مدیریت استراتژیک ارائه شده است . تحقیقات بازار در موفقیت شرکت ها برای حضور در بازارهای خارجی نقش کلیدی ایفا می­ کند شرکت­ها با بهره گرفتن از مطالعات بازار ریسک وعدم اطمینان ورود به بازارهای خارجی را به حداقل رسانده و از این راه به یک مزیت رقابتی پایدار دست­می­یابند. این پژوهش درصدد است عوامل مؤثر بر کوشش­های شرکت ها در امر تحقیقات بازار را شناسایی کند و ضمن بررسی رابطه متغیرهایی چون اندازه، نوع صنعت و عوامل راهبردی بر تحقیقات بازار نحوه ‌تاثیر آن برعملکردصادراتی شرکت­ها مطالعه شود با توجه به ماهیت پژوهش روش تحقیق توصیفی و از بعد نحوه گردآوری داده ­ها از نوع پیمایشی است برای جمع ­آوری داده ­ها از پرسشنامه استفاده شده­است نمونه گیری به روش تصادفی طبقه ­بندی شده انجام گرفت و تعداد ۱۵۲ شرکت صادرکننده از استان های تهران، خراسان رضوی، اذربایجان شرقی و استان مرکزی به عنوان حجم نمونه انتخاب گردید. نتایج پژوهش نشان می‌دهد تحقیقات بازار بر عملکرد صادراتی شرکت های صادرکننده مؤثر است.

بررسی نظام جبران خدمت در دوران هخامنشی نشان می‌دهد که دستمزد و جیره طبقه‌بندی می‌شد و هر کس به نسبت مهارت و میزان کار حقوق دریا فت می‌‌کرده‌است. حقوق پایین تر کارگران ساده با ساز و کارهایی همچون پاداش‌های روزانه، ماهانه، کمک شاهانه – به خصوص در زمان داریوش – و اضافه حقوق، سختی کار جبران می‌شده است. زنان مرخصی پس از زایمان داشته و قابله‌های آنان نیز مشمول پاداش و دستمزد می‌شده‌اند. حقوق زن و مرد برای کار یکسان و برابر بوده است. زن ومرد از امکان کارآموزی و ارتقاء شغلی یکسان بهره‌مند می‌شده و البته در میان مردم عادی بانوان مدیر، بیشترین حقوق را دریافت می‌کرده‌اند. از طرفی همه اعضای خانواده نیز دستمزد می‌گرفته‌اند (نمازی، ۱۳۸۶).

بیانیه‌های کوروش و داریوش پس از فتوحاتشان نشانگر این است که اخلاق حرفه‌ای در همه شئونات (اخلاق جنگ، اخلاق رهبری، اخلاق روابط بین‌الملل، اخلاق کار و غیره) برایشان مسئله بوده و سرودهای زرتشت نیز آکنده از اندرزهای اخلاقی در مناسبات کاری و رفتار ارتباطی است و ما به قدمت تمدن مشرق زمین اخلاق کار داشته ایم اما نه به شکل جدید و این‌ها برای ما مبانی و میراث بزرگی است (قراملکی،۱۳۸۶). اخلاق در دوره ساسانیان اخلاقی عمدتاًً اوستایی بود که هم وجهه مادی زندگی را مورد توجه قرار می‌داد و هم وجهه معنوی آن را و ارزش‌های اخلاقی آرمانگرایانه، بیشتر خدا محور و انسان ساز بودند و روشی میانه را توصیه می‌کردند. آنچه به عنوان اخلاق در این دوره قابل باز تعریف است مجموعه ای است نامنسجم از صفات نیک سازگار با فطرت انسان. این صفات نیک، در عمل یا به واسطه ضرورت‌های زندگی اجتماعی انسان تا اندازه ای قابل حصول اند و یا به واسطه تسلیم محض به دستورات دینی و باور به وعده های آن جهانی (خانلری،۱۳۸۶).

۲-۳-۱-۱- آموزه‌های اخلاقی در مدیریت کوروش

آزاد(۱۳۸۵)، در مقایسه کوروش و اسکندر می‌نویسد: «اسکندر بزرگ که از چشمه پرورش ارسطو آب خورده بود شک نیست فاتح بزرگی محسوب می‌شد اما ببینیم آیا گوشه‌ای از زوایای اخلاق و انسانیت را گشود؟ کوروش ارسطو و معلم اولی نداشت، معذلک تنها به فتح کشورها اکتفا نکرد، بل کشور انسانیت و فضیلت را نیز فتح کرد.»

دراینجا به برخی از آموزه‌های اخلاقی مدیریت کوروش گزنفون،ترجمه محجوب (۱۳۹۰) در قالب جملاتی به جا مانده از وی، اشاره می‌گردد:

– خویشتن‌داری

«از همان آغاز راه آموختم چگونه برخواسته‌های دل خویش چیره باشم و در برابر خطر با خویشتن‌داری واکنش نشان دهم. زیرکی عامل فهم رسیدن به قدرت است ولی نباید به گناه و خودخواهی آلوده شود. رهبران اگر گوهر والای خود را از یاد ببرند، در گرداب خویشتن پست خویش و رفتار خودکامه فرو می‌افتند.»

– ایجاد چشم‌انداز بر بستر دانش و باور به آن

رهبری آرمانی یکی از جدیدترین مفاهیمی است که در سال‌های اخیر در ادبیات مدیریت مطرح شده است رهبران آرمانی توانایی آفرینش و بیان چشم‌اندازی روشن، جذاب و دلخواه را برای آینده سازمانشان دارند و قادرند که همکارانشان را به آن سو رهنمون شوند.بر این پایه می‌توان کوروش را از نخستین رهبران آرمانی دانست. آنجا که عملکرد رهبران عمل زده را به چالش می‌گیرد و می‌گوید: «بسی پیش‌تر از آنکه در عالم واقع دست به ایجاد چنان امپراتوری بزنم، رویای آن را پرورده‌ام.» اما ایجاد این چشم‌انداز بر پایه دانش شکل می‌گیرد و قبل از هرکس، خود به آن باور دارد تا آنجا که از هر فرصتی بهره می‌‌گیرد تا از بازرگانانی که از سرزمین‌های دور می‌آمدند درباره تمدن‌های فراسوی سرزمین پارس بپرسد و کتاب‌های آن ها را وام بگیرد.

در آغاز راه، امیدمدار کسی به اندازه خودت به سرنوشتی که می‌خواهی بیافرینی، باورداشته باشد.

– همدردی و مشارکت افراد در پیروزی خود

کوروش می‌گذارد یکایک افرادش، به وی نزدیک شوند و نگرانی‌های شخصی خویش را با وی در میان گذارند.

«در شادی مردم شاد باش ولی آنگاه که گردون، روزهای بد می‌آورد، باید در اندوه آنان نیز شریک باشی.»

– فروتنی

«باید همواره در کنار اعتمادی که به خود دارم، حس نیرومندی از فروتنی را نیز بپرورانم. باید همواره آماده دریافت هشدارهای آسمانی باشم تا بر آتش خواسته‌هایم باران میانه‌روی فروریزد.»

– سخن گفتن به فراخور شنونده و برابری به فراخور سازمان

پیاده‌سازی مدیریت مشارکتی نیازمند دو پیش‌زمینه است: توان افزایی کارکنان و کار گروهی. وقتی ریشه‌های فرهنگ کار گروهی را در آیین مدیریت کوروش می‌یابیم، پذیرش و بهره‌برداری از تفاوت‌های فکری و شخصیتی افراد و آگاهی او به پدیده هم‌افزایی گروهی شگفت‌انگیز است. کوروش می‌گوید: «اگر بتوانید با دامن زدن به همکاری افراد برای رسیدن به هدف‌های مشترک، بدگمانی‌های میان آن ها را کاهش دهید، تفاوت آن ها بیشتر نیروزا خواهد بود تا تنش‌زا.» کوروش هنگام سخن گفتن با سربازان عادی، بخشی از دانسته‌هایش را آشکار نمی‌کند.

– پرهیز از دروغ و خشم

ما بارها مدیریت از راه ارزش‌ها را از زبان صاحب‌نظران مدیریت شنیده‌ایم و به رعایت اخلاق حرفه‌ای در مدیریت فرمان داده شده‌ایم. کوروش این مفاهیم را به شیوایی در گفتاری بیان داشته است که: «ما هدفی والا داشتیم، لیک برای دست یافتن به آن هر کاری را آزاد نمی‌دانستیم. از جمله کارهایی که پست می‌شمردیم، دروغ گفتن بود.» و یا «انسان گاه از خشم خویش آسیبی می‌بیند که هیچ دشمنی قادر به وارد آوردن آن نیست.»

– خلق انگیزه

هنگامی که تعاریف مختلف و جدید رهبری را واکاوی می‌کنیم، ریشه‌های آن را در گفته کوروش می‌یابیم که می‌گوید: «رهبری یعنی رساندن افراد به اوج شایستگی»

وی برای این منظور، مدیریت مشارکتی و انگیزه بخشی را در نظر دارد:

«این بود وظیفه بزرگ من: خلق انگیزه برای دستیابی به هدف‌های والا در کنار رسیدن به هدف‌های فردی»،و در جای دیگر، «سربازی که فرصت تفکر نداشه باشد همواره سرباز خواهد ماند.»

۲-۳-۲- دوران اسلام وتمدن اسلامی

اسلام از آغاز محوریت کار و تجارت را مطرح کرد. تصور پیروزی اسلام بر قریش بدون در نظر گرفتن نقش محوری تجارت در تقویت موقعیت مسلمانان در مکه غیر ممکن بود. دشمنان در آن زمان تجارت و راه‌های تجارت را کنترل کرده و اسلام را تهدیدی در برابر خود می‌دانستند. حضرت محمد(ص) نه تنها با خدایان آن‌ ها بلکه با اساس قدرتشان به مبارزه پرداخت. یعنی انحصار تجارت در عرب و مناطق اطراف آن، پس از شکست قریش به دست پیامبر، کار و تجارت به عنوان جزء اصلی ایمان به خدا معرفی شد. در بحران سیاسی، اقتصادی و اجتماعی که پس از حمله مغول در قرن هفتم هجری برای بیش از دو قرن گریبانگیر ایران شد، آنچه می‌توانست بر تجدید حیات اقتصادی کشور و کاهش فشار بر اقشار فرودست کمک کند، رشد تولید و مبادلات تجاری بود. بی تردید وجود ضوابط و معیارهای اخلاقی و پایبندی به آداب فعالیت‌های حرفه‌ای راه بهبود اوضاع اقتصادی را هموار می‌کرد. چنین به نظر می‌رسد که باید اهل فتوت را پیشگامان معرفی و ترویج اخلاق حرفه‌ای در آن دوران دانست. توجه اهل فتوت به امور اجتماعی با نگاهی جدی به اشاعه جایگاه کار و تولید در جامعه همراه بود (کاظم بیگی،۱۳۸۶).

جدول(۴-۱۵):نتایج بهترین تخمین فرضیه سوم

Forecast-Error =β_۰ + β_۱*Ability +∑^m_q=2 β_q(q^th Control var)+ε

متغیر

ضریب برآورد شده

خطای استاندارد

آمارهt

P-value

β_۰

۳/۱۹-

۳۰/۳

۸۳/۵-

۰۰۰/۰

Ability

۲۳/۰-

۰۰۵/۰

۷۷/۵-

۰۰۰/۰

Outside

۰۰۷/۰-

۰۰۳/۰

۳۲/۲-

۰۲/۰

Size

۹۵/۱

۱۸/۰

۷۸/۱۰

۰۰۰/۰

Sales-Conc

۳۲/۲

۹۶/۰

۴۰/۲

۰۱/۰

Loss

۴۱/۱

۱۱/۰

۱۰/۱۲

۰۰۰/۰

Increase

۳۵/۰

۰۶/۰

۴۹/۵

۰۰۰/۰

ضریب تعیین ۷۹/۰

ضریب تعیین تعدیل شده ۷۲/۰

آماره دوربین واتسون ۴۵/۲

آمارهF 031/11

احتمال آمارهF 000/0

همان گونه که نتایج مندرج در جدول (۴-۱۵) نشان می‌دهد، P-value محاسبه شده برای متغیر مستقل توانایی مدیریت(Ability)، کوچکتر از سطح خطای ۵درصد و ضریب برآورد شده آن متغیر منفی می‌باشد. در نتیجه میتوان اظهار داشت که بین توانایی مدیریت و خطای پیش‌بینی سود ارتباط معکوس و معنی داری وجود دارد؛ به طوری که با افزایش توانایی مدیریت، خطای پیش‌بینی سود کاهش می‌یابد.

از طرفی دیگر مقدار ضریب برآورد شده برای این متغیر نشان می‌دهد که یک درصد افزایش Ability(توانایی مدیر) ،متغیر وابسته خطای پیش‌بینی سود (Forecast-Error) را به میزان ۲۳/۰ % کاهش می‌دهد. به علاوه با مشاهده جدول می توان اظهار داشت که از بین متغیرهای پژوهش Sales-Conc بیشترین تأثیر را بر متغیر وابسته (Forecast-Error) می‌گذارد.

همچنین ضریب تبیین این مدل تقریباً ۷۲/۰ است. این عدد نشان می‌دهد که ۷۲ درصد تغییرات متغیر وابسته، توسط متغیرهای مستقل مذکور قابل تبیین است و از آنجایی که آماره دوربین- واتسون این مدل نزدیک به ۲ است (۴۵/۲ ) ، می توان گفت که در این مدل خودهمبستگی مرتبه اول وجود ندارد.

به علاوه نتایج مندرج در جدول (۴-۱۵) نشان می‌دهد که p-value آزمونF کوچکتر از ۵ درصد است و از آنجایی که ، آماره F اعتبار کلی مدل را نشان می‌دهد در نتیجه می توان گفت این مدل با احتمال ۹۵% معنی دار بوده و از اعتبار بالایی برخوردار است. با این تفاسیر فرضیه سوم این پژوهش در سطح اطمینان ۹۵%، رد نخواهد شد. نتیجه کامل این برآورد در پیوست شماره ۹ در انتهای پایان نامه قید شده است .

۴-۱۱- خلاصه فصل چهارم

در این فصل ابتدا آمار توصیفی و در ادامه نتایج برآورد هر یک از مدل ها به همراه آزمون های آماری مربوط، مورد بررسی قرار گرفت. نتایج به دست آمده از آزمون فرضیه های پژوهش نشان داد که در شرکت‌های مورد بررسی ارتباط مستقیم و معنی داری بین توانایی مدیریت و احتمال انتشار سود پیش‌بینی شده در زمان مقرر وجود دارد. همچنین نتایج نشان دهنده ی ارتباط مستقیم و معنی دار بین توانایی مدیریت و دفعات پیش‌بینی سود در نمونه مورد بررسی می‌باشد. در حین حال نتایج نشان دهنده ی ارتباط معکوس و معنی دار بین توانایی مدیریت و خطای پیش‌بینی سود می‌باشد.

1. 1. Forecast Antecedents ↑

1. 1. Forecast Environment ↑

1. 1. Legal and Regulatory Environment ↑

1. 1. Analyst and Investor Behavior ↑

1. 1. Forecaster characteristics ↑

1. 1. Information Asymmetry ↑

1. 1. Pre – commitment to Disclosure ↑

1. 1. Firm – specific Litigation risk ↑

1. 1. Mnagerial Incentives ↑

1. 1. Prior Forecasting Behavior ↑

1. 1. Proprietary Costs ↑

1. 1. Forecast characteristics ↑

1. 1. Earnings Forecast News ↑

1. 1. Accuracy versus Bias ↑

1. 1. Forecast Form ↑

1. 1. Attributions Acompanying Forecasts ↑

1. 1. Stand – alone vs. Bundled Forecasts ↑

1. 1. Forecast Disaggregation ↑

1. 1. Forecast Horizen and Timeliness ↑

1. 1. Forecast Consequeces ↑

1. 1. Stock Market Reaction ↑

1. 1. Information Asymmetry / cost of capital ↑

1. 1. Earnings Management ↑

1. 1. Litigation Risk ↑

1. 1. Analyst and Investor Behavior ↑

1. 1. Reputation for Accuracy and Transparency ↑

1. 1. Log Likelihood ↑

1. 1. Restr.Loglikelihood ↑

1. 1. LR Statistic ↑

1. 1. MC Fadden R-Square ↑

1. 1. Stationary. ↑

1. 1. Non-Stationary. ↑

1. 1. – Spurious Regression. ↑

1. 1. . P-value >α : H₀ , P-value <α : H₁ (α=(سطح خطاP-valueمیزان معقول بودن فرضیه ی صفر و α سطح خطا که در اینجا ۵ درصد است را نشان می‌دهد. ↑

1. 1. – Levin, Lin and Chu ↑

1. 1. – Im, Pesaran and Shin ↑

1. 1. – Fisher – Augmented Dickey-Fuller Unit Root Test(Fisher-ADF) ↑

– بیع سلم: مترادف با بیع سلف می‌باشد و در لغت به معنای پیش‎پرداخت، قبول کردن، اطاعت نمودن آمده است^[۲۲۲] و بیعی است که مبیع در آن مؤجل و ثمن آن حال می‌باشد. در عرف ‌به این نوع بیع، پیش خرید یا پیش فروش نیز می‎گویند؛^[۲۲۳] مانند این‏که کارخانه‏ای پول صد دستگاه ماشین را بگیرد و تعهد نماید ماشین‏ها را سه ماه دیگر تحویل دهد. یکی از شرایط درستی بیع سلم طبق نظر مشهور این است که ثمن در هنگام انعقاد بیع به بایع (مسلمُ‏الیه) داده شود^[۲۲۴] و براین اساس، برخی معتقدند: در صورتی که تنها بخشی از ثمن پرداخت شود، بیع سلم فقط نسبت به همان بخش صحیح است و نسبت به بخشی که ثمن آن پرداخت نگردیده، باطل خواهد بود.^[۲۲۵] با این وجود در قانون مدنی به لزوم قبض ثمن در هنگام انعقاد بیع اشاره‏ای نشده و این سکوت به معنای اجرای قواعد عمومی در بیع سلم است، ‌بنابرین‏ به دشواری می توان ادعا کرد که ‌بر اساس فقدان حکم در قانون، نظر فقیهان باید این نقص را جبران کند^[۲۲۶] و در نتیجه، ثمن در هنگام انعقاد بیع، باید به بایع (مسلمُ‏الیه) پرداخت شود؛ این در حالی است که حسب ماده‎ ۳۴۱ قانون مدنی به طرفین اجازه داده شده است که برای تسلیم مبیع یا پرداخت ثمن موعدی تعیین نمایند؟!

امروزه یکی از متداول‌ترین انواع بیع در روابط تجاری اشخاص حقیقی و حقوقی و بخصوص در روابط بازرگانی بین‌المللی که یک طرف آن نیز معمولا دولت یا شرکت های وابسته هستند، بیع کالی به کالی می‌باشد .باید پذیرفت که سفارش هایی که به کارخانه های صنعتی داده می شود تا فرآورده خود را ‌به‌تدریج‌ در آینده تحویل دهند یا غالب خریدهایی که برای رفع نیازهای غذایی و صنعتی و نظامی کشور و حتی انجام سفارش های معمول اجتماعی، در مواردی که سفارش دهنده، نظر به ساخت کالایی با ویژگی خاص دارد، همگی اصولاً منطبق بر بیع کالی به کالی می‌باشند. در این توافقات، همه ویژگی ها و صفات مورد رغبت خریدار به خوبی در قرارداد ذکر می شود و سفارش پذیر مؤظف می شود، دقیقاً مطابق قرارداد،کالای مورد نظر سفارش دهنده را بسازد به گونه ای که هیچگونه تخلفی صورت نپذیرد؛ عملکرد روشن و خالی از ابهام عرف حاضر در داد و ستدها، بهترین گواه این ادعاست.^[۲۲۷] در همه این موارد کالاها یا محصولاتی که مبادله می‌شوند، به صورت کلی بوده و برای تحویل آن ها، مدت زمانی پس از انعقاد قرارداد پیش‌بینی می شود. «باوجود گسترش این نوع معاملات در قوانین مدون و مخصوصاً قانون مدنی، نص صریحی در این زمینه وجـود نـدارد. اگرچه در فـقه آن را باطل می دانـند و حسب اصـل چهارم قانون اساسی فرض بر این است که قانون‌گذار باید از موازین اسلامی پیروی نماید و در این مورد نیز باید سکوت او را نشانه امضای حکم فقهی شمرد؛ ولی این گفته را نمی توان به آسانی پذیرفت زیرا قانون‌گذار در ماده ۱۰ قانون مدنی اصلی را تأسیس کرده که بموجب آن همه قراردادها درست است مگر این که خلاف صریح قانون باشد. این اصل حسب ماده ۲۲۳ قانون مدنی نیز از لحاظ دیگر تکرار شده است، پس اگر قانون‌گذار چنین نظر داشت که بیع کالی به کالی را فاسد شمرد، بی گمان به آن اشاره می کرد و همین سکوت او در مقام قرینه است بر درستی معامله، به ویژه این که امروزه بخش مهمی از داد و ستدهای بازرگانی بدین صورت انجام می پذیرد و در نتیجه اعتقاد به بطلان بیع کالی به کالی از جهت اقتصادی و برخورد با عرف نیز زیانبار است. همچنین مطالعه کتاب های فقه نشان می‌دهد که شرط لزوم قبض ثمن در مجلس عقد و بطلان بیع مال کلی به نسیه، بیشتر به اجتهاد و به احتمال مصلحت اندیشی فقیهان اتکاء دارد تا به منبع صریح اخبار و آنچه مسلم به نظر می‌رسد: منع فروش دین به دین است. جمعی از فقیهان نیز اعتقاد دارند که بایستی مبیع پیش از عقد دین باشد نه این که به سبب عقد دین شود و بر ذمه قرار گیرد. (منظور این است که عوضین قبل از عقد هر دو به صورت دین باشند، ولی اگر به واسطه عقد بیع، ثمن و مثمن دین شوند و بر ذمه قرار گیرند، انجام آن ممنوع نیست زیرا بیع دین به دین بر آن صدق نمی کند.)

اگر چنین باشد، باید پذیرفت که مصلحت ها تغییر ‌کرده‌است و نیاز به اجتهادی تازه احساس می شود زیرا بطلان بیع کالی به کالی و ضرورت تسلیم ثمن در مجلس عقد در بیع سلف، ما را در روابط بازرگانی و به ویژه در صحنه بین‌المللی دچار تکلفی سخت می‌کند که به هر حیله باید از آن گریخت.»^[۲۲۸] وانگهی، شرط بودن قبض در بیع سلف و منع مؤجل بودن ثمن با هم تفاوت فراوان دارند، امکان دارد قبض، شرط صحت عقد باشد ولی تأخیر در تسلیم آن، صدمه ای به انعقاد قرارداد نزند و تنها اثر عقد (تملیک) را به تأخیر اندازد، چنانچه در بیع صرف نیز چنین است.^[۲۲۹]

با توجه به توضیحات مذکور به نظر می‌رسد: از طرفی ‌بر اساس مفهوم عقد که تعهد متقابلی بین دو طرف معامله می‌باشد تا نسبت به هم عهده دار پیمانی متقابل شوند و نیز با توجه به معاملاتی که در چهارچوب استصناع در بازار منعقد می شود، در می یابیم که استصناع عقد است؛ از طرف دیگر، با عنایت به تأیید کلی فی الذمه به عنوان یکی از اقسام مبیع حسب ماده ۳۵۰ قانون مدنی و نیز امکان تعیین اجل برای مبیع و ثمن حسب ماده ۳۴۱ قانون مدنی و جاری نشدن عدم انتقال مالکیت به علت وجود اجلی برای تسلیم مبیع یا تأدیه ثمن حسب ماده ۳۶۳ قانون مدنی، همچنین امکان صحت و رفع ابهام در مبیع کلی حسب ماده ۳۵۱ قانون مدنی و در نتیجه منتفی شدن غرر با ذکر صفات خاص و موردنظر^[۲۳۰] و اطلاق و عمومات آیات «احل الله البیع»،^[۲۳۱] «أوفوا بالعقود»^[۲۳۲] و «تِجاره عَن تَرَاضٍ منکم»^[۲۳۳] که بیانگر آن است که قانون‌گذار هر بیعی را تنفیذ نموده و بیع ربوی را خارج ساخته و از آنجا که اسلام روش جدیدی در عقود نیاورده است بلکه به مفاهیم عرفی و عقلایی خودش واگذاشته است و آنچه را طبق نظر عرف و عُقلا بیع محسوب می شود، تنفیذ نموده است،^[۲۳۴] ماهیت عقد استصناع، منبطق بر بیع کالی به کالی می‌باشد. در این عقد با توجه به عدم موجودیت مبیع در هنگام عقد و طی شدن زمان خاصی جهت ایجاد و ساخت آن، خریدار اﺟﺒﺎری ﺑﻪ ﭘﺮداﺧﺖ ﺛﻤﻦ ﺣﯿﻦاﻟﻤﺠﻠﺲ ﻧﺪارد؛ اﻟﺒﺘﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺛﻤﻦ را ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺣﺎل ﭘﺮداﺧﺖ نماید وﻟﯽ ﭼﻨﯿﻦ ﭼﯿﺰی در اﺳﺘﺼﻨﺎع متداول نمی باشد.^[۲۳۵] به طور معمول در عقد استصناع، ثمن در زمان انعقاد عقد به طور کامل پرداخت نمی شود و زمان بندی خاصی جهت تأدیه آن در نظر گرفته می شود. این تأدیه در غالب موارد با پرداخت مبلغی به عنوان پیش پرداخت (بیعانه) جهت ترغیب سازنده و اطمینان وی از اراده سفارش دهنده، آغاز می‌گردد و مابقی ثمن به منظور اطمینان از روند پیشرفت انجام کار، به صورت اقساط و یا تأدیه کل مبلغ قرارداد در هنگام تحویل محصول انجام می شود؛^[۲۳۶] این امر در پروژه های عظیم که ساخت آن ممکن است، چندین سال طول بکشد، به طور کامل آشکار است زیرا در این پروژه ها، نوعاً نه متعارف است کل مبلغ قرارداد در مجلس پرداخت شود و نه منطقی و ضروری است؛^[۲۳۷] این ویژگی این عقد را از شمول عقد سلم خارج می‌سازد.

بند دوم – اوصاف

1. به علت پاک نکردن آلودگی از گناه به وسیله نور توبه، تاریکی و تیرگی گناهان بر دل زیاد می شود به حدّ «رین و طبع » می‌رسد که دیگر قابل پاک شدن نیست. زیرا هر گناهی که شخص مرتکب می شود، ظلمتی در دلش به وجود می‌آید؛ مانند نَفَسی که به آینه دمیده می شود. چنان که ظلمت گناهان بر قلب زیاد گردد،رین (چرک) زیاد می شود. آن گونه که بر اثر زیادی نفَس به آینه، صفحه آن را زنگ فرا می‌گیرد و هرگاه رین قلب زیاد شود، «طبع» می‌گردد؛(یعنی مُهر و بسته می شود، به طوری که در تشخیص حق و پذیرش آن دچار تردید و اشتباه می‌گردد. بر اثر زیاد شدن زنگ آینه سطح آن را جِرم فرا می‌گیرد، به گونه ای که دیگر قابل صیقل نخواهد بود.) چنین قلبی در منابع روایی اسلام قلب «مَنکوس» و «اَسود»نامیده شده است. از مطالب مذبور در می یابیم که توبه از گناه، واجب فوری است و بر مرتکب واجب است که پیش از دیدن مرگ، توبه کند تا خداوند توبه اش را بپذیرد.^[۹۴] اگر چه توبه تا به هنگام مرگ از انسان گناهکاری که توفیق توبه را پیدا نکرده، پذیرفته می شود، لکن در آیات و روایات، تأخیر در آن مذمت شده و به تعجیل آن توصیه شده است. از آیه شریفه «انما التوبهعلی الذین یعلمون السوءُ بجهاله ثم یتوبون من قریب»،^[۹۵] فهمیده می شود که پذیرش توبه از سوی خداوند منوط به دو شرط است: ۱ـ عمل گناه و جُرم و سوء از روی جهالت باشد. ۲ـ توبه، به فاصله اندکی از گناه انجام گیرد، که در اینجا تأکید بر قسمت دوم آیه ( ثم یتوبون من قریب) می‌باشد. در روایات نیز به تعجیل در توبه و عدم تأخیر آن بسیار تأکید شده است. رسول خدا فرمود: « یا بن مسعود، تقدم الذنب و تؤخر التوبه، ولکن قدم التوبه و آخر الذنب، فان الله تعالی فی کتابه “بل یردو الانسان لیفجُر الامامه.”^[۹۶]همچنین علی علیه السلام می فرماید:«ان فارقت سیئه فعجل محوها باالتوبه.»^[۹۷]

نکته شایان توجه اینکه تا زمانی که شخص مرگ را به چشم ندیده است، توبه پذیرفته می شود. اما هنگام رؤیت یأس و مرگ مورد قبول واقع نمی شود، چنان که به اجماع علما، چنین توبه ای باطل و بی فایده است. قرآن کریم می فرماید:« و نیست کسانی که گناهانی را بجا می آورند و از آن توبه نمی کنند تا هنگامی که مرگشان فرا رسد، آنگاه می‌گویند: اینک توبه کردم و نیست توبه برای کسانی که با کفر می میرند، که برایشان عذاب دردناکی آماده کرده ایم.»^[۹۸] در روایتی نیز آمده است که شخصی از امام رضا علیه السلام پرسید: با اینکه فرعون به خدا ایمان آورده و به وحدانیت خدا اقرار نموده بود، چرا خداوند او را غرق نمود؟ حضرت در پاسخ فرمود: او هنگامی ایمان آورد که مرگ و یأس را دید و ایمان هنگام رؤیت مرگ و یأس مورد قبول واقع نمی شود.^[۹۹] امام باقر علیه السلام می فرماید: « اذا ظلمت النفس هذه ( و اهوی بیده الی خنجرته ) لم یکن العالم التوبه و کانت للجاهل توبه »^[۱۰۰]

۱ـ۲ـ۴ـ پذیرش توبه

پس از پی بردن به عظمت توبه این سؤال مطرح می شود که آیا توبه پذیرفته می شود یا خیر؟

در این زمینه آیات شریفه و روایات روشنگر مسأله هستند. خداوند رحمان در آیه شریفه می فرماید: « الم یعلموا ان الله هو یقبل التوبه عن عباده؛ آیا نمیدانند این خداوند است که توبه بندگانش را می پذیرد؟^[۱۰۱]

از این آیه دو نکته استفاده می شود که اولاً: توبه پذیر تنها خداوند است و ثانیاًً: خداوند توبه بندگانش را می پذیرد. قریب به همین مضمون در آیه شریفه دیگری نیز وارد شده است که خداوند تبارک و تعالی می فرماید: « و هو الذی یقبل التوبه عن عباده و یعفوا عن السیئات»^[۱۰۲]

در همین زمینه حدیثی از امیر المؤمنین علیه السلام به چشم می‌خورد که می فرماید: « من اعطی التوبه لم عدم القبول و من اعطی الاستغفار لم یحرم المغفره»^[۱۰۳]

‌بنابرین‏ مسلم است که در صورت ثبوت توبه، قبول آن از سوی خداوند حتمی است. کما اینکه این قول الهی نیز مؤید این معنا است با ( ان الله لا یغفر ان یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یُشاء)

۱ـ۲ـ۵ـ زمان پذیرش توبه

این مبحث در دو گفتار تنظیم شده است، در گفتار اول زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی و در گفتار دوم زمان پذیرش توبه از دیدگاه فقهای اسلام بررسی می شود. در گفتار اول هم در قانون مجازات مصوب سال ۱۳۷۰ و هم در قانون مجازات مصوب ۱۳۹۲ زمان پذیرش توبه بررسی می‌گردد. در گفتار دوم نیز زمان پذیرش توبه هم از دیدگاه فقهای امامیه و هم از دیدگاه فقهای اهل سنت مورد بررسی قرار می‌گیرد.

۱ـ۲ـ۵ـ۱ـ زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی

‌در مورد پذیرفتن توبه بعد از اثبات جرم اختلاف است. از این رو مباحث این گفتار را در دو بند جداگانه و سپس در دیدگاه فقهای اسلام مورد بررسی قرار می‌دهیم.

۱ـ۲ـ۵ـ۱ـ۱ـ زمان پذیرش توبه در قانون مجازات اسلامی مصوب سال ۱۳۷۰

قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰ در موارد مختلف به شرح زیر احکام مربوط به توبه را پیش‌بینی نموده است: ماده ۷۲ این قانون ‌در مورد توبه زناکار مقرر می‌دارد: « هرگاه کسی به زنایی که موجب حد است، اقرار کند و بعد از اقرار توبه نماید، قاضی می‌تواند برای او از ولی امر، تقاضای عفو نماید یا حد را بر او جاری کند.»^[۱۰۴]

در ماده ۸۱ قانون مکرر آمده است: « توبه مرد یا زن زانی قبل از اقامه شهادت مسقط حد است، اما توبه وی بعد از اقامه شهادت مسقط حد نیست.» همچنین ماده ۱۲۵، توبه مرتکب لواط یا تفخیذ و یا نظایر آن را قبل از اقامه شهادت، مسقط حد دانسته، ولی توبه بعد از شهادت را مسقط حد ندانسته است و در ماده ۱۲۶ ( در باب حد لواط ) آمده است: « چنانچه فرد، بعد از اقرار توبه نماید، قاضی می‌تواند از ولی امر برای او تقاضای عفو نماید.» یعنی توبه را سبب عفو قاضی دانسته است نه سبب سقوط مجازات.

ماده ۱۳۲ و ۱۳۳ این قانون نیز ‌در مورد مساحقه، همان حکم لواط را پیش‌بینی نموده است. ‌در مورد توبه قاذف قانون مذکور ساکت است. مواد ۱۸۱ و ۱۸۲ قانون مذکور ‌در مورد شرب خمر نیز احکام مربوط به لواط و مساحقه را جاری نموده است و بند پنجم ماده ۲۰۰ ‌در مورد حد سرقت، توبه سارق را قبل از دستگیری مسقط حد دانسته است و در تبصره همین ماده توبه سارق را بعد از دستگیری مسقط حد ندانسته است. ناگفته نماند که قانون‌گذار سال ۱۳۷۰ ‌در مورد حد قوادی و محاربه، درباره این موضوع که آیا توبه، موجب سقوط مجازات است یا خیر، سکوت ‌کرده‌است؛ ‌در مورد توبه محارب به رغم اینکه ماده ۲۱۱ قانون حدود و قصاص مصوب ۱۳۶۱ صراحت بر این داشت که توبه محارب قبل از دستگیری موجب سقوط مجازات است.^[۱۰۵]