در واقع یکی از هدفهای عالی آموزش ایجاد شرایط مناسب به منظور دستیابی به بالاترین پیشرفت تحصیلی است. اگر فرد در جمع همکلاسی هایش فاقد جایگاه اجتماعی مطلوب و منزلت متناسب با آنچه که گمان می کند باشد، کارکرد اصلی وی یعنی کسب دانش و پیشرفت تحصیلی مختلف می شود. از طرفی، فرد به دلیل این که در مییابد که مورد توجه و علاقه افراد دیگر نمی باشد، تمایل به انزوا و تنهایی پیدا می کند و از میزان ارتباطات اجتماعی خود تا حد زیادی میکاهد. همین حالت گوشه گیری و گریز از دیگران، به تدریج تصورات منفی از خود، احساس عدم کاریابی و بی کفایتی همراه با کاهش در عزت نفس را در فرد تضج می دهد و در نتیجه خود را ناتوان از مواجهه با مشکلات و حل آن ها میبیند.
اکبری (۱۳۸۴) پیشرفت تحصیلی را تجلی جایگاه یک دانشجو میداند، این جایگاه ممکن است به نمرهای برای یک درس یا معدل مجموعهای از دروس در یک گروه یا در تمامی دروس اطلاق گردد.
در هر نظام تعلیم و تربیت میزان “پیشرفت تحصیلی” دانشآموزان یکی از شاخصهای موفقیت در فعالیتهای علمی است. سنجش میزان پیشرفت تحصیلی و عوامل مؤثر بر آن از جمله مسائل عمدهای هستند که توجه محققان را به خود جلب کردهاند. سالانه آموزش و پرورش هزینه های هنگفتی را صرف آموزش می کند ولی مشاهده می شود که برخی دانشآموزان پیشرفت لازم را نشان نمی دهند و معمولا هنگامی که پیشرفتی در آموزش از خود نشان نمی دهند، معلمان و والدین از آموزشهای اضافی و کتابهای کمک درسی استفاده میکنند و این کلاسها و کتب در بسیاری از موارد نتایج مفیدی در بر ندارد.
بدون شک در دنیای پیشرفتهی امروزی یکی از علائم موفقیت فرد، موفقیت تحصیلی می باشد که بدون آن توسعه و ترقی هیچ کشوری امکان پذیر نخواهد بود. ترقی هر کشوری رابطه مستقیم با پیشرفت علم و دانش و تکنولوژی آن کشور دارد. پیشرفت علمی نیز حاصل نمی شود مگر این که افراد متفکر و خلاق تربیت شده باشند. پیشرفت تحصیلی ضمن این که در توسعه و آبادانی کشور مؤثر است در سطوح عالی منجر به یافتن شغل و موقعیت مناسب و در نتیجه درآمد کافی می شود. دانشآموزانی که از موفقیتهای تحصیلی برخوردارند خانواده و جامعه با دیده احترام به آنان مینگرد و در جامعه با روحیه و نشاط بیشتری حضور خواهند یافت و در کنار اینها از هزینه های گزافی که از افت تحصیلی تحمیل آموزش و پرورش می شود کاسته خواهد شد.
پیشرفت تحصیلی همچون بسیاری از پدیده ها از ترکیب عواملی چون خانه، مدرسه و جامعه به وجود می آید. بررسی این عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی بخش مهمی از تحقیقات آموزشی را به خود اختصاص داده است. نظامهای آموزشی از طریق مطالعه و شناسایی عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی و ابعاد مختلف این عوامل، در جهت بهبود وضعیت تحصیلی و رفع کاستیهای موجود آموزش تلاش می کنند. زمینه خانوادگی و مدرسهای از جمله عواملی هستند که نقش تعیین کننده آن ها در پیشرفت تحصیلی اثبات شده است و محققین (شمیم، ۱۳۸۴) در مورد نقش عوامل خانوادگی از جمله سبکهای والدین و تعامل فعال (درگیری) والدین در افزایش موفقیتهای تحصیلی در هر پایه، جنس و قومیت اتفاق نظر دارند. مطالعات نشان می دهد دانشآموزانی که والدین پذیرنده دارند از دانشآموزانی که والدین مستبد یا آسان گیر دارند عملکرد تحصیلی بهتری دارند (به نقل از کیامنش و درخشنده، ۱۳۸۴).
در جوامع مختلف نیز گروههای تخصصی و روان شناسان همواره به بررسی جوانب مختلف تحصیل و شناسایی عوامل مؤثر بر آن تأکید کردهاند. زیرا نه تنها دانشآموزان و خانوادههای آن ها، بلکه جامعه نیز هزینه های زیادی را جهت تحصیل صرف می کنند، بنابرین دست یافتن به نتایج مثبت در زمینه تحصیل
(با شناسایی و کنترل عوامل مؤثر تأثیرگذار بر پیشرفت تحصیلی) میتواند منجر به پیشرفت همه جانبهی جامعه گردد. بررسیها نشان می دهند که هر فرد جهت ورود به اجتماع و در نتیجه رویارویی با موقعیتهای گوناگون و افراد مختلف (از نظر فرهنگی، اقتصادی، طبقه اجتماعی و …) به پارهای از ابزار مجهز شده است.
این ابزارهای فردی را میتوان ساختارهای روانی او دانست که میتواند فرد را به مقابله با رویدادهای زندگی یاری رساند (کیمیلمیر[۳۵] و همکاران، ۲۰۱۱) این ساختار روانی به طور متقابل تحت تاثیر عوامل مختلفی همانند خانواده، اجتماعی، گروه همسالان و غیره قرار دارد و از سویی آنان را تحت تاثیر قرار می دهد (باری[۳۶] و همکاران، ۲۰۱۱) به همین دلیل محققان همواره به تأثیرات این مؤلفه های روانی و عاطفی بر جنبه های گوناگون زندگی افراد توجه بسیاری کردهاند که از این میان میتوان به تاثیر این مؤلفه ها بر عملکرد شغلی، تحصیلی، اجتماعی و… اشاره کرد.
بخشی و زارع (۱۳۸۴) اعتقاد دارند که مطالعه عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی طی سه دهه اخیر بیش از پیش مورد توجه متخصصان تعلیم و تربیت قرار گرفته است. یافته های پژوهشی متعددی نشان داده اند که پیشرفت تحصیلی هم از ساختارهای دانش و فرایندهای پردازش اطلاعات تاثیر میپذیرد هم از عوامل محیطی تاثیر میپذیرند.
پیشرفت تحصیلی همچون بسیاری از پدیده ها، از ترکیب عواملی چون خانه، مدرسه، دانشگاه و جامعه به وجود می آید. بررسی این عوامل به عنان عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی بخش مهمی از تحقیقات آموزشی را به خود اختصاص داده است.
نظامهای آموزشی از طریق مطالعه و شناسایی عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی و ابعاد مختلف این عوامل، در جهت بهبود وضعیت تحصیلی دانشآموزان و رفع کاستیهای موجود آموزشی تلاش می کنند (کیامنش، سیف درخشنده، ۱۳۸۴).
با توجه به این که میزان پیشرفت و افت تحصیلی یکی از ملاکهای کارایی نظام آموزشی است. کشف و مطالعه متغیرهای تأثیرگذار بر عملکرد تحصلیی به شناخت بهتر و پیشبینی متغیرهای مؤثر در مدرسه میانجامد. بنابرین رسمی متغیرهایی که با پیشرفت تحصیلی در دروس مختلف رابطه دارد یکی از موضوعات اساسی پژوهش در نظام آموزش و پرورش است. مطالعه عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی طی سه دهه اخیر بیش از پیش مورد توجه متخصصان تعلیم و تربیت قرار گرفته است. یافته های پژوهشی متعددی نشان دادهاند که پیشرفت تحصیلی هم از ساختارهای دانش و فرآیندهای پردازش اطلاعات تأثیر میپذیرد هم از عوامل محیطی (بخشی و زارع، ۱۳۸۴).
پیشرفت تحصیلی یکی از شاخصهای مهمی در ارزیابی آموزش و پرورش است و تمام کوششها و کششهای این نظام، در واقع برای جامه عمل پوشاندن به این امر است. به عبارتی، جامعه و به طور ویژه آموزش و پرورش نسبت به سرنوشت، رشد و تکامل موفقیت آمیز و جایگاه فرد در جامعه، علاقه مند است و انتظار دارد فرد در جوانب گوناگون اعم از ابعاد شناختی و کسب مهارت و توانایی در ابعاد شخصیتی، عامل و رفتاری، آنچنان که باید پیشرفت کند و تعالی یابد.
