اگرچه دیدگاه‌های سنتی، تاب‌آوری را به عنوان خصیصه شخصیتی غیرقابل تغییر ترسیم کرده‌اند (که ازنظر این دیدگاه‌ها یک فرد می‌تواند واجد یا فاقد آن صفت باشد) ولی شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد این ویژگی به میزان زیادی قابل‌تغییر است و می‌تواند در افراد ایجاد گردد (,۲۰۰۱ Masten).

اصول و پایه نظری تاب‌آوری برگرفته از نظریه شناختی – رفتاری (,۱۹۷۶ Beck؛ به نقل از جعفری، ۱۳۸۹) و نظریه یادگیری اجتماعی (,۱۹۷۷ Bandura؛ به نقل از جعفری، ۱۳۸۹) است. نظریه شناختی – رفتاری بر این باور است که خلق‌وخو و رفتار عمدتاًً به وسیله تفسیر شناختی دنیای پیرامون حاصل می‌شود. این نظریه بر تفسیر شناختی افراد از دنیای اطراف خود که در فرایند پیشرفت و اجتناب سازگاری افراد در یک موقعیت خاص مؤثر است تأکید می‌کند. از دید نظریه شناختی – رفتاری، تاب‌آوری از طریق ادراک افراد از موقعیت‌ها، باورهای فعلی و تاریخچه تجارب یادگیری افراد می‌شود. نظریه یادگیری اجتماعی، به یادگیری‌هایی که در درون یک بافت اجتماعی روی می‌دهد اشاره دارد. این نظریه در تبیین رفتار انسانی به تعامل متقابل پیوسته میان تأثیرات شناختی، رفتاری و محیطی تأکید دارد. این دو رویکرد نظری، تاب‌آوری را در تأکید بر رابطه بین افراد و محیط اجتماعی آن‌ ها و ماهیت پویا و تقابلی این روابط که به وسیله عوامل شناختی متأثر می‌شود، مفهوم‌سازی می‌کند. رشد تاب‌آوری به نظر می‌رسد به مشخصه‌ های شخصی افراد نظیر توانایی ارزیابی شناختی موقعیت، تجارب قبلی افراد و عوامل زمینه‌ای که از طریق موقعیت‌های خاصی تعریف می‌شود، وابسته باشد. باوجوداینکه خاستگاه تاب‌آوری تعریف مفهومی را فراهم می‌کند، پایه اصلی پژوهش تاب‌آوری بیانگر تحول نظریه تاب‌آوری در حوزه های بالینی و اجتماعی است (جعفری، ۱۳۸۹).

۲-۱-۳-۲- رویکردهای نظری مرتبط با تاب‌آوری

۲-۱-۳-۲-۱- نظریه بالبی و سبک دلبستگی

مفهوم تاب‌آوری بر اساس اصول اولیه نظریه دلبستگی قرار دارد و برخی از محققین و صاحب‌نظران بر این باورند که نظریه دلبستگی از ریشه‌های مفهوم تاب‌آوری است و بین نظریه دلبستگی و تاب‌آوری ارتباط وجود دارد (Keller, 2003).

نظریه دلبستگی فرض را بر این قرار داده است که روابط اولیه نوزاد – مراقب تعیین‌کننده روابط او در زندگی اوست و دلبستگی های ناایمن و ضعیف باعث ایجاد اختلال‌های روانی مثل اضطراب و افسردگی در فرد می‌گردد (,۲۰۰۷ Travis & Combos-orme). طبق نظر بالبی (۱۹۶۹)، این تجربه های تعاملی نخستین، درون سازی می‌شوند و با تشکیل مدل‌های درون کاری^[۲۵]، هم چگونگی رابطه فرد با دیگران را تعیین می‌کند و هم مشخص خواهند کرد که فرد شرایط استرس‌زا را چگونه تجربه خواهد نمود، احساسات مرتبط با آن را چگونه نشان خواهند داد و روش‌های مواجهه وی با آن شرایط چگونه خواهند بود (بشارت و همکاران، ۱۳۸۶).

بالبی و هم آینزورث^[۲۶] به بیان این مسئله پرداخته‌اند که تاب‌آوری نتیجه ایمن بودن سبک دلبستگی است زیرا کودک یا نوزاد با بهره گرفتن از تکیه‌گاه دلبستگی به عنوان پایگاه ایمن برای جستجوی محیطشان استفاده می‌کنند و ‌در صورتیکه نیاز به تسلی و آرامش داشته باشند، والدینشان در دسترس هستند. ‌با این همه این امکان هم وجود دارد که افرادی که سبک دلبستگی ناایمنی را در دوران کودکی تجربه کرده‌اند با فائق آمدن بر تجارب قبلی‌شان افراد تاب‌آوری شوند (,۲۰۰۷ Travis & Combos-orme).

۲-۱-۳-۲-۲- رویکرد آدلر به تاب‌آوری

مفهوم تاب‌آوری در مفهوم «غایت نگری خیالی^[۲۷]» آدلر دیده می‌شد، یعنی اندیشه‌های خیالی رفتار ما را هدایت می‌کنند (شولتز، ۱۹۹۰، ترجمه کریمی و همکاران، ۱۳۸۶). آدلر ‌در زمینه غایت نگری خیالی تحت تأثیر دیدگاه ویهینگر^[۲۸] قرار داشت که معتقد بود افراد با خیال‌ها و اعتقاد ‌به این‌که دنیا چگونه باید باشد، زندگی می‌کنند.

از مفاهیم نزدیک به موضوع تاب‌آوری در نظریه آدلر می‌توان به علاقه اجتماعی اشاره کرد. یکی از عوامل حفاظتی و افزایش‌دهنده تاب‌آوری علاقه اجتماعی است. علاقه اجتماعی یکی از مفاهیم مهم نظریه آدلر است. آدلر علاقه اجتماعی را بااحساس همانندسازی با دیگران برابر می‌دانست. «دیدن با چشم دیگران، شنیدن با گوش دیگران، احساس کردن با قلب دیگران». (کوری، ۲۰۰۵، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۵). آدلر معتقد بود که همه مشکلات و شکست‌هایی که افراد در زندگی با آن مواجه می‌شوند ناشی از فقدان علاقه اجتماعی است. این سازه همبستگی مثبتی با مؤلفه‌ها و شاخص‌های تاب‌آوری مانند اعتمادبه‌نفس، خود کارآمدی، رضایت از زندگی و بهزیستی روانی، اعتماد کردن و موردعلاقه بودن، شادمانی و حس شوخ‌طبعی و با درماندگی، خودشیفتگی، افسردگی و اضطراب که از شاخصه‌های آسیب‌پذیری هستند رابطه منفی دارد (Bass et al, 2002).

ردولف درایکوس^[۲۹] از پیروان آدلر بود. وی تاب‌آوری را «شجاعت کامل نبودن» تعریف ‌کرده‌است. او در سخنرانی جدیدش با همین عنوان تأکید ‌کرده‌است که در فرایند درمان با خانواده ها مشاوران باید اشتباه‌ها را کم‌اهمیت‌تر و کارهای خوبی را که افراد انجام می‌دهند را پراهمیت جلوه دهند. میزان تاب‌آوری در مجموعه خانواده، مک است مستقیماً متناسب با توانایی و تمایل خانواده برای نشان دادن شجاعت ناکامل بودن باشد (Milliren & Barrett-Krus, 2002).

هرچند درایکوس مستقیماً مفهوم تاب‌آوری را موردبررسی قرار نداده، ولی اشاره‌هایی که در ارتباط با شیوه های فرزند پروری و پرورش دانش آموزان داشته است که ‌به این مسئله مرتبط است. او در شیوه های انضباطی و مدیریت مدرسه و کلاس به مفهوم «دلگرم سازی^[۳۰]» تأکید می‌کند و خود این مفهوم ارتباط نزدیکی با شجاعت ناکامل بودن و تاب‌آوری دارد.

همچنین در این دیدگاه «دلسرد سازی^[۳۱]» از عوامل مخل تاب‌آوری و ایجادکننده رفتارهای نادرست در افراد است. برای آدلرگراها، فرد ناسازگار بیمار نیست بلکه دلسرد است (علیزاده، ۱۳۸۳).

در اصل می‌توان گفت تغییر نگرش نسبت به دلسردی‌های گذشته و ایجاد تاب‌آوری برای رویارویی با رویدادهای آینده پایه‌ای در مشاوره و روان‌درمانی آدلری است. علاوه بر این‌که از دیدگاه آدلر، درایکورس و روان شناسان آدلرگرا دلگرم سازی پایه‌ای برای ایجاد تاب‌آوری، تغییر نگرش نسبت به دلسردی‌های گذشته نیز که معادل شناسایی خطاها و تحریف‌های شناختی و به چالش کشیدن و مبارزه با آن‌ ها در رویکردهای شناختی است، مبنای تاب‌آوری است. (کاوه، ۱۳۸۸).

۲-۱-۳-۲-۳- رویکرد شناختی – اجتماعی بندورا درباره تاب‌آوری

یکی از نظریات مرتبط با تاب‌آوری، نظریه شناختی اجتماعی بندورا است (Harvey & Delfabbro, 2004 به نقل از کاوه، ۱۳۸۸). طبق نظر بندورا شخص، محیط و رفتار فرد باهم به طور تعاملی مل می‌کنند تا رفتار بعدی شخص را تعیین نمایند. به سخن دیگر، هیچ یک از این سه جزء را نمی‌توان جدا از اجزای دیگر به عنوان تعیین‌کننده رفتار انسان به‌حساب آورد (هرگنهان و السون ۲۰۰۹؛ ترجمه سیف، ۱۳۸۷ (. وی مفهوم تقابل سه عنصری^[۳۲] را ارائه ‌کرده‌است که در آن رفتار، عوامل شناختی و عوامل محیطی یا موقعیتی به عنوان تعیین‌کننده های متعامل^[۳۳] بر یکدیگر عمل می‌کنند ((Bandura, 1986.

بر اساس این نظریه، تاب‌آوری از تعامل بین عوامل محیطی، رفتاری و فردی به وجود می‌آید (کاوه، ۱۳۸۸).

۲-۱-۳-۲-۴- نگاه سلیگمن به تاب‌آوری

انواع ارتباط:

متخصصان رشته ی ارتباطات فرایند ارتباط را از جنبه‌های گوناگونی مورد بررسی قرار داده‌اند که عبارتند از:

ارتباط درون فردی و بین فردی:

« ارتباط درون فردی^[۱۶۴]» به ارتباطی گفته می شود که شخص با خودش برقرار می‌سازد و می‌تواند به صورت‌های خیال پردازی و نگارش افکار نمود پیدا کند.

«ارتباط بین فردی^[۱۶۵]» به ارتباط با شخص دیگر اشاره می‌کند. این نوع ارتباط دارای سه زیر مجموعه ارتباط دونفره ، جمعی و گروه کوچک می‌باشد. ارتباط دونفره که خود می‌تواند تعاملی یا ‌یک‌سویه باشد، به ارتباط بین دو نفر و نه بیشتر اشاره دارد. مثل ارتباط بین یک معلم و شاگرد. ارتباط در ‌گروه‌های کوچک نیز بخش عظیمی از زندگی هر فرد را شامل می شود. مثل ارتباط بین اعضای یک کلاس (محسنیان راد، ۱۳۸۲).

برخورداری از مهارت‌های ارتباط میان فردی خوب می‌تواند فرایندهایی از قبیل فروش، مشاوره، تربیت راهبری و رهبری متقابل که به آن رهبری گروهی گفته می شود و رفع اختلاف را حمایت کند.

ارتباط کلامی و ارتباط غیر کلامی :

« ارتباط کلامی^[۱۶۶]» همان‌ طور که از نامش پیدا‌ است نوعی ارتباط است که دست مایه اصلی آن کلام و زبان است. اکثر ارتباطات روزانهْ ما که مستلزم گفتار است از این دست می‌باشد. « ارتباط غیر کلامی^[۱۶۷]» نوعی ارتباط میان فردی است که در آن لغت وجود ندارد. این نوع ارتباط عبارت است از : زبان اشاره ، ‌تکانه‌ای بدن ، حالات بدن ، صـــدا ، عناصر هموند، لباس ، تماسهای چشمی ، رفتار ، حالات صورت ، لمس ، رقص ، کف زدن. ارتباط با دیگران در مواردی که با هم رودررو قرار داریم بسیار ظریف و پیچیده است. در واقع علاوه بر معانی کلماتی که به کار می‌روند مقدار زیادی از اطلاعات مربوط به موضوع نیز از طریق برخورد متقابل چشم ها ردوبدل می شود. رفتارظاهری، حرکات و حالات صورت نقش مهمی ایفا می‌کنند. ارتباط های غیر کلامی را در نوع پوششی که یک فرهنگ ترویج می‌کند نیز دیده می شود. در همه فرهنگ ها در موارد خاصی روش های پذیرفته شده و طبیعی برای نوع لباس پوشیده و مرتب کردن مو و آرایش صورت و آویختن جواهرات وجود دارد. با پیروی از این رسوم اجتماعی در لباس پوشیدن، شخص به اطرافیان خود نشان می دهدکه مایل است مطابق استاندارد های فرهنگی که هماهنگ با نوع لباس پوشیدن اوست با او رفتار شود. (فرهنگی, ۱۳۷۸)

مبانی ارتباط اثربخش:

اصول و مبانی ارتباط اثربخش عبارتند از:

صداقت: فرد جرات کند که خودش باشد. یعنی اینکه فرد بدون هیچ کم و کاستی همان گونه که هست باشد. صداقت سه جزء دارد: آگاهی از خود^[۱۶۸]، پذیرش خود^[۱۶۹] و بیان خود^[۱۷۰](بولتون، ۱۳۸۱).

عشق بدون انحصار طلبی: راجرز ‌در مورد این خصلت کلی چنین می‌گوید: نوعی عشق نسبت به فرد، آنچنان که هست، کارل مینگر این صفت را در معنای تحمل، انصاف، پایداری، منطق، محبت و به اختصار عشق واقعی شخص به شخص دیگر به کار می‌برد (بولتون، ۱۳۸۱).

همدلی: همدلی توانایی یک فرد است که به گونه ای تجربی، فرد دیگر چه تجربه ای در یک لحظه موعود و در یک چارچوب مشخص و با توجه به نظر خویش دارد. همدلی را اولین شرط خودشناسی می خوانند، که فرد خود را به جای دیگری ببیند و احساسات وی را تجربه کند (شفیع آبادی و ناصری، ۱۳۸۵).

موانع ارتباطی:

یکی از دلایل عدم حصول ارتباط اثربخش این است که مردم ناخواسته موانعی را در فرایند ارتباط شان وارد می‌کنند، که کار را دشوار می‌کند. در اغلب موارد وقتی که یک یا چند تن از افراد در حال تعامل گرفتار فشار روانی باشند احتمال بیشتری دارد که این سد های ارتباطی به وجود آید. موانع یا سد های ارتباطی بسیار زیادی وجود دارد. اما توماس گوردون فهرست جمعی ارائه داده است که به دوازده بازدارنده پلید ارتباط معروف است. و تحت سه مقوله قضاوت، ارائه راه حل و اجتناب از نگرانی های طرف مقابل، قابل بررسی است (بولتون, ۱۳۸۱).

مهارت مدیریت خشم:

هیجانات و عواطف در تمام تصمیم گیری ها رفتارها نقش دارند. چهار نوع هیجان اصلی وجود دارد. ترس، غم، شادی و خشم. احساسات دیگر ترکیبی از این چهار نوع هستند. خشم یک حالت هیجانی- ذهنی است و با وجود تضاد شناختی و برانگیختگی روانی نمود می‌یابد. خشم هیجانی بهنجار با جنبه‌های انطباقی بسیار است. با وجود این وقتی که تکرار، شدت و مدت آن افزون تر از جنبه‌های انطباقی باشد، ناکارآمد می‌گردد (نواکو^[۱۷۱]، ۲۰۰۳؛ نقل از البرز، ۱۳۸۶).

شیوه ی طبیعی و غریزی بروز عصبانیت ارائه ی واکنش های پرخاشگرانه است. عصبانیت پاسخ طبیعی نسبت به تهدید است. عصبانیت و خشم، انرژی لازم را در افراد ایجاد می‌کند تا بتوانند در صورتی که مورد حمله قرار بگیرند، بجنگند و از خود دفاع کنند. تأیید این مدعا تغییرات جسمانی است، که در موقع خشم آن ها را احساس می‌کنیم. افزایش ضربان قلب، افزایش فشار خون، جریان بیشتر خون به عضلات و … که همه ی این تغییرات ناشی از فعالیت دستگاه عصبی خودکار است و آمادگی فرد را تامین خواهند کرد. از طرفی باید توجه داشت که ما نمی توانیم نسبت به هر کس یا هرچیز که ما را تحریک کرده یا آزار می‌دهد، خشم بورزیم. قوانین، ضوابط اجتماعی و عقل سلیم محدودیت هایی را برای بروز عصبانیت به شکل طبیعی اعمال می‌کنند. مرور تاریخی نیز دال بر این است که جامعه ی بشری از خشم کنترل نشده آسیب های فراوانی دیده است.

خشم در طی دوره های گذشته مکانیسمی بوده که بقاء بشر را به دنبال داشت ولی واقعیت این است که قانونمندی جامعه ی انسانی کارکرد خشم را بشدت تحت تاثیر قرار داده است. امروزه مسیر جامعه ی انسانی به سمتی است که حیات فرد را در زمره ی ارزشمندترین موهبت ها قرار داده است و هر عاملی که این حیات را به مخاطره بیندازد قطعاً در انزوا قرار خواهد گرفت. خشم نیرویی است که مقابل این مسیر انسانی قرار دارد چرا که هدف خشم تخریب و از بین بردن است و جامعه ی متمدن انسانی به هیچ وجه به خشم این اجازه را نمی دهد.

تعریف خشم:

خشم^[۱۷۲]درلغت به معنای غضب و قهر آمده است (معین، ۱۳۷۶) و به عنوان واکنش هیجانی تحریک شده ی فرد در اثر جلوگیری یا خنثی کردن میل فرد به وسیله ی یک عامل هیجانی ناخوشایند، تعریف شده است (شعاری نژاد، ۱۳۷۵).

مهارت « مدیریت خشم »، یک مداخله رفتاری– شناختی است که به خشم به عنوان نیروی نشأت گرفته به دنبال خشونت تمرکز می‌کند (گاندولف^[۱۷۳]، ۲۰۰۱). همچنین مهارت مدیریت خشم بدین صورت نیز تعریف شده است: « به کار بردن راهبردهای مختلف (محیطی ، اجتماعی ، شناختی ، رفتاری ، تن آرامی ، مهارت های جرئت ورزی و فیزیولوژیکی ) برای به حداقل رساندن خشونت در روابط به طوری که در انجام امور روزمره (تحصیلی، شغلی، اجتماعی و خانوادگی) تداخل نکند، بلکه باعث انگیزش و پیشرفت نیز گردد» (لاتایلاد و باب کوک، ۲۰۰۰؛ نقل از البرز، ۱۳۸۶).

«ﻣﻨﺼﻮﺭ ﺑﻦ ﺣﺎﺯﻡ می‌گوید ﺑﻪ ﺍﻣﺎﻡ ﺻﺎﺩﻕ (ﻉ) ﮔﻔﺘﻢ: ﮔﺎﻫﻲ فردی ﺍﺯ ﻓﺮﺩ دﻳﮕﺮ، ﻗﺼﺪ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻋﻴﻨﻪ ﺩﺍﺭﺩ، ﺑﻪ این صورت که سراغ وی می‌آید و می‌گوید: من به نیاز خود آگاه تر از تو هستم، پولی در ﺍﺧﺘﻴﺎﺭ ﻣﻦ ﺑـﮕﺬﺍﺭ ﺗﺎ ﻣﺎﻳـﺤﺘﺎﺝ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺧﺮﻳـﺪﺍﺭﻱ ﮐﻨﻢ، ﭘـﺲ ﺩﺭﻫﻢﻫﺎ ﺭﺍ می‌گیرد ﻭ ﻣﺎﻳﺤﺘﺎﺝ ﺧـﻮﺩ ﺭﺍ ﺧﺮﻳـﺪﺍﺭی می کند، ﺳﭙﺲ ﺁﻧﻬﺎ ﺭﺍ ﭘﻴﺶ ﺻﺎﺣﺐ ﭘﻮﻝ ﻣﻲﺁﻭﺭﺩ، ﭘﺲ ﺍﻭ ﮐﺎﻻ ﺭﺍ ﺑﻪ وی می ﻓﺮﻭﺷﺪ؟ ﺍﻣﺎﻡ (ﻉ) ﻓﺮﻣﻮﺩ: آیا این دو اختیار دارند؛ ﺍﮔﺮ ﺑﺨﻮﺍﻫﺪ ﺧﺮﻳﺪﺍﺭﻱ ﮐﻨﺪ ﻭ ﺍﮔﺮ ﺑﺨﻮﺍﻫﺪ ﺗﺮﮎ ﮐﻨﺪ ﻭ ﻓﺮﻭﺷﻨﺪﻩ ﻫﻢ ﺍﮔﺮ ﺑﺨﻮﺍﻫﺪ ﺑﻔﺮﻭﺷﺪ ﻭ ﺍﮔﺮ ﺑﺨﻮﺍﻫﺪ ﺗﺮﮎ ﮐﻨﺪ؟ ﮔﻔﺘﻢ: ﺑﻠﻪ، چنین اختیاری دارند؛ ﺍﻣﺎﻡ(ﻉ) ﻓﺮﻣﻮﺩ: ﺍﺷﮑﺎﻟﻲ ﻧﺪﺍﺭﺩ.»

همان گونه که در قسمت اوصاف ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ توضیح داده شد، ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺍﺯ ﺟﻬﺖ ﺷﻴﻮﻩ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺩﻭ ﺻﻮﺭﺕ ﺗﻘﺴﻴﻢ می شود: ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺍﺻﺎﻟﺘﻲ و ﺣﺎﻟﺖ ﺩﻭﻡ، ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﻭﮐﺎﻟﺘﻲ ﺍﺳﺖ؛ درﻣﻌﺎﻣﻼﺕ ﺑﺎﻧﮑﻲ ﻫﺮ ﺩﻭ ﻧﻮﻉ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺭﻭﺍﺝ ﺩﺍﺭﺩ؛ با این وجود، معمولاً ﺩﺭ ﮐﺎﻻﻫﺎﻳﻲ ﮐﻪ ﺍﺭﺯﺵ ﺑﺎﻻﻳﻲ ﺩﺍﺭﻧﺪ، بانک به ﺻﻮﺭﺕ ﻣﺴﺘﻘﻴﻢ ﺩﺭ ﺧﺮﻳﺪ ﻭ ﻓﺮﻭﺵﮐﺎﻻ ﺩﺧﺎﻟﺖ ﺩﺍﺭﺩ و ﺩﺭ ﻣﻌﺎﻣﻼﺕ ﺧﺮﺩ، ﻣﺸﺘﺮﻱ ﺭﺍ ﻭﮐﻴﻞ ﺩﺭ ﺧﺮﻳﺪ ﺑﺮﺍﻱ ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻲنماید؛ ﺭﻭﺍﻳﺎﺕ ﭘﻴﺶﮔﻔﺘﻪ، ﺍﻓﺰﻭﻥ ﺑﺮ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪﻫﺎﻱ ﺍﺻﺎﻟﺘﻲ، ﺩﺭﺳﺘﻲ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪﻫﺎﻱ ﻭﮐﺎﻟﺘﻲ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎﻥ و تأیید می نمایند. ^[۱۰۶]

۴– روایات ناظر بر مشروعیت مرابحه با سود درصدی

«اسماعیل بن خالق می‌گوید، از امام کاظم (ع) ‌در مورد معامله عینه پرسیدم، گفتم: بسیاری از تجار ما امروزه معاملات عینه دارند و من برای شما توضیح می دهم که چه کار می‌کنیم، امام (ع) فرمود: توضیح بده، گفتم: معامله گری پیش ما می‌آید و کالایی را می‌خواهد، با هم گفتگو می‌کنیم در حالی که ما کالا را نداریم. به ما می‌گوید: «اربحک ده یازده، و اقول انا: ده دوازده» به تو سود می دهم ده به یازده، می گویم ده به دوازده، با هم چانه می زنیم تا به نرخی توافق می‌کنیم، پس از فراغ از تعیین سود، می پرسم چه کالایی را قصد داری تا برایت بخرم؟ … امام (ع) فرمودند: اشکالی در این معامله نمی بینم.»^[۱۰۷]

ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩ ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺍﺯ ﺟﻬﺖ ﺷﻴﻮﻩ ﻣﺤﺎﺳﺒﻪ ﺳﻮﺩ ﻧﻴﺰ ﺑﻪ ﺩﻭ ﺣﺎﻟﺖ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮﺩ؛ ﻧﺨﺴﺖ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺑﺎ ﺳﻮﺩ ﻣﺒﻠﻐﻲ و ﺣﺎﻟﺖ ﺩﻭﻡ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺑﺎ ﺳﻮﺩ ﺩﺭﺻﺪﻱ ﺍﺳﺖ. ﺩﺭ ﻣﻌﺎﻣﻼﺕ ﺑﺎﻧﮑﻲ ﻧﻮﻉ ﺩﻭﻡ ﺭﻭﺍﺝ ﺩﺍﺭﺩ ﻭ ﺭﻭﺍﻳﺎﺕ ﭘﻴﺶﮔﻔﺘﻪ، ﺍﻓﺰﻭﻥ ﺑﺮ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪﻫﺎﻱ ﺑﺎ ﺳﻮﺩ ﻣﺒﻠﻐﻲ، ﺩﺭﺳﺘﻲ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪﻫﺎﻱ ﺑﺎ ﺳﻮﺩ ﺩﺭﺻﺪﻱ ﺭﺍ ﻧﻴﺰ ﺑﻴﺎﻥ ﻣﻲنمایند.^[۱۰۸]

بند دوم- فقه امامیه

ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺩﺭ ﺧﻼﻝ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ، ﺍﺯ ﭘﻴﺸﻴﻨﻪ ﺑﺴﻴﺎﺭ ﻃﻮﻻﻧﻲ ﺑﺮﺧﻮﺭﺩﺍﺭ ﺍﺳﺖ ﻭ ﻓﻘﻬﺎﻱ ﺷﻴﻌﻪ ﺩﺭﺿﻤﻦ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺑﻴﻊ ﻳﺎ ﻣﻠﺤﻘﺎﺕ ﺁﻥ ﺑﻪ ﺍﻳﻦ ﺑﺤﺚ ﭘﺮﺩﺍﺧﺘﻪﺍﻧﺪ. ﻣﺮﺍﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﮐﺘﺐ ﻗﺪﻣﺎﻱ ﻓﻘﻬﺎﻱ ﺷﻴﻌﻪ ﻭ ﺑﺮﺭﺳﻲ ﺁﺭﺍﻱ ﺁﻧﺎﻥ ﮔﻮﻳﺎﻱ ﺍﻳﻦ ﺣﻘﻴﻘﺖ ﺍﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺪﻭﻥ آن که ﮔﺴﺴﺘﻲ ﺑﻴﻦ ﺍﺩﻭﺍﺭ ﻓﻘﻪ ﺍﻣﺎﻣﻴﻪ ﻭﺍﻗﻊ ﺷﻮﺩ، ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺩﺭ ﺗﻤﺎﻣﻲ ﺍﻳﻦ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﻣﻮﺭﺩﺗﻮﺟﻪ ﻓﻘﻬﺎ ﺑﻮﺩﻩ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻏﺎﻓﻞ ﻧﺸﺪﻩﺍﻧﺪ؛ ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪﺍﻱ ﮐﻪ ﺩﺭ ﺩﻭﺭﺍﻥ ﺷﮑﻞﮔﻴﺮﻱ ﺍﺟﺘﻬﺎﺩ ﺩﺭ ﻓﻘﻪ ﺷﻴﻌﻪ، ﺷﻴﺦ ﮐﻠﻴﻨﻲ، ﺷﻴﺦ ﺻﺪﻭﻕ، ﺷﻴﺦ ﻣﻔﻴﺪ، ﺍﺑﻮﺍﻟﺼﻼﺡ ﺣﻠﺒﻲ ﻭ ﺩﺭ ﻧﻬﺎﻳﺖ، ﺷﻴﺦ ﻃﻮﺳﻲ ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﺑﺤﺚ، ﮐﻮﺗﺎﻩ ﻧﻴﺎﻣﺪﻩ ﻭ ﻫﺮﻳﮏ ﺑﻪ ﺳﺒﮏ ﺧﺎﺹ ﺧﻮﺩ، ﺩﺭ ﻗﺎﻟﺐ ﺭﻭﺍﻳﺖ ﻳﺎ ﻓﺘﻮﺍ ﻣﺘﻌﺮﺽ ﺣﮑﻢ ﺍﻳﻦ ﻧﻮﻉ ﻣﻌﺎﻣﻠﻪ ﺷﺪﻩﺍﻧﺪ ﻭ ﭘﺲ ﺍﺯ آن نیز بحث میان ﺑﺰﺭﮔﺎﻥ ﺗﺎ ﺑﻪ ﺍﻣﺮﻭﺯ ﺍﺩﺍﻣﻪ ﭘﻴﺪﺍ ﮐﺮﺩﻩ ﺍﺳﺖ.

در خصوص حـکم ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺩﺭ ﻓﻘﻪ ﺍﻣﺎمیه می توان گفت با ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻓﺮﺍﻭﺍﻧﻲ ﺭﻭﺍﻳﺎﺕ ﻭﺍﺭﺩﻩ ﺩﺭ ﻣﻮﺿﻮﻉ ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ، ﻓﻘﻬﺎ ﺩﺭ ﻃﻮﻝ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺣﮑﻢ ﺑﻪ ﺟﻮﺍﺯ ﻭ ﺩﺭﺳﺘﻲ ﺑﻴﻊ ﻣﺮﺍﺑﺤﻪ ﺩﺍﺩﻩﺍﻧﺪ و ﺍﻟﺒﺘﻪ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻫﺎﻱ ﺩﻳﮕﺮ ﺑﺮﺍﻱ ﺁﻥ ﺷﺮﺍیطی ﺗﻌﻴﻴﻦ نموده اند که ﺍﻳﻦ ﺍﺣﮑﺎﻡ ﻫﻤﻪ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ ﺍﺯ ﻣﻀﻤﻮﻥ ﺭﻭﺍﻳﺎﺕ ﺑﺎﺏ ﺍﺳﺖ ﻭ ﺑﺮخی نیز ﺍﺯ ﻗﻮﺍﻋﺪ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻳﺎ ﺿﻮﺍﺑﻂ ﺍﺧﺘﺼﺎصی ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩ بیع نشأت می‌گیرد.^[۱۰۹]

مبحث دوم- ارکان و آثار عقد مرابحه

در این مبحث در گفتار اول، ارکان عقد مرابحه را مورد بررسی قرار می‌دهیم و در گفتار دوم به آثار این عقد می پردازیم.

گفتار اول – ارکان

به طورکلی عقد بیع یکی از عقود معین است که نه تنها در قانون مدنی شرایط انعقاد و آثار آن جداگانه طرح شده است بلکه بسیاری از قواعد عمومی قراردادها را نیز با خود دارد؛ به بیان دیگر محل سنتی طرح قواعد حاکم بر روابط قراردادی است و از سوی دیگر بیع، تابع شرایط کلی سایر قراردادها نیز می‌باشد.^[۱۱۰] مقنن برای صحت عقد بیع شرایطی را در نظر گرفته که در صورت فقدان برخی از این شروط، عقد باطل و با فقدان برخی دیگر عقد غیرنافذ می شود؛ از آنجا که عقد مرابحه از شقوق عقد بیع می‌باشد و علاوه بر شرایط و ارکان اختصاصی این عقد، شرایط و ارکان عقد بیع نیز در آن جاری می شود، براین اساس در بند اول به بررسی ارکان عمومی عقد مرابحه و در بند دوم به بررسی ارکان اختصاصی این عقد می پردازیم.

بند اول- ارکان عمومی

شرایط عمومی قراردادها، مانند قصد و رضا، اهلیت، مشروعیتِ جهت و معلوم بودن موضوع معامله در عقد مرابحه نیز باید رعایت شود. در عین حال، بعضی از این شرایط در عقد بیع آثار ویژه ای پیدا می‌کنند و ما زیر سه عنوان اراده، اهلیت تصرف و موضوع عقد بیع و متعاقباً عقد مرابحه از آن بحث می نماییم .

۱- قصد و رضا: اعلام اراده باطنی در عقد بیع که نسبت به بایع ایجاب و نسبت به مشتری قبول نام دارد، اساس بیع را تشکیل می‌دهد و بدون تردید باید صورت پذیرد زیرا هر گونه اختلاف در این باب مانع انعقاد بیع می‌باشد. در این که اراده نفسانی فروشنده و خریدار باید به نحوی ابراز شود، بحثی نیست، اما اختلاف در نحوه بیان این اراده می‌باشد. نظر مشهور فقه امامیه این است که ایجاب و قبول باید لفظی باشد و صدق مفهوم عقد و بالتبع شمول ادله وجوب وفا، در صورتی است که انشاء با الفاظ صورت گیرد؛ بر این امر، ادعای اجماع نیز شده است. در عین حال، بسیاری از فقهای متأخر به دلیل عدم امکان اعتماد به اجماع مورد ادعا و این که افعال هم در صورتی که دلالت بر اراده باطنی طرفین عقد داشته باشند، عرفاً برای تحقق مفهوم عقد کافی اند، و همچنین برخی دلایل دیگر، در کلیه عقود از جمله بیع، معاطات (عقدی که با فعل صورت می‌گیرد) را جاری دانسته اند،^[۱۱۱] مگر در مواردی که به موجب دلیل خاص باید ایجاب و قبول لفظی وجود داشته باشد.^[۱۱۲]

قانون مدنی ایران نیز با اعلام این مطلب، حسب ماده ۳۳۹ قانون مدنی بیان نموده که ممکن است بیع به داد و ستد واقع گردد و نیز به طور کلی با پذیرش تحقق انشای عقود از طریق افعال، حسب ماده ۱۹۳ قانون مدنی از نظریه فقهای متأخر پیروی ‌کرده‌است.^[۱۱۳]

با این وجود از آنجا که در بیع مرابحه لازم است، فروشنده رأس المال و سود موردنظر را به اطلاع مشتری برساند و با او ‌در مورد قیمت نهایی به توافق برسد به نظر می‌رسد: شیوه معاطات در بیع مرابحه امکان پذیر نباشد.

گذشته از نحوه ابراز اراده باطنی، تشریفات خاصی برای انعقاد عقد بیع وجود ندارد و صرف تحقق تراضی، موجب نقل مالکیت می شود. از این قاعده به عنوان اصل رضائی بودن بیع یاد می شود^[۱۱۴]و این اصل شامل عقد مرابحه نیز می شود. با وجود این، اصل رضائی بودن بیع بدون استثنا نمانده و بنا به ضرورت، در مواردی تابع تشریفات می‌باشد؛ مانند بیع صَرف (خرید و فروش طلا و نقره) که در آن قبض شرط وقوع معامله است یا فروش اموال دولتی یا اموال محکومٌ علیهِ احکام دادگاه ها که باید از طریق مزایده به فروش برسد و یا بیع املاک ثبت شده حسب مواد ۴۶ و ۴۷ قانون ثبت که بایستی به موجب سند رسمی باشد.

۲-۲-۱-۳- ابعاد هیجان

هیجان‌ها را می توان در چند بعد متمایز کرد:

الف) هیجان‌ها در کیفیت متفاوت هستند: بعضی از حالات هیجانی فی النفسه نا خوشایند و منفی هستند. مثل ترس، درد، خشم و تنفر و بعضی دیگر طبیعتاً پاداش دهنده و مثبت هستند مثل شادی و غرور (هانزداتیر و اولندیک^[۷۸]، ۲۰۰۷).

ب) هیجان‌ها در شدت و طول مدت نیز متفاوتند: تامپسون بیان کرده نه تنها کیفیت و نوع هیجان مهم است، بلکه شدت بر انگیختگی و طول مدت آن نیز دارای اهمیت است. یک تجربه با شدت متفاوت می‌تواند فشاری متفاوت روی شخص داشته باشد. برای مثال کودکی که برای مدت طولانی از والدینش جدا می شود، هیجان منفی شدیدتری را تجربه می‌کند و بیشتر احتمال دارد این رویداد برایش آسیب زا باشد و پیامد های متفاوتی نسبت به کودکی که در این جدایی فقط چند قطره اشک ریخته است، تجربه کند (هانزداتیر و اولندیک، ۲۰۰۷).

ج) برانگیختگی هیجانی ممکن است بر اساس اطلاعات درونی یا بیرونی باشد:
در تعیین حالات هیجانی خود، ما اطلاعات موثقی نسبت به آنچه در درونمان احساس می‌کنیم داریم. اما در تعیین حالات هیجانی دیگران ما فقط می‌توانیم بر اساس رفتار، تظاهرات صورت، متغیر های بافتی و محیطی، زبان و ژست بدنی شان قضاوت کنیم (هانزداتیر و اولندیک، ۲۰۰۷).

۲-۲-۱-۴- تعاریف مختلف تنظیم هیجان

تا کنون توافقی بر تعریف «تنظیم هیجان» وجود ندارد. به واقع بحث و مشاجره ی زیادی درباره ی آن وجود دارد، تا حدی که چالش ها درباره ی مؤثر بودن آن به عنوان یک سازه ی علمی رو به افزایش است (کول، مارتین و دنیس^[۷۹]، ۲۰۰۴).

پژوهش های انجام شده تعدادی تعریف را ارائه کرده‌اند. برخی از محققین تنظیم هیجان را توانایی افزایش یا کاهش هیجانات به میزان نیاز تعریف کرده‌اند. برای مثال اگر شما در میانه ی یک جلسه، در محل کار احساس ناراحتی کنید ممکن است سعی کنید با فکر کردن ‌در مورد چیز دیگری خود را از آنچه ناراحتتان می‌کند جدا کنید. بعضی از متخصصین این را یک مثال از تنظیم هیجان می دانند (اندامی خشک، ۱۳۹۲). گراس (۱۹۹۸) معتقد است تنظیم هیجان یک زمینه مطالعاتی است که بررسی می‌کند چطور افراد بر هیجاناتشان تاثیر می‌گذارند، کنترلشان می‌کنند یا آن ها را بیان می‌کنند.

کول و همکاران (۲۰۰۴) تنظیم هیجان را به عنوان تغییراتی که مرتبط با هیجانات هستند و به وسیله ی بعضی رخداد ها یا موقعیت ها فعال می‌شوند تعریف می‌کنند .

بریدج،مارجی و زف^[۸۰] (۲۰۰۱) تنظیم هیجان را به عنوان مجموعه ای از فرایند هایی در نظر گرفته اند که یک شخص ممکن است از آن ها برای فراخوانی یک هیجان مثبت یا منفی، حفظ آن هیجان، کنترل یا تغییر آن استفاده کند و آن ها بین هیجان و نوع ابراز آن هیجان تفاوت قائل شده‎اند ( به نقل از مک لم^[۸۱]، ۱۳۹۰) .

تنظیم هیجان به عنوان فرایند هایی که از طریق آن ها، افراد هیجاناتشان را برای پاسخ به توقعات محیطی هشیارانه و نا هشیارانه تعدیل می‌کنند، در نظر گرفته می شود (آلداو و همکاران، ۲۰۱۰).

(دال^[۸۲]۲۰۰۱؛ به نقل از مک لم، ۱۳۹۰) تنظیم هیجان را به عنوان تلاش فرد برای مدیریت هیجان در نظر گرفته است، که در آن هیجان خاصی برای یک هدف مورد استفاده قرار می‌گیرد.

گراس و تامپسون (۲۰۰۷) نوشته اند که اصطلاح تنظیم هیجان می‌تواند تنظیم به وسیله ی هیجان معنی شود یا می‌تواند اشاره به چگونگی کنترل هیجانات داشته باشد.

تنظیم هیجان شامل کنترل هیجان و توانایی تنظیم حالات روانی و روان – زیستی فرد است (ایزنبرگ و همکاران، ۲۰۰۷).

تامپسون (۱۹۹۴) تنظیم هیجان را به عنوان فرایند های درونی و بیرونی که عامل نظارت، ارزش گذاری و تعدیل عکس العمل های هیجانی، مخصوصاً هیجان های شدید و موقتی، برای دستیابی به اهداف شخصی می‌داند.

هم چنین تنظیم شناختی هیجان می‌تواند به عنوان مدیریت اطلاعات بر انگیخته شده هیجانی با راهبرد های شناختی هشیار تعریف شود (زلومکی و هان^[۸۳]، ۲۰۱۰).

برخی محققین تعریف گسترده تری از هیجان را استفاده می‌کنند. این محققین تنظیم هیجان را به صورت مجموعه گسترده ای از مهارت ها و توانایی ها که به حفظ سلامت و کارکرد سیستم هیجانی کمک می‌کند می بینند. تنظیم هیجان درست، شامل توانایی برای :

• • تشخیص اینکه شما یک پاسخ هیجانی دارید.

• • پذیرفتن پاسخ هیجانی تان ( به جای رد کردن آن یا ترسیدن از آن ها)

• • به کار بردن راهبرد هایی که به شما اجازه می‌دهد که شدت هیجان را زمانی که نیاز است کم کنید.

• • درگیر شدن در رفتار های هدفمند موقع ناراحتی.

• کنترل رفتارهای تکانشی موقع ناراحتی (سالترز- پدنولت^[۸۴]، ۲۰۰۹؛ به نقل از محمدی، ۱۳۸۹).

۲-۲-۱-۵-انواع روش های تنظیم هیجان

در حقیقت مفهوم تنظیم هیجان خیلی گسترده و فراگیر بوده و در بر گیرنده ی طیف وسیعی از فرایند های هشیار و نا هشیار فیزیولوژیک، رفتاری و روان شناختی می‌باشد (گراس ۲۰۰۱؛ به نقل از حسنی، ۱۳۸۹).

افراد به طرق مختلفی هیجانات خود را تنظیم می‌کنند، راهبرد های تنظیم هیجان ممکن است متمرکز بر تغییر رفتار (مانند فرونشانی)، توجه (مانند کنترل توجه، حواسپرتی)، شناخت (مانند ارزیابی مجدد شناختی، پذیرش) و واکنش های فیزیولوژیکی (مانند تکنیک های تنفس عمیق) باشد (تروی^[۸۵]، ۲۰۱۲).

تنظیم هیجان می‌تواند آگاهانه یا نا آگاهانه، زود گذر یا دائمی و رفتاری یا شناختی باشد. تنظیم هیجان رفتاری، نوعی از تنظیم هیجان است که در رفتار آشکار فرد دیده می شود، نسبت به تنظیم هیجان شناختی که قابلیت مشاهده ندارد و زود گذر است (گراس ۱۹۹۹؛ به نقل از
امین آبادی، دهقانی و خدا پناهی، ۱۳۹۰).

برای تنظیم هیجان شکل های مختلفی ارائه شده است، شامل: هشیار و غیر هشیار،
خود انگیخته یا دیگر انگیخته و تنظیم هیجان رو به بالا و رو به پایین.

الف)تنظیم هیجان هشیار در مقابل نا هشیار:

تنظیم هیجان نا هشیار یک فرایند نسبتاً خودکار است برای مثال رو به رو شدن با بعضی حالات فیزیکی خاص ممکن است هیجان های خاصی را بر انگیخته کند و مثال دیگری از چنین فرایندی سرایت هیجان های اولیه است. در چنین شرایطی شخص در تعاملات اجتماعی، حالات هیجانی دیگران را به خود می‌گیرد. تنظیم هیجان نا هشیار، اغلب وقتی که افراد با محیط و حوادث یکسانی و تکراری رو به رو می‌شوند، روی می‌دهد. تنظیم هیجان در سطوح
هشیارانه تری نیز رخ می‌دهد. در محیط کاری، افراد بعضی اوقات تغییرات عمدی در حالات هیجانی خود و دیگران به وجود می آورند تا بتوانند اعتماد به نفس را ارتقا بدهند یا روی دیگران تأثیر گذار باشند (لیو^[۸۶]، ۲۰۰۶).

ب)تنظیم هیجان خود انگیخته در مقابل دیگر انگیخته :

۲- عدم یکسان بودن ویژگی ها، سطح دانشی و بینشی به اشتراک گذارندگان دانش

متناسب نبودن سن افراد؛

عدم تشابه جنسیتی؛

متناسب نبودن سطح تحصیلات؛

متناسب نبودن سطح فرهنگی ارزش ها و باورهای فردی؛

و یکسان نبودن سطح دانش و تجارب افراد، از جمله موانع بر سر راه شکل گیری ارتباطات صحیح سازمانی و در نتیجه عدم تسهیم مؤثر دانش می‌باشد (هاشم پور، ۱۳۸۹).

۳- ترس از اعتراف به ندانستن

گاهی کارکنان از ترس این که در صورت استفاده از دانش دیگران از آن ها نا آگاه تر جلوه کنند از دانش دیگران استفاده نمی کنند و گاهی نیز کارکنان به اینکه از دیگران مشورت و راهنمایی نمی گیرند و تنها از روش مختص به خود استفاده می‌کنند افتخار می‌کنند (سیک روسکی^[۴۷]، ۲۰۰۹).

۴- عدم آگاهی دارندگان دانش نسبت به مفید بودن دانش برای دیگران

بعضی از کارکنان از ارزشی که دانش آن ها برای دیگران دارد آگاه نیستند و از طرف دیگر برخی از کارکنان نیز نمی دانند چه شخصی در سازمان دانش مورد نیاز آن ها را در اختیار دارد. در این حالت نه گیرنده و نه دارندۀ دانش خیلی دلواپس این که چه کسی نیازمند دانش است و یا چه کسی دارندۀ دانش است نخواهد بود. از بروز این حالت در سازمان تحت عنوان جهالت دوطرفه یاد می شود که بر طرف شدن این حالت نیازمند مدیریت صحیح دانش، ایجاد نقشۀ دانشی سازمان و مستندسازی فعالیت ها و تجربیات کاری است (رسایی نیا، ۱۳۸۷).

۵- آسان تر بودن به اشتراک گذاری دانش آشکار نسبت به دانش پنهان

در سازمان ها بیشتر به تسهیم دانش مستند و عینی تأکید می شود و به تسهیم دانش پنهان که غالباً به صورت تجربه در ذهن کارکنان سازمان وجود دارد و ارزش بیشتری را نیز برای سازمان دارد، توجهی نمی شود. برای آشکار نمودن چنین دانشی، سازمان ها باید به روش های تسهیم دانش پنهان مانند یادگیری عملی، گفتگو، حل تعاملی مسائل و ….. توجه کنند (زانگ و همکاران^[۴۸]، ۲۰۰۶).

۶- ضعف در مهارت های ارتباطی

اهمیت ارتباطات بین افراد در مدیریت دانش آنقدر زیاد است که یکی از دانشمندان این حوزه معتقد است: اگر یک دلار دارید و می خواهید آن را خرج مدیریت دانش کنید، بهتر است آن را برای ایجاد ارتباط بین افراد خرج کنید. تأثیر پررنگ مهارت های ارتباطاتی چه به صورت شفاهی و چه به صورت نوشتاری در تسهیم دانش بین کارکنان انکار ناشدنی است. کوچک‌ترین رفتار و گفتار ما می‌تواند بر انگیزۀ تسهیم دانش ما با همکاران مان و بالعکس اثرگذار باشد. افرادی که صرفاً در پی به کارگیری تکنیک های ارتباطی به منظور تأثیر گذاری بر دیگران و رسیدن به خواسته های فردی خود هستند افراد موفقی در برقراری ارتباط با دیگران نیستند (باواخانی، ۱۳۸۸).

۷- ضعف در اعتماد در بین کارکنان

فرهنگ تسهیم دانش بر اساس اعتماد ایجاد می شود. عدم اعتماد بین افراد اصلی ترین دلیل برای عدم تمایل آن ها به تسهیم دانش خود با دیگران است. هیچ عاملی به اندازۀ اعتماد در روابط کاری نمی تواند بر انگیزۀ تسهیم کارکنان اثرگذار باشد. اگر اعتماد نباشد هر فرد فکر می‌کند اگر بخشی از دانش خود را در اختیار دیگران قرار بدهد ممکن است دیگران از آن سوء استفاده کنند و یا بدون توجه به مالکیت معنوی، آن را به به اسم خود ارائه دهند و از منافع آن بهره مند شوند، ‌بنابرین‏ از تسهیم دانش خود سرباز می‌کنند (افتخاری، ۱۳۸۷).

۸- ترس از به مخاطره افتادن امنیت شغلی

بعضی از کارکنان ‌به این دیدگاه قدیمی که دانش و اطلاعات قدرت می آورد معتقدند و همین اعتقاد توجیه است که آن ها را وادار به مخفی کردن دانش و اطلاعات خود می‌کند و عدم تسهیم دانش را وسیله ای برای پیشرفت شغلی خود تصور کرده و بالعکس تسهیم دانش را عاملی برای تضعیف جایگاه سازمانی و قدرت خود می دانند و ‌بنابرین‏ به دلیل ترس از کاهش امنیت شغلی خود دانش خود را با دیگران تسهیم نمی کنند. این دسته از کارکنان با این طرز تفکر با ورود هر گونه نوآوری و تغییر نیز در سازمان احساس خطر می‌کنند (یانگ^[۴۹]، ۲۰۰۳).

۹- عدم آگاهی کافی از ارزش و مزایای به اشتراک گذاری دانش با همکاران

گاهی عدم وجود انگیزۀ کافی برای تسهیم دانش در ما به علت ندانستن و یا غافل بودن از مزایای فردی و سازمانی تسهیم دانش در سازمان است.

بعضی از افراد وجود دارند (قطعاً شما هم تعدادی از آن ها را در شغل و حرفۀ خودتان دیده اید و می شناسید) که خیال می کننند دانش قدرت است و هر چه آن ها بتوانند دانش بیشتری را برای خودشان کسب کنند، قدرت بیشتری در اختیار خواهند داشت. آن ها یکسری سیلوهای مجازی در اطراف خودشان به وجود می آورند و دانش خود را درون آن ها نگهداری می‌کنند و افراد دیگر را از آن ها دور می نمایند (کشاورزی، ۱۳۸۶).

در مقابل این گروه افراد مؤثری در سازمان وجود دارند که به ترویج و اشتراک دانش خود می پردازند. یکی از محققان معتقد است: بهترین استراتژی برای آینده اشتراک دانش آن هم به صورت وسیع می‌باشد.

این افراد دارای ویژگی ها و صفات مشخصۀ رفتاری زیر هستند:

۱- روحیۀ جمع گرایی به جای فرد گرایی و تک روی

۲- روحیۀ دیگرخواهی به جای خودخواهی

۳- روحیۀ جرئت و جسارت

۴- روحیۀ شفافیت

۵- نگاه مثبت اندیش

۶- اشتیاق به یادگیری و تعالی

۷- انعطاف پذیری در برابر دیدگاه های جدید

۸- داشتن روحیۀ بخشندگی و سخاوت

۹- داشتن نگاهی دوراندیش

افرادی که دانش را ذخیره می‌کنند معمولاً تشنۀ قدرت هستند، آن ها تمایل دارند تا پایگاه قدرت مناسبی برای خودشان به وجود آورند، اما در این فرایند هر گونه اعتمادی را که همکارانشان به آن ها می توانستند داشته باشند را از بین برده و نابود می‌کنند (افتخاری، ۱۳۸۷).

۲-۱-۵-۲- موانع سازمانی تسهیم دانش

یکی از موضوعات کلیدی تسهیم دانش در یک سازمان وجود زمینه مربوط به محیط و شرایط مناسب سازمانی است. موانع بالقوه ای که در این خصوص می‌توانند منجر به کاهش تسهیم دانش در سازمان شوند عبارتنداز:

۱- فقدان نگاه درست مدیران به اهمیت تسهیم دانش و عدم حمایت از آن

چنانچه مدیران ارشد سازمان به اهمیت تسهیم دانش در کسب موفقیت های فردی و سازمانی تأکید نکنند و تصویر واضح و روشنی از غایت آن برای کارکنان ترسیم نکنند، با وجود پشتیبانی سایر زیرساخت ها تسهیم دانش به صورت فعالیتی طبیعی در میان کارکنان شکل نخواهد گرفت.

۲- تمرکز شدید بر سلسله مراتب سازمانی