ویژگی مهم دیگر برای ساخت یک نام تجاری قوی وجود یک ارزش درک شده بالا در یک نام تجاری است. با اینکه ابعاد بسیار مختلفی از ارزش درک شده محصول یا نام تجاری در مقالات تعریف ‌شده‌اند، برند با کیفیت درک­شده توسط مشتری پیوند خورده است، ادراکی که تنها کیفیت کلی را نشان می‌دهد و ضرورتا بر مبنای دانش مشتریان در خصوص ویژگی­های جزیی آن نیست(­رحیمی هلری و دیگران، ۱۳۸۸). همان‌ طور که اعتبار نام تجاری ممکن است یک بخش مطلوب تر و محسوس­تری از ارزش درک شده را نشان دهد، بررسی بخش رقابتی اما متفاوت دیگری از ارزش درک شده (مثل پرستیژبرند) به همراه اعتباربرند تصویر متوازن­تر و بزرگتری از فرایند تصمیم­های مشتری را نشان خواهد داد.

۱-۲) بیان مسئله

با وجود شناخت رو به افزایش اهمیت اعتبار، پرستیژ و تصویر برند به عنوان مشخصه­ های برند، مطالعات بسیار کمی به بررسی اینکه چگونه اعتبار، پرستیژ و تصویر برند روی رفتار انتخاب مشتری تاثیر می­ گذارد، پرداخته‌اند. درک مکانیزم ترکیبی اعتبار، پرستیژ و تصویر برند در تشکیل تمایل خرید نام تجاری برای تبلیغ کنندگان و بازاریابان بسیار مهم و مؤثر خواهد بود، چون راهنمایی لازم را در توسعه موقعیت نام تجاری، از طریق تبلیغات مناسب­تر و استراتژیهای نام­تجاری سازی، ارائه می­دهد. علاوه بر این، دلیل وجود فشارهای رقابتی شدید، یکی از مهمترین راهبردها که شرکت­ها می ­توانند از طریق آن به مزیت رقابتی پایدار دست یابند، بهبود کیفیت محصولات و کاهش ریسک درک شده توسط مصرف­ کنندگان است. تحقیقات در این زمینه نشان می­دهد که بهبود کیفیت محصولات و کاهش ریسک­درک­شده توسط مصرف­ کنندگان نتایج ارزنده­ای برای شرکت­ها به همراه داشته و سرانجام منجر به خرید محصولات شرکت و کسب سود برای آن ها خواهد شد. در حالی که پژوهش­های کمی این عوامل بر قصد خرید مجدد مصرف ­کننده در صنعت تلفن همراه بررسی نموده ­اند. از طرف دیگر با افزایش سطح انتظار مشتریان کیفیت محصول، به عنوان یک عامل رقابتی در نظرگرفته می شود. ‌به این جهت شرکت­های سازنده تلفن همراه باید به بررسی کیفیت محصولات خود پرداخته و ‌با شناخت نقاط قوت و ضعف محصولات خود، قادر به ‌پاسخ‌گویی‌ به انتظارات مشتریان خود باشند تا بتوانند بقا خود را تضمین نمایند.

حال با توجه به رقابتی شدن صنعت تلفن همراه و همچنین اهمیت بسیار زیاداین محصولات برای سودآوری شرکت­های موجود در این صنعت، مسأله اصلی در اینجا چگونگی تأثیر پرستیژ، اعتبار و تصویر برند بر قصدخرید مجدد و همچنین چگونگی افزایش خرید تلفن همراه توسط مصرف­ کنندگان با تأثیرگذاری اعتبار برند، پرستیژبرند و تصویر برند بر ریسک و کیفیت درک شده ‌می‌باشد.

۱-۳) اهمیت و ضرورت پژوهش

با توجه به رشد بازار تلفن همراه در سال­های اخیر و ضرورت برنامه­ ریزی شرکت­های تولید کننده تلفن همراه در جهت فروش محصولات خود با توجه به نیاز و خواسته مشتریان بایستی بازاریابان این شرکت­ها در پی برنامه ریزی مناسبی برای فروش محصولات خود و حفظ مشتریان خود باشند. از آنجایی که فروش محصولات برای شرکت­ها مخصوصا شرکت­های سازنده تلفن همراه از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. به همین دلیل پژوهش در زمینه قصد خرید مجدد و شناسایی عوامل مؤثر برآن حائز اهمیت است. از این رو، امروزه پژوهش­ها در موضوع تاثیرگذاری ابعاد برند بر قصد­خرید مصرف کننده مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. بدین جهت که، ارائه راهکارهای مؤثر که بتواند تمام معیارهای مؤثر در خرید مجدد را در نظر آورد، می ­تواند کمکی بزرگی به شرکت­های سازنده تلفن همراه باشد. لذا این تحقیق در پی بررسی اثر اعتبار برند، پرستیژ برند و تصویر برند بر قصد خرید مجدد است.

۱-۴) اهداف تحقیق

۱-۴-۱) تعیین عوامل مؤثر بر قصد خرید مجدد می‌باشد.

۱-۴-۲) تعیین تاثیر پرستیژ برند بر قصد خرید مجدد می‌باشد.

۱-۴-۳) تعیین تاثیر اعتبار برند بر قصد خرید مجدد می‌باشد.

۱-۴-۴) تعیین تاثیر تصویر برند بر قصد خرید مجدد می‌باشد.

۱-۵) سوالات تحقیق

۱-۵-۱) اعتبار برند چه تأثیری بر کیفیت درک شده دارد؟

۱-۵-۲) اعتبار برند چه تأثیری برصرفه جویی در هزینه اطلاعات دارد؟

۱-۵-۳) اعتبار برند چه تأثیری بر ریسک درک شده دارد؟

۱-۵-۴) پرستیژ برند چه تأثیری بر کیفیت درک شده دارد؟

۱-۵-۵) پرستیژ برند چه تأثیری بر صرفه جویی در هزینه اطلاعات دارد؟

۱-۵-۶) پرستیژ برند چه تأثیری بر ریسک درک شده دارد؟

۱-۵-۷) تصویر برند چه تأثیری بر کیفیت درک شده دارد؟

۱-۵-۸) تصویر برند چه تأثیری بر صرفه جویی در هزینه اطلاعات دارد؟

۱-۵-۹) تصویر برند چه تأثیری بر ریسک درک شده دارد؟

۱-۵-۱۰) ریسک درک شده چه تأثیری بر صرفه جویی ‌در هزینه اطلاعات دارد؟

۱-۵-۱۱) کیفیت درک شده چه تأثیری بر قصد خرید مجدد دارد؟

۱-۵-۱۲) صرفه جویی در هزینه اطلاعات چه تأثیری بر قصد خرید مجدد دارد؟

۱-۵-۱۳) ریسک درک شده چه تأثیری بر قصد خرید مجدد دارد؟

۱-۵-۱۴) ) آیا درگیری محصول قادر است رابطه بین کیفیت درک شده و قصد خرید مجدد را تعدیل نماید؟

۱-۵-۱۵) آیا دانش محصول قادر است رابطه ریسک درک شده و قصد خرید را تعدیل نماید؟

۱-۶) فرضیات تحقیق و ارائه مدل

فرضیه ۱) اعتبار برند بر کیفیت درک شده تاثیر مثبت و معناداری دارد.

فرضیه ۲) اعتبار برند بر صرفه جویی در هزینه اطلاعات تاثیر مثبت و معناداری دارد.

فرضیه ۳) اعتبار برند بر ریسک درک شده تاثیر منفی و معناداری دارد.

فرضیه ۴) پرستیژ برند بر کیفیت درک شده تاثیر مثبت و معناداری دارد.

فرضیه ۵) پرستیژ برند بر صرفه جویی در هزینه اطلاعات تاثیر مثبت و معناداری دارد.

فرضیه ۶) پرستیژ برند بر ریسک درک شده تاثیر منفی و معناداری دارد.

فرضیه ۷) تصویر برند بر کیفیت درک شده تاثیر مثبت و معناداری دارد.

فصل سوم

روش اجرای تحقیق

۳-۱) مقدمه

پژوهش و روش علمی اگر یک چیز نباشد کاملاً نزدیک و وابسته به یکدیگرند. روش علمی یا روش پژوهش علمی، فرایند جستجوی منظم برای مشخص ساختن یک موقعیت نامعین است. در نهایت نمود دستیابی هدف های عام یا شناخت علمی میسر نخواهد شد مگر زمانی که با روش شناسی درست صورت پذیرد. به عبارت دیگر پژوهش از حیث روش است که اعتبار می‌یابد نه موضوع پژوهش ( حافط نیا، ۱۳۸۸، ص۳۶۹ ).

در این فصل نوع و روشی که پژوهش پیش رو بر اساس آن انجام گرفته است، معرفی می شود. ‌به این صورت که ابتدا نوع و هدف تحقیق و سپس روشی که برای انجام آن در نظر گرفته شده است بیان می‌گردد. در مرحله بعد، ارائه اطلاعاتی ‌در مورد جامعه آماری و روش ها و ابزارهای گردآوری اطلاعات خواهد آمد برای جمع‌ آوری داده ها از پرسشنامه استفاده شد و روایی آن با بهره گرفتن از نظر اساتید و کارشناسان و پایایی آن با بهره گرفتن از آلفای کرانباخ سنجیده و سپس توزیع گردید. نمونه گیری آماری نیز با هدف تعمیم نتایج به جامعه آماری برای رد یا قبول فرضیه های تحقیق انجام شد.و تجزیه تحلیل با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS وتحلیل رگرسیون انجام پذیرفت.

۳-۲ روش تحقیق

تحقیقات کاربردی به سمت کابرد علمی دانش، هدایت می‌شوند. به عبارت دیگر هنگامی که با هدف برخورداری از نتایج یافته ها برای حل مسائل موجود، به تحقیق در سازمان می پردازیم، آن را تحقیق کاربردی می نامیم. در تحقیق کاربردی محقق می‌خواهد به اصول و قواعدی برسد که در موقعیت های واقعی و عملی به کار بسته می شود. بیشتر تحقیق های علوم انسانی از این نوع هستند. هدف اساسی این نوع تحقیق، بهبود روش ها است. بهبود محصول یا فرایند یعنی آزمودن مفاهیم نظری مسأله در موقعیت های واقعی است. برخی از صاحب‌نظران معتقدند که تحقیق کاربردی همان تحقیق بنیادی است با این تفاوت که علاوه بر به دست آوردن دانش علمی یا فنی جدید، از ابتدا برای رسیدن به هدف عملی مشخص جهت داده شده و نتایج آن اسا ساً برای بهبود وضعیت موجود به کار گرفته می شود ( حافظ نیا، ۱۳۸۸، ص۶۰ ).

با توجه به مطالب فوق، این تحقیق بر اساس هدف، کاربردی است، چون کاربرد کارت های ATM را بر بهبود عملکرد بانک‌ها میسنجد و سبب آشنایی با نقاط ضعف و قوت آن خواهد شد. در بعد کاربرد، از نتایج این تحقیق می توان در تصمیم گیری ها و سیاست ها و همچنین برنامه ریزی ها در بانک ها استفاده کرد. تحقیق حاضر بر اساس ماهیت و روش، یک تحقیق توصیفی، تحلیلی از نوع علی است. در تحقیقات علی تاثیر یک یا چند متغیر یا متغیرهای مستقل را بریک یا چند متغیر یا متغیرهای وابسته دیگر سنجیده می شود.

۳-۳) جامعه و نمونه آماری تحقیق

۳-۳-۱) جامعه آماری تحقیق

جامعه آماری عبارت است از مجموعه ای از افراد یا واحدها که دارای حداقل یک صفت مشترک باشند. معمولاً در هر پژوهش، جامعه مورد بررسی یک جامعه آماری است که پژوهشگر مایل است درباره صفت (صفت ها) متغیر واحدهای آن به مطالعه بپردازد ( ساروخانی، ۱۳۸۸، ص۱۵۶ ).

جامعه آماری این تحقیق را مشتریان (دارندگان کارت (ATM بانک های دولتی و خصوصی استان گیلان تشکیل می‌دهند. و از آنجایی که برای سنجش بهبود عملکرد از ابعاد آن استفاده شده و برای سنجش ابعاد از مشتریان نظرسنجی به عمل آمده سطح تجزیه و تحلیل فردی محسوب می شود.

۳-۳-۲) نمونه آماری تحقیق

گردآوری و مطالعه مجموعه جامعی از داده های مربوط به حوزه خاصی از پژوهش ها، یا از لحاظ فیزیکی غیر ممکن است و یا عملاً میسر نیست، ‌بنابرین‏ به دلیل محدودیت زمان، منابع و امکانات از روش نمونه گیری استفاده می شود. نمونه از جامعه آماری، مجموعه ‌اندازه‌هایی است که عملاً در جریان یک تحقیق گردآوری می شود ( حافظ نیا، ۱۳۸۸، ص۹۱ ).

در این تحقیق برای تعیین حجم نمونه بعلت نامعلوم بودن تعداد مشتریان (دارندگان کارت ATM) بانک های دولتی و خصوصی استان گیلان از فرمول جامعه نامحدود استفاده شده است.

که در آن Z آماره توزیع استاندارد در سطح اطمینان ۹۵% و برابر ۹۶/۱ می‌باشد. با فرض اعضای جامعه آماری نامحدود، P نسبت موفقیت (وجود همبستگی بین دو متغیر) و ۱-P بیانگر عدم موفقیت و هر کدام برابر ۵/۰ فرض شده و ε بیانگر میزان خطای مجاز است ( آذر و مومنی، ۱۳۸۸ ). و با بهره گرفتن از تحقیقات مشابه (مانند: تحقیق زحمتکش در سال ۱۳۹۲ که با موضوع بررسی رابطه بانکداری الکترونیک و رضایت مشتریان بانک ملی استان گیلان که دارای جامعه آماری نامحدود بود) برابر با ۰۷/۰ مفروض شد.

حجم نمونه تحقیق حاضر تقریباً ۳۸۴ مشتری برآورد گردید و با پیش‌بینی ریزش احتمالی تعداد ۴۰۰ پرسشنامه جهت جمع‌ آوری داده ها استفاده گردید و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

برای نمونه گیری و انتخاب شهرها از روش نمونه گیری خوشه ای استفاده شد ‌به این صورت که استان گیلان را به دو خوشه ی شرق و غرب تقسیم کردیم و در نهایت دو شهر رشت (غرب) و لاهیجان (شرق) انتخاب شدند. و این دو شهر بیش از پنجاه درصد شعب بانک‌های دولتی و خصوصی استان گیلان را شامل می‌شوند.

نمونه گیری خوشه ای:

از جمله روش های نمونه گیری که در برخی از موارد مناسب تر از روش نمونه گیری تصادفی ساده عمل می‌کند، روش نمونه گیری خوشه ای است. یک نمونه ی خوشه ای نمونه ای احتمالی است که در آن هر واحد نمونه گیری مجموعه ای یا گروهی از اعضا است.

دلایل مختلفی برای استفاده از نمونه گیری خوشه ای می‌تواند وجود داشته باشد. در صورتی که هزینه ی فراهم نمودن یک چارچوب که کلیه اعضای جامعه را فهرست می‌کند زیاد باشد و یا اگر هزینه فراهم آوردن مشاهدات با افزایش مسافت بین اعضا افزایش یابد، نمونه گیری خوشه ای می‌تواند کم هزینه تر از نمونه گیری تصادفی ساده یا طبقه ای باشد.

برای مثال فرض کنید می‌خواهیم درآمد هر خانوار را در یک شهر بزرگ برآورد کنیم، اگر از نمونه گیری تصادفی ساده استفاده کنیم نیاز به فهرست تمام خانوارهای شهر داریم. یافتن این چارچوب می‌تواند بسیار پرهزینه و یا غیرممکن باشد، استفاده از نمونه گیری طبقه ای نیز در چنین جامعه ای مستلزم داشتن فهرستی از خانوارها در هر طبقه می‌باشد. در این حالت می‌توانیم شهر را به نواحی معینی مانند بلوک ها (خوشه هایی از اعضا) تقسیم نماییم و یک نمونه تصادفی ساده را از بلوک های این جامعه انتخاب کرده و در آمد هر خانوار را در بلوک هایی که در نمونه واقع شده است اندازه بگیریم. این کار با بهره گرفتن از یک چارچوب که کلیه بلوک های شهر را فهرست نموده، به اجرا در می‌آید.

دلیل دیگری که استفاده از نمونه گیری خوشه ای را پیشنهاد می‌دهد جمع‌ آوری داده ها با هزینه ی کمتر است. برای مثال فرض کنید فهرستی از خانوارهای شهر در دسترس است و می‌خواهیم نمونه ای به روش تصادفی ساده از خانوارهای مختلف که در سطح شهر پراکنده اند تهیه کنیم. هزینه ی مصاحبه با خانوارها با توجه به هزینه رفت و آمد پرسشگر و دیگر هزینه ها بالا است. یک روش کاهش هزینه های رفت و آمد استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای می‌باشد زیرا افراد درون یک خوشه باید از نظر جغرافیایی به هم نزدیک باشند.

عزت نفس همان احترام به دانش‌های خود، ارزشمند دانستن مطالعه های پیش از کنکور و تصویر مثبتی است که داوطلب از خود در ذهنش می‌سازد و پرورش می‌دهد. مسأله عزت نفس و مقوله ارزیابی مثبت از خود از اساسی‌ترین عوامل رشد مطلوب شخصیت دانش‌آموز کنکوری است. مطالعات و پژوهش‌های متعدد کارشناسان آموزش و پرورش نشان می‌دهد، دانش‌آموزی که احساس خودارزشمندی و عزت نفس قابل توجهی دارد، در زمان کنکور موفق‌تر است و پیشرفت تحصیلی و کارآمدی بیشتری از خود نشان می‌دهد. این نکته حائز اهمیت است که پرورش احساس خودارزشمندی و عزت نفس داوطلبان کنکوری از مهم‌ترین وظایف و رسالت‌های اولیاء و مربیان مدارس است و در زمره الگوهای رفتاری معلم‌ها قرار می‌گیرد (توحیدی، ۱۳۸۱).

عزت نفس = پدر، مادر، معلم

پژوهش های دانشگاهی حاکی از آن است که نبود یا کمبود عزت نفس در دانش‌آموزان، باعث افزایش شاخص افت تحصیلی و رکود عملکرد علمی و تحصیلی می‌شود؛ چراکه میان عزت نفس و پیشرفت تحصیلی دانش‌آموزان به ویژه کنکوری‌ها رابطه معنادار و دوسویه‌ای وجود دارد. در این میان، معلمان و والدین دو محرک و عامل اصلی شکل‌گیری عزت نفس در شخصیت دانش‌آموزان یا از بین رفتن آنند. به طور مثال، والدین به عنوان الگو و سرمشق به ویژه قبل از ورود دانش‌آموزان به مدرسه می‌توانند از چگونگی درگیری با مسائل زندگی به فرزندشان آگاهی دهند و نقش مهمی در شکل‌گیری عزت نفس دانش‌آموزشان که روزی قرار است در کنکور شرکت کند، ایفا کنند. پدر و مادرها باید به خاطر داشته باشند، رشد روز افزون عزت نفس روحیه فرزندان ضروری است و اولیاء و مربیان مدارس باید با آگاهی از تفاوت‌های فردی، ویژگی‌های رشدی، مهارت‌ها، قابلیت‌ها، عواطف، منش و استعدادها برای تقویت عزت نفس دانش‌آموزان بکوشند. شاید این مهم با القا و سپردن برخی مسئولیت‌ها به دانش‌آموزان انجام پذیرد تا استعدادهای هر دانش‌آموز رشد کند (زارع زاده و درخشان فر، ۱۳۸۴).

نقش عملکرد تحصیلی در عزت نفس

موفقیت یا شکست تحصیلی همان‌ طور که از عوامل مختلفی چون نظام آموزشی، سازمان مدرسه و عوامل آن چون کتاب، معلم، مدیر و نیز خانواده و ویژگی‌های شخصی و فردی دانش آموزان ریشه می‌گیرد، آثار و پیامدهای مختلفی را نیز در ابعاد اجتماعی و فردی بر جای می‌گذارد. عزت نفس کودک قبل از هر چیز ابتدا در محیط زندگی‌اش پی‌ریزی می شود اما در مدرسه و کلاس درس است که نسبت به توانایی‌های خود و اینکه چگونه پیشرفت کند آگاهی می‌یابد. به طور معمول یک کودک تا سن ۱۸ سالگی حدود ۵ هزار ساعت از وقت خود را در مدرسه می‌گذراند و طی این مدت عقاید یا عادات خاصی کسب می‌کند. نحوه آموزش کودکان بسیار مهم‌تر از چیزی است که باید بیاموزند. نگرش کودک نسبت به یادگیری و مخصوصاً توانایی‌هایش، اثر بسیار مهمی روی عزت نفس و در نتیجه آینده‌اش دارد. ‌بنابرین‏ توجه و نوع رفتار والدین و معلم‌های مدرسه در این زمینه از اهمیت خاصی برخوردار است (زکالوند، ۱۳۸۴).

یافته های پژوهشی داخل و خارج از کشور

الف- پژوهش های انجام شده در خارج از کشور

گاما، جسوس، و میریلس^[۵۱] (۱۹۹۱) در پژوهشی جهت ارزیابی تأثیر تجربه شکست و موفقیت تحصیلی بر الگوهای اسنادی دانش‌آموزان ابتدایی نشان دادند که الگوهای اسنادی دانش‌آموزان موفق، درونی، پایدار و قابل کنترل بود. آن ها انگیزش تحصیلی، انتظار موفقیت، غرور و حرمت خود بالاتری داشتند؛ در حالی که اسنادهای دانش‌آموزان ناموفق، درونی، پایدار و غیرقابل کنترل بود و انتظار موفقیت‌ پایین، وجود احساس ترس، انتظار شکست در کارهای آینده و هم چنین حرمت خود پایین و احساس شرم نیز در آن ها وجود داشت.

در پژوهش آلن و دیتریش^[۵۲] (۱۹۹۱) تفاوت های دانش‌آموزان در انگیزش و اسناد در درس زمین‌شناسی مورد بررسی قرار گرفت و سعی شد که با انجام چند جلسه درمان منظم در زمینه اسنادهای دانش‌آموزان ‌در مورد موفقیت یا شکست آن ها در درس مورد نظر تغییراتی ایجاد شود. نتایج نشان دادند که تغییر اسنادها و مهارت در دروس با پیشرفت تحصیلی در آن درس ها مرتبط بود. به عبارت دیگر، تغییر در سبک زندگی و سبک اسنادی افراد، جنبه‌های متفاوتی از شناخت ها و هم چنین پاسخ های رفتاری آن ها را در مواجهه با موقعیت های مختلف اجتماعی و تحصیلی پیش‌بینی می‌کند. در حوزه آموزش و پرورش، دانش‌آموزان بر حسب سبک اسنادی خود می‌توانند پیشرفت تحصیلی شان را به عوامل مختلفی از جمله توانایی، سعی و کوشش، سطح دشواری تکلیف و بخت و اقبال نسبت دهند.

در همین راستا، تحقیقات (هاماچک^[۵۳] ، ۱۹۹۵؛ به نقل از اوزلینز، ۲۰۰۳) در نمونه‌ای از دانش‌آموزان ابتدایی و دبیرستان نشان می‌دهد دانش‌آموزان واجد سطح بالای «مفهوم خود»، تمایل بیشتری دارند که موفقیت خویش را به توانایی و شکست خود را به فقدان تلاش یا بدشانسی نبست دهند. در حالی که دانش‌آموزانی که مفهوم خود ضعیف‌تری دارند، احتمال بیشتری دارد که موفقیت خویش را به خوش‌شانسی و شکست خود را به فقدان توانایی نسبت دهند.

چنگ^[۵۴] (۲۰۰۳ ) تحقیقی را انجام داد که نتایج نشان داد، دانش آموزانی که انگیزش پیشرفت بالایی داشتند، عملکرد بهتری نسبت به دانش آموزان دارای انگیزش پیشرفت پائین داشتند.

اوزولینز و همکارانش (۲۰۰۳) نیز دریافتند، افرادی که دارای مرکز کنترل درونی هستند نسبت به افرادی که مرکز کنترل شان بر مبنای شانس یا قدرت دیگران است دارای عزت نفس بالاتری هستند. همچنین نشان دادند که رابطه مثبت و قوی بین منبع کنترل درونی و عزت نفس بالا، عزت نفس، انگیزش، خلاقیت و حل مسأله وجود دارد.

گانفرین و بارتلتو^[۵۵] (۱۹۷۴)، گوروگلا، اسچیلر، و والبرگ^[۵۶] (۱۹۷۱)، اگززپاورز و ایدوین^[۵۷] (۱۹۷۵)، پرات و اینسمان ^[۵۸] (۱۹۷۵ به نقل از راشیو^[۵۹]، ۲۰۰۲)، دریافتند که بین رفتار افراد با منبع کنترل درونی و افراد با انگیزه پیشرفت تحصیلی بالا همبستگی وجود دارد.

واینر و کوکلا^[۶۰] (به نقل از پتری، ۱۹۹۶) دریافتند افرادی که انگیزه پیشرفت تحصیلی بالا دارند، هنگام دستیابی به موفقیت، به علل توانایی و تلاش میل دارند و کسانی که انگیزه پیشرفت تحصیلی پائین دارند، در موقع شکست به اسناد دشواری تکلیف یا شانس گرایش دارند.

ولرند^[۶۱] (۱۹۸۲؛ به نقل از زارعی، ۱۳۸۰) در تحقیقی ‌به این نتیجه رسید، افرادی که دارای انگیزش درونی بالاتری باشند، پیشرفت تحصیلی بالاتری دارند.

هم چنین فوریتر^[۶۲] و همکاران (۱۹۹۵، به نقل از همان منبع) نیز ‌به این نتیجه رسیدند که بیشتر دانش آموزانی که نسبت به تحصیلات به صورت خودکار برانگیخته می‌شوند، عملکرد تحصیلی بهتری دارند.

۲-۲-۷ بیولوژی امید^[۱۸]

امروزه مفهوم امید، از نگاه زیستی نیز مورد توجه قرار گرفته است. یکی از شاخه­ های، روان شناسی مثبت گرا، ایمنی شناسی روانی عصبی^[۱۹] است که به بررسی تأثیر عوامل روان شناختی بر دستگاه ایمنی بدن و افزایش خطر بیماری می پردازد. یافته اساسی در این حوزه این است که شخصیت، رفتار، هیجان و شناخت همگی می تو انند پاسخ ایمنی بدن را تغییر داده و از این رو، خطر ابتلا به بیماری را تغییر دهند. این حوزه امیدوار است که روان درمانی بتواند برای پیشگیری و درمان بیماری های جسمانی مفید واقع شود. کشف بیولوژی امید با دانسته های مربوط به تأثیر دارونماها شروع شد. از نظر برخی فیزیولوژیست ها، امید مانند دارونما دارای اثرات بیولوژیک است و می‌تواند روی درد و ناتوانی جسمی تأثیر بگذارد. امید و انتظار باعث فعال شدن مدارهای مغزی و آزاد شدن اندورفین و انکفالین در بدن می شود. این وضعیت موجب کاهش درد در بدن می شود. در وضعیت ضعف جسمی و درد، درماندگی و نا امیدی تشدید می شود و در نتیجه، آندورفین و انکفالین کمتر و کوله سیتوکینین^[۲۰] بیشتری در بدن آزاد می شود. این فرایند باعث ایجاد سیکل معیوب افزایش درد می شود.

امید با ایجاد تغییر در حالات بیولوژی بدن، باعث شکستن این دور باطل می شود و واکنشه ای زنجیره­ای درد را تعدیل و در نتیجه مجب بروز احساس خوشایند می شود. این احساس به نوبه خود موجب آزاد شدن اندورفین و انکفالین و کاهش بیشتر درد می شود (اسنایدر، ۲۰۰۵).

۲-۲-۸ جایگاه امید در فرهنگ دینی

امید در فرهنگ اسلامی، از اهمیت بالایی برخوردار است. در اصطلاح علم اخلاق، به راحتی و لذتی که از انتظار تحقق امری محبوب، در قلب حاصل می شود، امید می‌گویند (منصوری،۱۳۸۷). امید به معنای انتظار وقوع خبری مسرت بخش می‌باشد. نا امیدی از واژه قنوط، به معنای یأس گرفته شده است. خداوند در آیه ۴۹ سوره مبارکه فصلت می فرماید : “برخی افراد، همین که دچار شر می‌شوند، زود نا امید و مأیوس می‌شوند.” خداوند در قرآن (زمر : ۵۳)، درباره نهی از نا امیدی می فرماید : بگو ای بندگان من، که بر خود اسراف و ستم کرده­اید! از رحمت خداوند غافل نشوید. خداوند در سوره حجر، آیه ۵۶، یأس از رحمت خداوند را به شدت مورد نکوهش قرار داده، این کار را مساوی کفر و گمراهی معرفی ‌کرده‌است. در تعابیر اسلامی و قرآنی، ناامیدی مطرود واقع شده است. خداوند در قرآن می فرماید (یوسف ، ۸۷) : از رحمت خدا مأیوس نشوند، جز گروه کافران . نتیجه این که، در دین اسلام، منشأ نا امیدی، غفلت از خدا و آیات اوست و معرفت به خدا مقدمه و شرط لازم در پیدایش حالت « رجاء» یا امید می‌باشد. ملا احمد نراقی در کتاب معراج السعاده می‌گوید : از منظر اسلام، امید در سلامت روانی انسان نقش مهمی برعهده دارد. امید، به زندگی انسان معنا می بخشد و مانع استیلای یأس و دلسردی بر انسان می‌گردد. بدون امید، زندگی، بی معنا و مبهم می شود. در این کتاب، ضد یأس از رحمت خدا، امیدواری به اوست که آن را صفت رجا گویند و « رجا» عبارت است از : انبساط سرور در دل به جهت انتظار امر محبوب، و این سرور و انبساط را وقتی امیدواری می‌گویند که آدمی بسیاری از اسباب رسیدن به محبوب را تحصیلکرده باشد. جنبه انگیزشی امید در اسلام مورد تأکید قرار گرفته است. از منظر اسلام، امید به منزله نیروی اجرایی برای حرکت است که عامل مستقیم تلاش­ها و رفتار انسان می‌باشد. به طور کلی، همه رفتارهای انسان آثار و جلوه های این نیروی عظیم روانی است (منصوری،۱۳۸۷). تجلی امید در فرهنگ تشیع، در وجود امام زمان (عج)، نهفته است. انتظار به ظهور منجی، در تشیع امید افزا است. بشارت به ظهور حضرت حجت و پیروزی نهایی حق بر باطل، از جلوه­های ممتاز امید است.

در زمینه اهمیت امید در سایر ادیان آسمانی مانند آئین مسیحیت، نیز ، مطالب زیادی بیان شده است. در آئین مسیحیت، امید آرزو و انتظار از برای چیزهای نیک و مقاصد پسندیده می‌باشد. در اهمیت امید در تحرک و پویایی انسان در داستانی از زندگی، حضرت مسیح (ع) ، می خوانیم که در جایی نشسته بود و پیرمردی را مشاهده کرد و که با کمک بیل و کلنگ به شکافتن زمین مشغول است. حضرت مسیح (ع) به پیشگاه خود گفت : خدایا، امید و آرزو را از او بگیر. ناگهان پیرمرد بیل را به کناری انداخت و روی زمین دراز کشید و خوابید. کمی بعد، حضرت مسیح (ع) گفت : بارالها، امید و آرزو را به او برگردان … . و مشاهده کرده که پیرمرد برخاست و دوباره مشغول فعالیت و کار شد. حضرت مسیح (ع) از او سوال کرد که من دو حال مختلف از تو دیدم : یک بار بیل را به کنار افکندی و روی زمین خوابیدی، و در مرحله دوم برخاستی و مشغول به کار شدی! پیرمرد در جواب گفت : بار اول، فکر کردم که پیر و ناتوان شده­ام، چرا این همه به خود زحمت دهم و تلاش کنم؟ بیل را به کناری انداختم و بر زمین خوابیدم، ولی چیزی نگذشت که این فکر به خاطرم خطور کرد که از کجا معلوم سال های زیادی زنده نمانم؟ انسان تا زنده است، باید برای خود و خانواده­اش تلاش کند، از این رو، برخاستم و بیل را گرفتم و مشغول کار شدم (اسنایدر،۲۰۰۱).

۲-۲-۹ مفروضه ها و اهداف اساسی امید درمانی

امید درمانی اسنایدر تنها درمانی است که امید را به عنوان هدف اصلی درمان مدنظر قرار داده است. اسنایدر (۲۰۰۱)، بنیان گذار نظریه امید و درمان مبتنی بر آن، امید را به عنوان سازه­ای شامل دو مفهوم این گونه تعریف می­ کند : ۱- توانایی طراحی گذرگاه هایی به سوی اهداف مطلوب به رغم موانع موجود و ۲- کارگزار و یا عامل انگیزش لازم برای استفاده از این گذرگاه ها. امید درمانی اسنایدر، بر اساس درمان راه حل مدار و درمان داستانی با روایت است و بر این هدف استوار است که به درمان جویان کمک کند تا اهداف را فرمول بندی کرده و گذرگاه های متعددی برای رسیدن به آن ها بسازند، خود را برای دنبال کردن اهداف برانگیزانند و موانع را به صورت چالش هایی برای غلبه از نو چارچوب بندی کنند (اسنایدر، ۲۰۰۰).

۲-۵ بنیانهای نظری تعدد معنوی جرم

در این مبحث مبانی و نظریاتی را که فلاسفه و حقوق ‌دانان کیفری در گذشته مطرح نمودند و به نوعی با تعدد معنوی مرتبط هستند مورد تجزیه و تحلیل قرار داده شده است.

۲-۵-۱ عقاید فلسفی

‌در مورد قاعده تعدد جرم به طور کلی دو طرز تفکر وجود دارد.(خاکپور، ۱:۱۳۴۷) اول، عقایدی که منکر وجود عنصر معنوی یا اخلاقی هستند. و بعد عقایدی که عنصر معنوی یا اخلاقی را پذیرفته‌اند. طرفداران عقایدی که منکر وجود عنصر معنوی یا اخلاقی هستند، به دو دسته قدریون و اثباتیون تقسیم می‌شوند.

قدریون: این دسته از فلاسفه معتقد به تقدیرند. اعتقاد آنان این است که تقدیر هر کسی در سر لوحه ازلی او نقش بسته و اعمال اشخاص را در لوح محفوظی ثبت شده می‌دانند و از این لحاظ وقوع آن را برای هر کسی اجباری می‌دانند. لذا طبق نظر طرفداران این عقیده هیچکس ‌در مورد اعمال ارتکابی هیچ گونه اختیار و اراده‌ای از خود ندارد و چنانچه مرتکب جرمی شود چون فاقد اراده است مسئولیتی ندارد و لذا اخلاقاً نیز او را مسئول نمی‌دانند. (همان)

اثباتیون: اثباتیون که به پیروان مکتب تحقیقی یا به طرفداران مکتب ایتالیایی معروف می‌باشند دارای عقاید جبری بوده و معتقدند که انسان در اعمال و رفتار خود آزادی ندارد و در حقیقت معتقد به جبر عملی هستند.(همان) بدیهی است عقاید جبری با مسئولیت اخلاقی مباینت دارد. آنان مطلقاً منکر جنبه اخلاقی جرم هستند و لذا اقدامات معمول علیه اشخاص را اقدامات تأمینی می‌دانند نه مجازات. بعلاوه اقدامات مذبور را نیز محدود به زمان معینی نمی‌دانند. به نظر آنان میزان و حدود اقدامات تأمینی بستگی به میزان خطری دارد که مجرمین برای اجتماع دارند. بعقیده آنان ‌در مورد جانی یا بالفطره(بر حسب تقسیم بندی خودشان) بایستی حتی قبل از وقوع بزه او را از اجتماع طرد کرد. آنان مطلقاً به مسئولیت اخلاقی مجرمین توجهی ندارند و لذا جرم را نقض اصول اخلاقی نمی‌دانند. به اعتقاد آنان جرم جزء طبیعت مجرم است. و یک سلسله عوامل از قبیل نسب و ساختمان فیزیکی و روانی و آداب و رسوم و آب و هوا و مقتضیات اجتماعی و غیره را موجب ارتکاب بزه می‌دانند. ‌بنابرین‏ آنان را مسئول اعمال خود نمی‌دانند. به نظر آنان کوچک‌ترین عملی که از کسی سر می‌زند ناشی از تاریخ حیات و مربوط به نیاکان اوست. آنان معتقدند اعمال اشخاص معلول عللی است که تشخیص دقیق آن غیر ممکن است ولی به هر صورت معتقدند تا حدودی می‌توان با تغییر دادن جریان سابقه و علل جرم از وقوع آن جلوگیری کرد. با اینکه پیروان این عقیده از نظر آزادی اراده نظر قبلی خود را تعدیل نمودند ولی هیچ‌وقت آزادی اراده و مسئولیت اخلاقی را مورد تأیید خود قرار ندادند. لذا عقاید مذبور پس از مدتی قاطعیت خود را تا حدود زیادی از دست داد. نتیجه افکار این مکتب، با مکتب قدریون یکی است لکن نحوه استدلال آن ها متفاوت می‌باشد. اثباتیون بر خلاف قدریون اعمال بعدی اشخاص را زائیده اعمال قبلی آنان می‌دانند. حال آنکه قدریون آن ها را در لوحی ثبت شده می‌دانند. بهر حال ما در مقام تشریح اصول عقاید آنان نیستیم و اشاره به اصول عقاید آنان صرفاً از نظر ارتباط آن با قاعده تعدد جرم می‌باشد.(همان، ۴)

عقایدی که عنصر معنوی یا اخلاقی را پذیرفته‌اند: مکاتبی که قائل به وجود عنصر معنوی یا مسئولیت اخلاقی هستند عبارتند از مکتب کلاسیک، نئو کلاسیک، مکتب فایده اجتماعی و چندین مکتب دیگر. گرچه اصول عقاید و سیاست جزائی هر یک از آنان تا حدودی با یکدیگر متفاوت می‌باشند ولی عموماً عنصر اخلاقی جرم و مسئولیت مجرمین را مورد تأیید قرار داده‌اند و لذا اساس قاعده تعدد جرم مورد قبول آنان قرار گرفته است.^[۱۴]

در جمع بندی این نظریات اینگونه باید گفت که عقایدی که عنصر معنوی را نپذیرفته‌اند قاعده تعدد معنوی جرم در نظریه آن ها جایگاهی ندارد، زیرا که در تعدد معنوی رکن معنوی و مادی باید وجود داشته باشد یعنی همان گونه که گفته شد عناوین متعدد یعنی جرایم متعدد و هر جرم نیز باید سه رکن وجود داشته باشد. ولیکن در نظر کسانی که عنصر معنوی جرم را پذیرفتند قاعده تعدد معنوی هم باید جایگاه خود را پیدا کند.

۲-۵-۲ رویکردها و سیستم‌های تعدد معنوی

در بین نظامهای حقوقی مختلف در خصوص «تعدد معنوی» نظریه های مختلف حقوقی ابراز شده است به نوعی که هر نظام حقوقی یکی از این نظریه ها را پذیرفته‌اند و به آن پایبندند. رویکردهایی که نسبت ‌به این قاعده وجود دارد در سه سیستم در زیر به آن پرداخته شده است. (علی آبادی، ۲۶۸:۱۳۶۸)

۲-۵-۲-۱ سیستم یکسانی تعدد مادی و معنوی

مطابق سیستمی که از طرف قانون ناسیونال سوسیال آلمان، اتخاذ شده قانوناً هیچ فرقی بین تعدد مادی و تعدد معنوی وجود ندارد قائل شدن فرق بین این دو بی‌فایده است. این سیستم از جهت سادگی، مرجع می‌باشد زیرا از اشکالاتی که تشخیص تعدد مادی از تعدد معنوی وجود دارد جلوگیری می‌کند. در سیستم قانونی آلمان قاعده تعدد جرم یکی از کیفیات مشدده بشمار می‌آید. آثار خیلی سخت برای متهم دارد سیستم مذبور از یک روح سرکوبنده نسبت به مجرم سرچشمه گرفته است از طرف دیگر نمی‌توان سیستم آلمان را یک سیستم منصفانه دانست، زیرا اگر بتوان قبول کرد تجمع چند جرم شدت مجازات را ایجاب می‌کند ولی نمی‌‍‌‌‌توان همین استدلال را ‌در مورد عمل واحد که واجد چند وصف است اقامه نمود، زیرا تعدد معنوی غالباً ناشی از طرز و نحوه تنظیم قانون است و همیشه مبین شدت مخالف بودن با اخلاق و یا خطرناکی آن برای جامعه نمی‌باشد.

۲-۵-۲-۲ سیستم مبنی بر نفی تعدد معنوی