شرح
تعداد
درصد
سابقه کار
تعداد
درصد

جنسیت

مرد

۸۱

۵۴

۱ سال

۶

۴

زن

۶۹

۴۶

۲ سال

۲۹

۳/۱۹

تأهل

مجرد

۵۱

۳۴

۳ سال

۱۶

۷/۱۰

متأهل

۹۹

۶۶

۴ سال

۱۳

۷/۸

سن

کمتر از ۲۵

۳۲

۳/۲۱

۵ سال

۳۴

۷/۲۲

۲۶ تا ۳۰

۷۸

۵۲

۶ سال

۱۲

۸

۳۱ تا ۳۵

۲۲

۷/۱۴

۷ سال

۱۰

۷/۶

۳۶ تا ۴۰

۱۲

۸

۸ سال

۹

۶

۴۱ تا ۴۵

۲

۳/۱

۱۰ سال

۱۰

۷/۶

۴۶ تا ۵۰

۲

۳/۱

۱۱ سال

۱

۷/۰

بیش از ۵۰

۲

۳/۱

۱۲ سال

۲

۳/۱

مدرک تحصیلی

دیپلم

۲۴

۱۶

۱۵ سال

۳

۲

کاردانی

۲۱

۱۴

۱۶ سال

۱

۷/۰

کارشناسی

۷۶

۷/۵۰

۱۷ سال

۱

۷/۰

کارشناسی ارشد

۲۹

۳/۱۹

۲۰ سال

۱

۷/۰

شغل

حسابدار

۱۴۳

۳/۹۵

۲۵ سال

۱

۷/۰

مدیر مالی

۷

۷/۴

۲۶ سال

۱

۷/۰

همان‌ طور که مشاهده می­ شود ۵۴ درصد از پاسخ دهندگان را مرد و ۴۶ درصد را زنان تشکیل می­ دهند. همچنین درصد افراد متأهل ۶۶ درصد و افراد مجرد ۳۴ درصد ‌می‌باشد. بیشترین رده سنی پاسخ دهندگان مربوط به سن ۲۶ تا ۳۰ سال و برابر ۵۲ درصد از پاسخ دهندگان ‌می‌باشد. پس از آن به ترتیب سنین کمتر از ۲۵ سال، ۳۱ تا ۳۵، ۳۶ تا ۴۰، و بالاتر از ۴۱ ‌می‌باشد. مدرک تحصیلی بیشترین پاسخ دهندگان مدرک کارشناسی و برابر ۷/۵۰ درصد پاسخ‏دهندگان را تشکیل می­دهد. کمترین تعدا نیز مربوط به مدرک کاردانی و برابر ۱۴ درصد است. از ۱۵۰ پاسخ‏دهنده به پرسشنامه رده شغلی ۱۴۳ نفر حسابدار و ۷ نفر مدیر مالی است. اطلاعات مربوط به سابقه کاری پاسخ ­دهندگان نیز ارائه شده است. بیشترین سابقه کار ۵ سال، ۲ سال و ۳ سال با درصدهای ۷/۲۲، ۳/۱۹ و ۷/۱۰ درصد است. نحوه توزیع سابقه کاری نشان می­دهد که بیشتر افراد از سابقه کاری پایینی برخوردارند.

در جدول ۴-۲ نیز آمار توصیفی پاسخ به پرسش‌های مطرح شده در رابطه با ویژگی­های شخصیتی و افشای اختیاری ارائه شده است.

جدول ۴-۲- آمار توصیفی پاسخ­های پرسشنامه

سؤال
میانگین
مد
انحراف معیار

1. من فکر می کنم کارهایی که بر عهده من است را خیلی خوب انجام می دهم.

۴٫۰۷

۴

۰٫۸۴

1. 1. من فکر می کنم برای به دست آوردن چیزهایی که در زندگی برایم بسیار با اهمیت هستند راه های زیادی را می توانم پیدا کنم.

۳٫۸۲

۴

۰٫۸۴

1. من درست به اندازه سایر افراد هم سن و سالم کارهایی که بر عهده ام هست را خوب انجام می دهم.

۳٫۹۲

۴

۰٫۸۳

1. وقتی مشکلی برای من پیش می‌آید می توانم به راه حلهای زیادی برای آن دست پیدا کنم.

۳٫۶۸

۴

۰٫۸۹

1. من فکر می کنم کارهایی که در گذشته انجام داده ام در آینده به من کمک خواهند کرد.

۳٫۹۱

۵

۱٫۰۶

1. حتی وقتی دیگران از من می خواهند دست از کار بکشم می دانم که من می توانم راهی برای حل مسئله و مشکلی که برایم پیش آمده پیدا کنم.

۳٫۶۶

۴

۰٫۹۳

1. دراغلب موارد، زندگی من نزدیک به ایده آلهای من است.

۳٫۱۲

۳

۰٫۸۵

1. شرایط زندگی من عالی است.

۳٫۳۱

۳

۰٫۸۷

1. من از زندگی خود راضی هستم.

۳٫۷۷

۴

۰٫۷۸

1. تاکنون چیزهای مهمی که در زندگی خواهانش بوده ام را به دست آورده ام.

۳٫۴۱

۳

۰٫۸۴

1. اگرمی توانستم یک بار دیگر زندگی کنم تقریبا هیچ چیزی را در زندگی کنونی ام تغییر نمی دادم.

۲٫۷۱

۲

۱٫۱۵

1. من مایلم از ارزش خود بکاهم( خود را زیر سوال ببرم).

۳٫۸۵

۴

۱٫۰۷

1. من کاملا درانجام کارهایی که بر عهده می گیرم موفق هستم

۳٫۶۳

۴

۰٫۷۶

1. من با خودم خیلی راحتم

۳٫۹۹

۴

۰٫۸۸

1. وقتی برای انجام کاری تلاش می کنم حتما در آن کار موفق می شوم

۳٫۸۶

۴

۰٫۸۴

1. من ‌در مورد احساسم در خصوص شایسته دانستن خود مطمئن هستم

۳٫۶۴

۴

۰٫۸۵

1. گاهی اقات برای من ناخوشایند است که به خودم فکر کنم

۳٫۳۰

۳

۰٫۹۸

1. من نسبت به خود نگرشی منفی دارم

۳٫۹۵

۴

۰٫۸۲

1. گاهی اوقات دستیابی به چیزهایی که برایم مهم است را دشوار می یابم

۲٫۸۷

۳

۰٫۸۷

1. من نسبت به آنچه هستم حس خوبی دارم

۳٫۸۳

۴

۰٫۸۳

1. گاهی اوقات با مشکلات به شکلی ضعیف برخورد می کنم

۲٫۹۳

۳

۰٫۹۱

1. من هرگز ‌در مورد ارزش شخصی خود تردیدی ندارم

۳٫۸۳

۴

۰٫۹۹

1. من در بسیاری از موارد خیلی خوب عمل می کنم

۳٫۹۵

۴

۰٫۷۴

1. گاهی اوقات در رسیدن به اهدافم با شکست مواجه می شوم

۲٫۶۵

۳

۰٫۸۵

1. من فرد بااستعدادی هستم

۳٫۹۵

۴

۰٫۷۴

1. من برای خود به قدر کافی احترام قائل نیستم

۳٫۵۳

۴

۱٫۱۸

1. آرزو می کنم ای کاش در کارهایم از مهارت های بیشتری برخوردار بودم

۲٫۲۷

۲

۱٫۰۷

1. میزان تمایل شما برای افشای میانگین حقوق هر کارمند چقدر است؟

۲٫۵۷

۲

۱٫۲۴

1. میزان تمایل شما برای افشای میانگین سن کارکنان کلیدی چقدر است؟

۲٫۶۷

۲

۱٫۲۲

1. میزان تمایل شما برای افشای سهم از بازار محصولات یا خدمات اصلی چقدر است؟

۲٫۹۷

۳

۱٫۱۸

1. میزان تمایل شما برای افشای تعداد واحدهای فروش رفته مربوط به محصولات یا خدمات اصلی چقدر است؟

۲٫۸۲

۳

۱٫۱۶

1. میزان تمایل شما برای افشای قیمت فروش هر واحد مربوط به محصولات یا خدمات اصلی چقدر است؟

۲٫۹۹

۳

۱٫۲۶

1. میزان تمایل شما برای افشای میزان رشد در واحدهای فروش رفته مربوط به محصولات یا خدمات اصلی چقدر است؟

۲٫۹۵

۳

۱٫۱۹

۳-توزیع پرسشنامه مربوطه بین کارشناسان صفی و ستادی آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد و متخصصین دانشگاهی به منظور گرداوری نظرات آن ها و تعیین اعتبار هر یک از این عامل ها،ملاک ها و شاخص ها طراحی شده. البته در پرسش نامه یاد شده، از متخصصین درخواست شده بود، در صورتی که پیشنهادهایی علاوه بر موارد مطرح شده مد نظر دارند، در فضای خالی انتهای هر عامل،ملاک ، شاخص ذکر نمایند.

۴-فرایند توزیع و جمع‌ آوری پرسشنامه ­ها از متخصصین در طی یک پروسه شش ماه انجام گرفت.نظرات متخصصین در رابطه با هر یک از این عامل ها و ملاک ها و شاخص ها را بعد از گذشت شش ماه گرداوری شدند.

۵- کد بندی نظرات کارشناسان و متخصصین و وارد کردن آن در قالب نرم افزار(spss) و انجام محاسبات آماری

۶- انجام محاسبات آمار توصیفی(سنجش امتیاز و میزان مطلوبیت هر یک از این عامل ها،ملاک ها و شاخص ها) و آمار استنباطی ‏(t) .در این باره ملاحظاتی در نظر گرفته شده است که شامل؛

الف:انجام محاسبات آمار توصیفی

مرحله اول تعیین امتیاز هر یک از عامل ها،ملاک ها و شاخص ها: در این مرحله با توجه به میانگین کل امتیازدهی به هر یک از عامل ها،ملاک ها و شاخص ها، وزن‌دهی آن ها صورت می‌گیرد تا سطح مطلوبیت هر یک از عوامل مشخص شود. بدین ترتیب به عامل ها،ملاک ها و شاخص هایی که سطح مطلوبیت آن ها خیلی زیاد است ارزش عددی ۵، سطح زیاد ارزش عددی ۴، سطح متوسط ارزش عددی ۳، سطح کم ارزش عددی ۲ و سطح خیلی کم ارزش عددی۱ اختصاص داده می‌شود.

مرحله دوم تعیین سطح مطلوبیت هر یک از عامل ها،ملاک ها و شاخص ها: برای مشخص کردن سطح مطلوبیت در پژوهش حاضر امتیاز ۵ خیلی زیاد ، امتیاز ۹۹/۴-۴ زیاد، امتیاز ۹۹/۳-۳ متوسط،امتیاز ۹۹/۲-۲ کم و حذف سوال و امتیاز ۹۹/۱-۱ خیلی کم و حذف سوال می‌باشد.

جدول شماره۳-۱: مقیاس تبدیل واژه های کمی به کیفی ‌در مورد تاثیر عامل ها، ملاک ها و شاخص ها در ارزیابی

معیار تصمیم کمی

معیار تصمیم کیفی

۵

۴

۳

۲

۱

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

معیار تصمیم کمی

معیار تصمیم کیفی

۵

۹۹/۴-۴

۹۹/۳-۳

۹۹/۲-۲

۹۹/۱-۱

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

مرحله سوم نوشتن سطح امتیاز، مطلوبیت و پذیرش هر یک از عامل ها،ملاک ها و شاخص ها:

ب:انجام محاسبات آمار استنباطی

در اجرای آزمون (تی تک نمونه ای با ضریب اطمینان ۹۵/۰ و اشتباه مجاز ۰۵/۰) در صورتی که مقدار آماره به دست آمده ‏(t) (برای هر یک از عامل ها،ملاک ها و شاخص ها) با درجه آزادی مشخص (۲۹۹) محاسبه شود و سطح معنی داری مشاهده شده (sig) مقدار کمتر از میزان خطای مجاز(۰٫۰۵) شود ، این عامل ،ملاک یا شاخص ها مورد توافق و تأیید کارشناسان و متخصصین می‌باشد و در صورتی که سطح معنی داری مشاهده شده (sig) مقدار کمتر از میزان خطای مجاز(۰٫۰۵) نباشد ،بدین معنا می‌باشد که این عامل ،ملاک یا شاخص ها مورد توافق و تأیید کارشناسان و متخصصین نمی باشد.

۷-فرایند تعدیل،تلخیص و اعمال نظرات و پیشنهادات کارشناسان و متخصصین در رابطه با هر یک از عامل ها، ملاک ها و شاخص ها.برای این منظور مهمترین پیشنهادات و نظرات کارشناسان و متخصصین ، شناسایی و در چارچوب نهایی عامل ها،ملاک ها و شاخص های ارزیابی کیفیت اعمال شد که اعتبار این مرحله از کار توسط توسط استاد راهنما و مشاور تأیید شد.

۸- ساخت چارچوب نهایی عامل ها،ملاک ها و شاخص های ارزیابی کیفیت و طراحی پرسشنامه‌ها به منظور ارائه چارچوب پیشنهادی مورد نظر جهت اجرا در مدارس استان کهگیلویه و بویراحمد.

مرحله دوم: اجرای آزمایشی چارچوب ارائه شده در مدارس استان کهگیلویه و بویراحمد می‌باشد.در این مرحله از پژوهش برای گرداوری داده ­ها به منظور ‌پاسخ‌گویی‌ به سوال چهار پژوهش، از پرسشنامه ­های مختلفی برای گرداوری داده ­ها بهره گرفته خواهد شده که شامل: ،پرسشنامه مربوط به معلم،پرسشنامه مربوط به مدیر مدرسه،پرسشنامه مربوط به فضا و تجهیزات مدارس، پرسشنامه مربوط به دانش آموزان،می‌باشد. در طی این فرایند متأسفانه آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد به طور کامل مخالف اجرای پرسشنامه شدند که با روشنگری های انجام گرفته، آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد خود با اصلاح پرسشنامه های معلم،مدیر و دانش آموزان و همچنین حذف کامل پرسشنامه­ فضا و تجهیزات حاضر به اجرای پرسشنامه‌ها شد.در نهایت پرسشنامه های معلم،مدیر و دانش آموزان با تأیید آموزش و پرورش استان و استاد راهنما و استاد مشاور در نمونه مورد نظر اجرا شد . مقدار آلفا برای هر یک از عوامل مورد بررسی نیز محاسبه شد که بدین شرح می‌باشد: مقدار آلفا برای پرسشنامه مدیریت ۷۹/۰ ،پرسشنامه دانش آموزان، ۸۱/۰ و پرسشنامه معلمین ۹۳/۰ می‌باشد . با توجه ‌به این که مقدار آلفای به دست آمده در هر یک از پرسشنامه‌ها بیشتر از ۷۰/۰ بود، پایایی ابزار اندازه گیری قابل قبول تلقی گردید

الف:پرسشنامه فضا و تجهیزات مدرسه

پرسشنامه فوق شامل ۴۵ سوال می‌باشد که اطلاعات مربوط به فضاها و تجهیزات آموزشی،پژوهشی،پرورشی،اداری،بهداشتی،کتابخانه و فناوری اطلاعاتی مدرسه می‌باشد.پرسشنامه مربوطه بعد از طراحی و تنظیم آن در اختیار مدیران مدرسه جهت پاسخدهی قرار می‌گیرد.اما این پرسشنامه به دلیل مشکلات اداری و سازمانی آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد اجازه به اجرای این پرسشنامه نداد.

ب: پرسشنامه دانش آموز

این پرسشنامه با بهره گرفتن از ملاک ها و شاخص های مربوط به ارزیابی کیفیت دانش آموزان طراحی شده است.پرسشنامه طراحی شده را، آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد با اصلاح آن در نهایت یک پرسشنامه­ای ۲۴سوالی تدوین و در اختیار دانش آموزانی(تعداد ۳۶۸ نفر)که به عنوان نمونه­ پژوهش انتخاب شدند قرار گرفت.

د: پرسشنامه مدیر مدرسه

این پرسشنامه با بهره گرفتن از ملاک ها و شاخص های مربوط به ارزیابی کیفیت مدیر طراحی شده که در آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد با اصلاح آن در نهایت یک پرسشنامه­ای ۲۵ سوالی تدوین و در اختیار مدیرانی (تعداد ۵۹ نفر)که به عنوان نمونه­ پژوهش انتخاب شدند قرار گرفت

ج: پرسشنامه معلم مدارس

این پرسشنامه با بهره گرفتن از ملاک ها و شاخص های مربوط به ارزیابی کیفیت معلم طراحی شده که در آموزش و پرورش استان کهگیلویه و بویراحمد با اصلاح آن در نهایت یک پرسشنامه­ای ۱۵ سوالی تدوین و در اختیار معلمانی (تعداد ۲۶۰ نفر)که به عنوان نمونه­ پژوهش انتخاب شدند قرار گرفت.

شیوه اجرا و مراحل انجام پژوهش

با توجه ‌به این که پژوهش دارای دو مرحله می‌باشد که یکی ارائه چارچوبی برای تضمین کیفیت « به شیوه ارزیابی درونی » در آموزش متوسطه کشور و اجرای آزمایش آن در مدارس متوسطه استان کهگیلویه و بویراحمد می‌باشد، بر این اساس فرایند شیوه اجرا و مراحل انجام این پژوهش در هر دو مرحله متفاوت می‌باشد.

مرحله اول: ارائه چارچوبی برای تضمین کیفیت « به شیوه ارزیابی درونی » در آموزش متوسطه کشور می‌باشد

تعریف مفهومی رضایت شغلی:

از تعاریفی که توسط افراد مختلف از مفهوم رضایت شغلی ارائه گردیده، این مفهوم بیانگر احساسات و نگرش­های مثبتی که شخص نسبت به شغلش دارد، وقتی گفته می­ شود کسی از رضایت شغلی سطح بالایی برخوردار است یعنی به طور کلی شغلش را دوست دارد برای آن ارزش زیادی قائل است و به گونه ­ای مثبت به آن می­نگرد و در مجموع از احساس خوب و مطلوبی نسبت به آن برخوردار است. (شفیع آبادی؛ ۱۳۷۵ ص ۲۷۹)

تعریف عملیاتی رضایت شغلی:

منظور از رضایت شغلی در این پژوهش نمره­ای است که افراد در پرسشنامه رضایت شغلی بری فیلد و روث^[۷] به دست آورده­اند.

تعریف مفهومی منزلت اجتماعی:

تعاریف مختلفی از منزلت اجتماعی ارائه شده است. آلن بیرو می­گوید: منزلت اجتماعی نفوذ و اعتباری است که دیگران به شخص، “به جهت خصایص گوناگون و کم و بیش واقعی که به او منتسب می­دارند” می­ دهند. افکار عمومی با به رسمیت شناختن ارزش یک فرد؛ وضع و منزلت اجتماعی او را بهبود می­بخشد اما این قضاوت جمعی از ارزش­های غالب محیط متأثر می­ شود. (بیرو،آلن^[۸]،۱۹۹۰)

تعریف عملیاتی منزلت اجتماعی:

منظور از منزلت اجتماعی در این پژوهش نمره­ای است که افراد در پرسشنامه منزلت اجتماعی کسب کرده ­اند.

فصل دوم

پیشینه پژوهش

مقدمه

برای سال­های متمادی تصور بر این بود که^[۹] IQ ( ضریب هوشی) نماینده میزان موفقیت افراد است. در مدارس معیار اهدای جوایز به دانش آموزان تست هوش بود و حتی بعضی از شرکت­ها برای پاداش از تست هوش استفاده می‌کردند. در دهه اخیر محققان دریافتند که IQ تنها شاخص ارزیابی موفقیت یک فرد نیست. آن­ها در حال حاضر مشغول تحقیق درباره)^[۱۰] EQ هوش عاطفی) هستند. (نانسی.کی.رکر^[۱۱] ، ترجمه و تالیف:‌ آزاده دلیلیان)

هوش یکی از مهمترین سازه­ های فرضی است که از زمان مطرح شدن آن توسط آلفرد بینه در اویل قرن بیستم همواره برای تبیین موفقیت شغلی و کارایی به کار رفته است. هوش عاطفی زمانی مورد توجه قرار گرفت که دنیل گلمن در سال ۱۹۹۵ کتاب خود را با عنوان «چرا هوش عاطفی می ­تواند مهمتر از IQ باشد؟» به چاپ رساند.

درابتدای پیدایش این سازه، روان­شناسان بیشتر بر روی جنبه­ های شناختی همانند حافظه و حل مسأله تأکید می­کردند. اما خیلی زود دریافتند که جنبه­ های غیرشناختی مانند عوامل عاطفی و اجتماعی نیز دارای اهمیت زیادی هستند. بعضی پژوهشگران بر این عقیده­اند کهIQ در خوش بینانه­ترین حالت ۱۰ الی ۲۵ درصد از واریانس متغیر عملکرد را تبیین می­ کند.

علم ‌به این که احساسات شما چیست و چگونه باید از آن­ها در جهت تصمیم ­گیری به نحو احسن استفاده کنید می­گوید:

هوش هیجانی (عاطفی)، توانایی برای مدیریت اضطراب و کنترل تنش­ها و انگیزه، امیدواری و خوش­بینی در مواجهه با موانع، در راه رسیدن به هدف است.

هوش هیجانی (عاطفی)، در حقیقت راهی است برای زیرک بودن.

هوش هیجانی (عاطفی)، همدلی است، درک این که اطرافیان شما چه احساسی دارند.

هوش هیجانی(عاطفی)، یک نوع مهارت اجتماعی است،”همراهی با مردم، مدیریت عواطف و احساسات در روابط و توانایی ترغیب و رهبری دیگران.”

هوش هیجانی اولین بار در سال ۱۹۹۰ و به عنوان شکلی از هوش اجتماعی مطرح شد که شامل توانایی کنترل احساسات و هیجانات در خود و دیگران، پذیرش دیدگاه سایر افراد و کنترل روابط اجتماعی است. هوش هیجانی یک سری از توانایی­ ها ومهارت­های غیر شناختی است که توانایی فرد را در مقابله با فشارها و اقتضاهای محیطی افزایش می­دهد. (بارون^[۱۲]، ۱۹۹۷)

دیدگاه برخی کارشناسان نشان دهنده این است که بهره هوشی به خوبی نمی­تواند از عهده توضیح سرنوشت متفاوت افرادی برآید که فرصت ها وشرایط مشابهی دارند. هوش عمومی (IQ) در فراز و نشیب­های زندگی به تنهایی نمی­تواند آمادگی زیادی در افراد برای مقابله صحیح ایجاد کند و لزوماًً تضمین کننده رفاه، شخصیت اجتماعی و یا احساس شادکامی در زندگی نیست. در واقع تنها ۲۰ درصد موفقیت افراد به IQ بستگی دارد، و بقیه آن بسته به هوش هیجانی و هوش اجتماعی است. مطالعات اخیر نشان می­ دهند که موفقیت عمومی و بهزیستی در بزرگسالان به یادگیری چگونگی بکاربستن مهارت­ های هیجانی درخلال تحول و مواجهه مؤثر با بسیاری از چالش­های زندگی به منظور کاهش خطر بروز اختلال‌های روانی وابسته است. (چرینس و آدلر^[۱۳]، ۲۰۰۰)

موضوع دیگر که ‌می‌توان مطرح نمود این است که دلیل توجه زیاد به هوش هیجانی چیست؟ البته باید توجه داشت که اصطلاح جالب هوش هیجانی در این توجه بی­تأثیر نیست اما دلیل اصلی­اش این است که مطالعات جدید بیش از پیش ارتباط واضح میان عواطف­، شیمی مغز­، خوشبختی، سلامتی و موفقیت­های عمومی در زندگی را نشان می­دهد. عواطف وسیله صحبت بدنمان با ما است و به ما می­گوید که بدن برای سلامتی و خوشبختی به چه چیزی نیاز دارد. عواطف در طی میلیون­ها سال تغییر و اصطلاح تدریجی بشر برای کمک به کامیاب شدن و ادامه زندگی طراحی شده است. (استیوهن، ۱۹۹۰، به نقل از پارسا، ۱۳۸۳)

هوش و تعریف آن:

اصطلاح هوش صرفا نامی است که به فرایند ذهنی، فرضی و یا مجموعه رفتارهای هوشمندانه اطلاق می­ شود و نظریه­ های هوش عملاً نظریه­ های مربوط به رفتار هوشمندانه است. (ایکون^[۱۴]، ۱۹۸۵؛ نقل از پاشا شریفی، ۱۳۸۱)

چنین رفتاری شامل توانایی‌های مختلف و متغیر­های شخصیتی است که از فردی به فرد دیگر تفاوت می­ کند. ‌بنابرین‏ ارائه یک تعریف جامع و مانع از چنین مفهوم پیچیده­ای آسان نیست.(پاشا شریفی، ۱۳۸۱)

برداشت روان شناسان از کلمه هوش

برخی از متخصصان­، هوش را توانایی حل مسأله می­دانند. عده­ای دیگر آن را توانایی انطباق و یادگیری، ‌بر اساس تجارب روزمره می­دانند. عده­ای نیز معتقدند در تعریف هوش بر­اساس این جنبه­ های شناختی، سایر ابعاد هوش مثل خلاقیت و هوش عملی و میان فردی نادیده گرفته می­ شود. اما مشکل این است که هوش برخلاف قد، وزن و سن، قابل مشاهده و انداره گیری مستقیم نیست. ما نمی­توانیم پوست سر آدم­ها را بکنیم و ببینیم چقدر هوش دارند. ما هوش را فقط به صورت غیرمستقیم و با مطالعه ومقایسه اعمال هوشمندانه­ی آدم­ها می­توانیم ارزیابی کنیم. (جان دبلیو سانتراک^[۱۵]، ترجمه مهرداد فیروز بخت، ۱۳۸۳)

مطابق نظر سانتراک مؤلفه­ های اصلی هوش همان مؤلفه­ های اصلی فرایند­های شناختی یعنی حل مسأله، تفکرو حافظه هستند و تفاوت­های توضیحاتی آن، به دو مفهوم تفاوت­های فردی و سنجش بر می­گردد. تفاوت­های فردی به تفاوت­های پایدار و همیشگی آدم­ها با یکدیگر اطلاق می­ شود. به طور کلی تفاوت­های فردی در هوش را با آزمون­هایی که به ما نشان می­ دهند (آیا فلان شخص از دیگران بهتر استدلال می­ کند یا خیر؟) اندازه می­ گیرند و ‌در مورد آزمون­های متعارف هوش­، اختلاف نظرهایی هست. ولی فعلاً اختلاف نظرهای روان شناسان ‌در مورد اندازه گیری هوش را نادیده می­گیریم و هوش را توانایی حل مسأله و انطباق و درس گرفتن از تجربه­ها در نظر می­گیریم.

نکته ای که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد آن است که در بررسی قراین مشخص تعیین قانون صلاحیتدار تقارن چندین عامل در یک کشور می‌تواند باعث ترجیح قانون آن کشور گردد. النهایه باید متوجه باشیم که در این زمینه بیشتر مسئله سنجش عوامل مطرح است تا مسئله شمارش آن ها و هر عاملی نیز با توجه به نوع قرارداد باید مورد سنجش واقع شود.^[۱۴]

گفتار سوم: قوانین متحد الشکل

بند اول: کنوانسیون فروش بین‌المللی کالا

امروزه ابعاد روابط تجاری بین‌المللی بیش از پیش گسترش یافته است. امکان دارد فروشنده و خریدار، اتباع کشورهای مختلف باشند و یا مبیع در کشوری غیر از کشور غیر از کشور محل فعالیت یا اقامت مشتری تسلیم گردد. ‌بنابرین‏ تادیه ثمن و تسلیم مبیع با پیچیدگی هایی روبرو است و آثار ویژه ای را به دنبال خواهد داشت.

حقوق بین الملل، اصول و مقرراتی را در این زمینه پیش‌بینی نموده که درکشورهای مختلف و در خصوص روابط حقوقی که متضمن عنصر بین‌المللی است، به موقع اجرا گذارده می شود. مقرراتی که توسط مقامات ملی وضع می‌شوند، ممکن است اینگونه روابط را در بر گیرند؛ ولی در واقع، این مقررات همان قواعد و اصول حقوق ملی اند و کاربرد محدودی دارند، در حالی که برخی از مقررات بین‌المللی در همه کشورها رسمیت یافته و به نحو متحد الشکل به اجرا در می‌آیند. کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا مورخ ۱۹۸۰، یک موافقتنامه برای وضع قانون متحد الشکل بین‌المللی در این راستا است.

به دلیل عدم موفقیت کنوانسیون های لاهه ۱۹۶۴، کمیسیون حقوق تجارت بین الملل سازمان ملل متحد، مامور تهیه طرحی نو گردید. پس از سالها کار مستمر بر روی این طرح، به تاریخ ۱۰ مارس ۱۹۸۰ کنفرانس سازمان ملل در وین پایتخت اتریش برگزار شد. در این کنفرانس، نمایندگان ۶۲ کشور با نظامهای اقتصادی، سیاسی و حقوقی مختلف و همچنین ناظران برخی سازمان‌های خاص و نمایندگان سازمان‌های دولتی و غیر دولتی شرکت جستند.

این کنفرانس در چهارچوب کار کمیسیون حقوق تجارت بین الملل سازمان ملل (آنسیترال) از مقررات مختلف، از جمله مقررات کنوانسیون های لاهه ۱۹۶۴ و برخی مقررات نوین راجع به بیع بین الملل بهره گرفت و کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا را در ۱۱ آوریل ۱۹۸۰ به تصویب رساند. کنوانسیون اخیر، حاصل ده‌ها سال کوشش در جهت وضع مقررات متحد الشکل ناظر ‌بر قراردادهای بیع بین‌المللی کالا است. کنفرانس سابق الذکر همچنین (پروتکل اصلاحی کنوانسیون مرور زمان) را به منظور همسو کردن قلمرو آن با این کنوانسیون مورد تصویب قرار داد.

کار متخصصان شرکت کننده در کنفرانس بس دشوار بود. عدم استقبال از کنوانسیون بیع کالا مصوب ۱۹۶۴، هشداری بود تا متخصصان مذبور بیش از پیش بر دقت خود بیفزایند و با مدد گرفتن از عرف و عادت و گرایش‌های رایج تجارت بین الملل مقرراتی تدوین نمایند که موجبات سرعت و سهولت و تقویت اعتبار در روابط تجاری بین‌المللی را فراهم سازد و مقبولیت جهانی آن را اساس کار قرار دهد.

کنوانسیون ۱۹۸۰ بیع بین‌المللی کالا مشتمل بر چهار فصل و ۱۰۱ ماده است و گستره وسیعی از موضوعات حقوق بیع, بویژه انعقاد یا تشکیل قرارداد بیع، حقوق و تعهدات بایع و مشتری, انتقال ضمان معاوضی، راه های جبران خسارت ناشی از نقض قرارداد و مواد عدم مسئولیت را مورد بررسی و تحت پوشش قرار داده و ضمناً برخی از اقسام بیع را ‌از دایره شمول خود خارج نموده است (ماده ۲۵ کنوانسیون) مقدمه کنوانسیون تصویب مقررات متحد الشکل ناظر بر قراردادهای بیع بین‌المللی کالا را با ملحوظ داشتن نظامهای مختلف اجتماعی، اقتصادی و حقوقی به منظور رفع موانع حقوق تجارت بین الملل اعتلا و توسعه تجارت بین الملل ایجاد نظم نوین اقتصاد در عرصه بین‌المللی و گسترش تجارت بین الملل با رعایت برابری و نفع متقابل جهت ارتقای مناسبات دوستانه بین دولت‌ها، به عنوان برخی از اهداف مهم خود ذکر نموده است. بدیهی است امضای این نوع کنوانسیون ها و تبلور مقررات آن ها در نظامهای حقوقی داخلی کشورها می‌تواند منبع بین‌المللی حقوق تجارت متحد الشکل گردد.

این کنوانسیون مسلماًً گام مهمی در جهت استفاده از مقررات سازمان یافته و منطقی معاملات بین‌المللی است و حسن آن این است که از عرف و عادت و گرایش‌های رایج تجارت بین الملل الهام گرفته و افزون بر این توازنی کافی بین حقوق ملی آمره و نظم عمومی و همچنین آزادی اراده طرفین بر قرار نموده است؛ از جمله ماده ۶ کنوانسیون در این زمینه، با تفویض اختیاراتی, به طرفین حق داده است تا (شمول کنوانسیون را نفی یا از آثار هریک از مقررات آن عدول نموده و یا آن ها را تغییر دهند).

به هر تقدیر, تفصیلی و تحلیلی پیرامون ابعاد, نوآوریها و امتیازات مختلف کنوانسیون و نقش مهم آن در توسعه و تسهیل روابط تجاری بین‌المللی مستلزم فرصت موسع و مجال دیگری است که هنوز دولت ایران ‌به این کنوانسیون ملحق نشده است.

بند دوم: اصول قراردادهای تجاری بین‌المللی

هر قانون موضوعه به عنوان فرآورده های اجتماعی با محیط پیرامون خود رابطه ای عینی دارد. ‌بنابرین‏ تفاوت در قوانین ملی کشورها امری طبعی و اجتناب ناپذیر قلمداد می شود. با این حال گاه به لحاظ نوع روابط و طرف های آن، قانون ملی پای را از مرزهای کشور فراتر می نهد. به واقع با گسترش روابط بین‌المللی و تفاوت و اختلاف میان قوانین داخلی، امنیت و سرعت روابطکه به ویژه در امور بازرگانی از ضرورت های اولیه به شمار می‌روند به مخاطر می افتد و به جای نظم بین‌المللی با ثبات و در عین حال پویا، تشویش و نگرانی حاکم می‌گردد. فناوری ها و رویه های جدید، راهکارهایی نوین می طلبند و مراودات بازرگانی که با سرعتی حریت آور جنبه فراملی پیدا می‌کنند نیازمند راه حل هایی هستند که باید در سطح وسیع تر از مرزهای ملی مقبول می افتند. نیک پیدا‌ است که بر خلاف حوزه های حقوق عمومی، حساسیت حاکمیت های ملی نسبت به مسائل حقوق خصوصی آنچنان شدید نیست که نتوان از تکروی و انزواطلبی قانون‌گذار داخلی احتراز جست و از کثر نامیمون به سوی وحدت موزون گام برداشت.^[۱۵]

مؤسسه‌ بین‌المللی یکنواخت کردن حقوق خصوصی^[۱۶] با وقوف بر ضرورت و امکان ایجاد وحدت میان قوانین ملی کشورها در حوزه حقوق خصوصی در سال ۱۹۲۶ به عنوان یک ارگان فرعی جامعه ملل ایجاب شد و در شهر رم (ایتالیا) استقرار یافت. در واقع زمانی که اِرنِست رابِل در سال ۱۹۲۹ نظریه تهیه قواعد یکنواخت حاکم بر قراردادهای بیع بین‌المللی را ارا ئه کرد، واضح بود که این قواعد صرفاً باید در قالب یک سند الزام آور تنظیم می شد. حتی بعد از استقبال سردی که از کنوانسیون های دوگانه بیع لاهه در سال ۱۹۶۴ به عمل آمد، باز هم هنگام تصمیم گیری آنسیترال برای احیای یک جریان جدید در سال ۱۹۶۸، راه حل قانونگذاری تنها شیوه ممکن به نظر می رسید.

از این رو، راه حل قانونگذاری یکنواخت، ناگزیر تدوین کنندگان پیش نویس را محدود کرد. به دلیل تفاوت میان سنت های حقوقی و از همه مهم تر تفاوت در ساختار اجتماعی و اقتصادی رایج در کشورهایی که در مذاکرات شرکت می‌کردند. برخی از موضوعات از همان ابتدا از قلمرو شمول کنوانسیون وین مستثنا شدند، در حالی که به دلیل وجود نظرهای متعارض، برخی از موضوعات تنها از طریق سازش حل و فصل شدند و به همین خاطر در کنوانسیون وین نسبت به برخی مسائل حکم خاصی وجود ندارد.

۲-۱۰-۴- نامزد شدن برای تصدی یکی ازپستهای مهم کودتا

این جرم درماده۱۸۸قانون مجازات اسلامی مصوب۱۳۷۰پیش بینی شده است. مطابق این ماده هرکس درطرح براندازی حکومت اسلامی خود را نامزد یکی از پستهای حساس حکومت کودتا نماید ونامزدی اودرتحقق کودتا به نحوی ‌موثر باشد محارب ومفسد فی الارض است.

فرد مشمول این ماده درطرح براندازی شرکت نداشته بلکه صرفا قبول ‌کرده‌است که درصورت پیروزشدن کودتاچیان یکی ازپستهای حساس حکومت کودتا را قبول نماید. برای شمول این ماده نسبت به فرد، علاوه بر اینکه پست مورد نظر بایدعرفاً حساس تلقی شود، این نامزد باید به دلایلی مثل ذی نفوذ یا محبوب بودن نامزد دربین همه یا بخشی ازمردم، درتحقق کودتا به نحوی ‌موثر باشد.

برخلاف جرم طرح براندازی حکومت اسلامی که قانونگذاراشاره به فرد یا گروه کرده در این ماده فقط کلمه “هرکس” رابه کاربرده است. پس هرکس اعم ازفرد یا گروه است. وشامل افرادی می شود که دارای مسئولیت کیفری می‌باشند. وحکم ماده نمی تواند افرادی راکه ازنظرمقررات کشوری به علت صغرسن ویا نقص قوای عقلی ویا محکومیت به جرائم خاص ویا کسانی که به موجب حکم دادگاه به محرومیت از حقوق اجتماعی محروم شده اند، دربرگیرد.

مراد ازکودتا سوءاستفاده ‌از قدرت ‌و تجاوز به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و واژگون ساختن حکومت و دراختیارگرفتن قدرت به وسیله قوای نظامی است که معمولاً به سرکردگی و رهبری یکی از مقامات مهم نظامی صورت می‌گیرد. ( پیمانی،۶۰:۱۳۷۴)

کسیکه خود را جهت طرح براندازی حکومت اسلامی نامزد پست مهمی می‌کند، باید وجود او درتحقق جرم کاملاً ‌موثر باشد. بدین معنی که دیگران بدانند که چه شخصی رهبری ومسئولیت آن ها را برعهده خواهد گرفت که این را دادگاه رسیدگی کننده با درنظرگرفتن شخصیت سیاسی،اجتماعی، سوابق وفعالیت مبارزاتی و وجهه و اعتبار نامزد، مؤثر بودن یا نبودن اقدام وی را مشخص می‌کند.

جهت تحقق این جرم علاوه برعمد عام مرتکب، دایربرقصد خیانت به کشور، ازطریق نامزدی جهت عهده دارشدن یکی ازمشاغل حساس درکودتا، وجود احراز قصد خاص مرتکب نیزضروری است. که قصد خاص مرتکب موثربودن نامزدی شخص درتحقق کودتا است.

البته مصادیق دیگری هم از جمله ماده ۵۱، ۶۳،۶۱ و۶۵ قانون مجازات نیروهای مسلح از دیگرموارد مفروض محاربه است که در جای خود قابل بحث بوده ولی به اهم آن اشاره گردید .

‌بنابرین‏ گاهی قانون‌گذار ‌از برخی از ضوابط واصول جزایی عدول می‌کند ومجازاتی که جرم را برای جرم دیگر بدون وجود رابطه علیت میان آن دو جرم و بدون توجه به متناسب جرم ومجازات به کارمی گیرد. برخی از جرائم درحکم محاربه محسوب گشته اند و یا در شرایطی می‌توانند چنین محسوب شوند. در حالی که هیچ ارتباطی با سلاح ودست به اسلحه ندارند. این جرم درقوانین مختلف پیش‌بینی شده است.

فصل سوم

جرم سیاسی و بغی در فقه و حقوق ایران

۳- جرم سیاسی و بغی در فقه و حقوق ایران

جرم سیاسی به هر عمل مجرمانه‌ای اطلاق می‌شود که انگیزه ارتکاب آن سرنگونی نظام سیاسی و اجتماعی و اختلال در مدیریت سیاسی و صدمه به زمام‌داری کشور باشد این جرم ممکن است به تنهایی و یا همراه جرایم عمومی، اجتماعی و امنیتی ارتکاب یابد در اصل ۱۶۸ قانون اساسی از جرم سیاسی اسم برده شده ولی تعریف آن بر عهده قوانین عادی گذاشته شده است.

دراصطلاح فقهی جرم سیاسی یابغی به عملی گویند که گروهی از مسلمانان که تشکیلات قوی دارند و از فرمان و اطاعت ولی امر مسلمین در اثر شبهاتی بی‌اساس که برای آنان به وجود آمده، خارج گردیده با قصد و اختیار اقداماتی راانجام دهند خواه عمل از راه فساد فی الارض و محاربه و یا از راه جاسوسی برای دولت‌های اجنبی و یا جنگ مسلحانه با حکومت اسلامی و یا امور دیگر صورت گیرد.

جرایم سیاسی اصولاً به عنوان جرایم ضد امنیت کشور به شمار می‌آیند و با ارتکاب آن امنیت کشور مورد تهدید قرار می‌گیرد و در برخی از موارد هدف مرتکبین تغییر نهادها و سازمان‌های متشکل کشور است و مرتکبین این جرایم با توجه به اعتقادات خویش دارای انگیزه های آرمانی می‌باشند و عمل خویش را نوعی عمل قهرمانانه می‌دانند. این اعمال بر علیه امنیت کشور با دارا بودن دو شرط اساسی ذیل جرم تلقی نمی‌شوند:

الف ) عدم مشروعیت نظام حاکم از دیدگاه واعتقادمردم.

ب ) همراهی اکثریت مردم جامعه با مرتکبین این اعمال. ( نجف‌پور ، ۱۳۹۰ : ۵ )

یکی از مصادیق بارز جرم سیاسی، شورش دربرابر حاکم و حکومت اسلامی، و خروج گروهی از مسلمانان بر امام عادل است، که در فقه، تحت عنوان بغی از آن یاد می‌شود. بغی، یکی از مسائل فقه حکومتی است که فقها در باب جهاد به بررسی آن پرداخته‌اند؛ به نظر می‌رسد، دلیل ذکر آن در باب جهاد، ارتباط مستقیم جنگ با جرم سیاسی باشد. البته حقوق ‌دانان و فقها به‌صراحت قائل ‌به این نیستند که بغی همان جرم سیاسی است و در آن اختلاف‌ نظر دارند؛ ولی با توجه به تعاریفی که فقها از بغی، و حقوق‌دانان از جرم سیاسی ارائه داده‌اند، اگر نتوان گفت که بغی همان جرم سیاسی است و همه مصادیق و شرایط آن را دارا است، دست‌ کم می‌توان گفت که بین آن دو رابطه عموم و خصوص مطلق برقرار است‌؛ به بیان دیگر، بغی مصداق بارز جرم سیاسی، و دربرگیرنده بیشتر احکام جرم سیاسی خواهد بود.

اگرچه بغی در قانون جدید مجازات اسلامی تحت عنوان حدود واقع شده، اما همچنان به شرایط این جرم به‌طورمشخص اشاره‌ای نشده است؛ توبه در خصوص این جرم نیز در نهاد مؤثر و ارزشمند توبه که بیشتر در حدود و حقوق الله پذیرفته شده است، چه در فقه اسلامی و چه در قانون مجازات اسلامی مورد توجه قرار نگرفته است.

علی رغم تفاوتهایی که جرم سیاسی با جرم عمومی در مقام برخورد با متهم یا مجرم سیاسی دارد و با وجود این که سیاسی شمرده شدن یک جرم نوع خاصی از رفتار با مرتکب آن را موجب می شود و آثار و توابع قابل توجهی دارد، تعریف آن واضح و روشن نیست و اینکه قانون اساسی ‌به این نکته تصریح ‌کرده‌است که تعریف « جرم سیاسی » را قانون معین می‌کند، در هیچ یک از متون قانونی نمی توان تعریفی برای جرم سیاسی یافت یا با تمسک به قوانین جزایی جاری ، جرم سیاسی را از جرم عمومی تمیز داد.

این مسئله خاص ما نیست و در بسیاری از نظام های حقوقی دنیا مشاهده می شود، با این وجود تقریبا در همه نظام های حقوقی معاصر به مفهوم جرم سیاسی اشاره شده و طرز برخورد با این نوع جرایم از جرایم عمومی متمایز شده و نوع خاصی از برخورد با متهمان و مجرمان سیاسی در نظر گرفته شده که با طریقه برخورد با سایر مجرمان تفاوت دارد.

۳-۱- ماهیت و مبانی بغی در فقه امامیه و حقوق ایران

« بغی» واژه ای قرآنی و فقهی است به معنای ظلم، فساد و تجاوز از حد و یا حق.