طراحی فرآیندهای مناسب ارائه خدمات نیز دیگر عامل در ارائه بهتر خدمات به مشتریان می باشد. بنابراین در این خصوص بایستی به تخصیص مکان های لازم برای ارائه خدمات بانکی در شعب بانک ها اشاره کرد. در دسترس قرار دادن نیازمندی های مطبوعاتی بانکی برای مشتریان و استفاده از راهنمای استفاده از این مطبوعات به مشتریان در تبلیغ دهان به دهان تأثیر مستقیم دارد. این بخش بمانند روابط عمومی سازمان بوده که می تواند تأثیر زیادی در ذهن و دید مشتری داشته باشد. اعتماد و امنیت نیز از دیگر عوامل مهم تأثیرگذاری بر تبلیغ دهان به دهان است که در کنار عامل رفتار و برخورد مناسب با مشتریان کمک زیادی به رضایتمندی مشتریان می کند. ایجاد حس امنیت در مشتریان و افزایش دقت در ارائه خدمات به مشتریان متناسب با نیازهای مشتریان و ارائه خدمات با رفتاری مسئولانه و مبتنی بر همکاری با مشتری بر جذب نیازهای مشتریان تأثیر مستقیم دارد.

( اینجا فقط تکه ای از متن پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

فرض دوم: بین اثربخشی تبلیغات دهان به دهان و نیات رفتاری مشتریان بانک مهر اقتصاد رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
نتایج آزمون (مقدار همبستگی برابر با ۷۶/۰ و معناداری۶۷/۲۰) می باشد که فرضیه فوق را تأیید می‌کند. بین اثربخشی تبلیغات دهان به دهان و نیات رفتاری رابطه معنی دار و مثبت ضعیفی وجود دارد. لذا هرگونه افزایشی در اثربخشی تبلیغات دهان به دهان موجب افزایش در نیات رفتاری مشتریان می گردد و بر عکس.
اثربخشی تبلیغات دهان به دهان بر نیات رفتاری مشتریان تأثیر بسیار کمی دارد که ناقض نتایج تحقیقات پیشین است. علی رغم این که وضیت مناسبی را داراست ولی نتوانسته بر نیات مشتری تأثیر بگذارد، بنابراین این زنگ خطر برای بانک مهر اقتصاد به صدا در می آید که در راستای اثر بخشی بیشتر تبلیغات دهان به دهان اقدام نماید. بعضی از این عوامل که فردی و بین فردی می باشند از کنترل بانک خارج اند، اما بانک با بهتر نمودن کیفیت خدمات خود می تواند عوامل رفتاری در مشتریان را تحت تأثیر خود قرار دهد و با ایجاد واحدهای مشاوره خدمات نه تنها از خصوصیات رفتاری مشتریان آگاه گردد بلکه آنان را در راستای اهداف تبلیغی خود همسو نماید. وجود افراد متخصص ورهبر عقیده در این مورد میتواند نقش مهمی داشته باشد. یکی از نقایصی که در تبلیغات دهان به دهان مشتریان بیان می گردد عدم ارتباط بانک به شبکه شتاب بانکی می باشد. با توجه به ارتقای این بانک از مؤسسه مالی و اعتباری بسیجیان به بانک مهر اقتصاد و برند سازی جدید، بهترین فرصت برای مسئولین بانک به وجود آمده تا بتوانند بر نیات رفتاری مشتریان مسخر شده و تأثیر خود را حک نمایند.
فرض سوم: بین کیفیت خدمات الکترونیک و نیات رفتاری مشتریان بانک مهر اقتصاد رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.
با توجه به نتایج آزمون ( مقدار همبستگی برابر با ۶۹/۰ و معناداری ۲۵/۲۲)، این فرضیه تأیید می‌گردد که بین کیفیت خدمات الکترونیک و نیات رفتاری رابطه معنی دار و مثبت متوسطی وجود دارد. بنابراین هرگونه افزایشی در کیفیت خدمات موجب افزایشی در نیات رفتاری مشتریان می شود و بر عکس.
رضایت یک مشتری از نامهای تجاری، بیش از همه خرید را آسانتر می سازد. زیرا این رضایت بعنوان نقطه اتکا و اعتماد تشخیص سریع محصول را تسهیل می کند. با زندگی در دنیای سرعت، مردم به طور مداوم در جستجوی راه هایی برای اتلاف کمتر زندگی شان می باشند. لذا علامت گذاری اغلب تصمیم خرید را سریع تر می کند. وقتی مشتریان به دفعات در استفاده از خدمت و یا محصولی احساس رضایت می کنند، به سرعت نسبت به کیفیت و ارزش پولی آن علامت تجاری احساس خاصی پیدا می کنند. این احساس یا توقع به مشتری کمک می کند که از خرید محصولات امتحان نشده خودداری کند. بیشتر مشتریان از خطرپذیری گریزانند و از ناشناخته ها دوری می جویند. ارائه دهنده دوستی و رضایت فواید روانشناسی نامهای تجاری، از فواید عملی محصول مهمتر است. از آنجایی که ارتباط نام تجاری با روح مصرف کننده از بین رفتنی نیست، ارزش نمادها و اسامی افزایش می یابد و نیات رفتاری مشتری را قابل پیش بینی می سازد(بودت، ۲۰۱۱).
فرضیه فرعی اول: تجربه استفاده از خدمات الکترونیک بر نیات رفتاری مشتریان بانک مهر اقتصاد تأثیر دارد.
نتایج آزمون (مقدار همبستگی برابر با ۸/۰ و معناداری۴۵/۱۹) می باشد که دال بر تأیید فرضیه فوق است. بین تجربه استفاده از خدمات الکترونیک بانک مهر اقتصاد و نیات رفتاری مشتریان رابطه معنی دار و مثبت متوسطی وجود دارد. هرگونه افزایشی در تجربه استفاده از خدمات الکترونیک بانک مهر موجب افزایش در نیات رفتاری مشتریان می گردد و بر عکس؛
جهت بررسی دقیق تراین بعد از مدل نتایج پاسخ دهندگان به دو حالت مشتریان دارای تجربه زیر ۵سال و بالای ۵ سال تقسیم گردید. ۳/۳۰درصد از پاسخ دهندگان کمتر از پنج سال و ۷/۶۹ درصد پنج سال یا بیشتر از پنج سال سابقه همکاری با بانک مهر اقتصاد را دارند. با توجه به تأثیر مثبت تجربه مشتریان بر تمامی ابعاد مدل، بانک مهر اقتصاد باید با طرح ریزی مشوقهای مناسب از قبیل تسهیلات ارزان قیمت و بلندمدت برای مشتریان، مشارکت بیشتر در تأمین مالی طرح ها و سرمایه در گردش بنگاه های تولیدی، پیوستن هر چه سریعتر به شبکه شتاب بانکی، توسعه بانکداری شرکتی، تشکیل باجه صدور ضمانت نامه بانکی، مشارکت و حمایت از طرح های عام المنفعه(بازاریابی اجتماعی)، ترویج اثربخش نام جدید بانک که هنوز بطور کامل جایگزین نام قبلی(مؤسسه مالی و اعتباری بسیجیان) نشده است، عقد قرارداد با سازمانها، دستگاه ها و ارگانها جهت پرداخت حقوق و دستمزد کارکنان، در صدد افزایش دایره مشتریان و ماندگاری و رسوب هرچه بیشتر آنها نماید. بعبارتی مدت زمان تجربه مشتریان را در استفاده از خدمات بانکی خود افزایش دهد.
۵-۳ بحث و بررسی و نتیجه گیری
با توجه به کلیه نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها، می‌توان دریافت که نتایج حاصل از این پژوهش با نتایج حاصل از پژوهشهای انجام گرفته در داخل و خارج از کشور تطبیق دارد. نتایج بررسی مطالعات انجام شده و بررسی داده های تحقیق نشان می دهد که برای اثربخشی تبلیغات دهان به دهان بهبود کیفیت خدمات الکترونیکی بانک لازم است(لایو و همکاران،۲۰۱۰). سپس باید زیرساخت های لازم را برای تصویر بهتر خدمات الکترونیک آماده کرد و جهت اجرای هرچه بهتر آن ضوابط و قوانین لازم را وضع نمود. پس از آماده سازی زمینه ها، ساختارهای سازمانی لازم از جمله ساختار نیروی انسانی را تعیین نمود(عظیمی، ۱۳۸۸).
اگر در سازمان زیرساخت های لازم نرم افزاری و سخت افزاری فراهم باشد اما فرهنگ و آمادگی پذیرش سیستمهای الکترونیکی وجود نداشته باشد و یا اینکه ساختار نیروی انسانی به خوبی چیدمان نشده باشد سازمان با مشکلات زیادی مواجه خواهد شد(قارلقی، ۱۳۹۰).
از دیگر تحقیقاتی که نتایج بدست آمده این تحقیق را مورد تأیید قرار می دهد؛ تحقیقات چانگ و وانگ (۲۰۱۱) می باشد. آنها در پژوهش خود تحت عنوان “رابطه میان کیفیت خدمات الکترونیک، ارزش، رضایتمندی و وفاداری به خرید الکترونیک” به بررسی تأثیر ارائه خدمات بر رضایتمندی مشتریان می پردازند. بررسی داده های تحقیق با بهره گرفتن از مدل معادلات ساختاری صورت پذیرفته و نتایج بررسی این تحقیق نشان می دهد که ارائه خدمات به صورت غیر مستقیم از طریق عوامل ارزش دریافتی از خدمات و رضایتمندی بر وفاداری مشتریان تأثیر می گذارد. همچنین متغیر ارزش دریافتی از طریق عامل رضایتمندی مشتریان بر وفاداری استفاده از این خدمات تأثیر می گذارد. این مهم نشان دهنده تأثیر ارائه سریع خدمات از طریق روش های نوین منجمله به صورت الکترونیک را مورد تأکید قرار می دهد. همچنین آراسلی و اسمادی^[۲۵](۲۰۱۰) در مقاله ای تحت عنوان”مقایسه کیفیت خدمات در صنایع بانکداری قبرس ابعاد کیفیت خدمات را در بانک های قبرس مورد بررسی قرار داده اند. این دو پژوهشگر از ابعاد پنجگانه مدل سروکوال استفاده و نتایج حاصل از این مطالعه نشان دهنده این واقعیت است که انتظارات مشتریان بانک به طور کامل توسط خدمات ارائه شده از سوی بانک ها برآورده نشده است و از میان پنج بعد مدل کیفیت خدمات، بیشترین شکاف مربوط به مؤلفه” همدلی و درک مشتریان” می باشد. همچنین نتایج حاصل از این مطالعه نشان می دهد که مؤلفه” قابلیت اطمینان” بیشترین اثر را بر رضایت مشتریان بانک ها داراست. که نتایج این تحقیق تأثیر مهم داشتن رابطه نزدیک با مشتری و تأثیر آن بر ایجاد امنیت را بیان می دارد.
در تحقیقی تحت عنوان: بررسی تأثیر کیفیت خدمات بانکداری الکترونیک بر ابعاد رضایتمندی مشتریان بانکهای کرج توسط دکتر مرتضی قاسمی، محمد پاک قلب، رامین حسنی ریوندی در سال ۹۱ انجام گرفت. از روش تحقیق توصیفی از نوع همبستگی جهت تجزیه و تحلیل داده ها و برای جمع آوری داده ها و اطلاعات از پرسشنامه استفاده شده است. جامعه مورد بررسی، مشتریان بانک های شهرستان کرج هستند که با روش نمونه گیری تصادفی ساده مورد مطالعه قرار گرفته اند. در این تحقیق از آزمون خی دو استفاده و تمامی محاسبات به وسیله نرم افزار SPSS انجام گرفت. نتایج این تحقیق نشان می دهد که بین ابعاد کیفیت و رضایتمندی مشتریان رابطه معنی داری وجود دارد.
در تحقیق دیگری با عنوان بررسی عوامل تأثیرگذار بر استفاده از خدمات الکترونیک بانکی که در سال ۸۹ توسط آقایان مسلم علوی و فریبرز رحیم نیا انجام گرفت نتایج زیر بدست آمد. در بین مشتریان بانکهای دولتی شیراز با توزیع پرسشنامه به تعداد ۴۲۰ نفر و تجزیه و تحلیل داده های جمع آوری شده مشخص گردید از بین عوامل تأثیرگذار، عامل فناوری بیشترین تأثیر را بر استفاده مشتریان از خدمات الکترونیک بانکها داراست و مابقی عوامل تأثیر مستقیم و مثبتی بر متغیر خروجی مدل دارند.
در این پژوهش رابطه بین مؤلفه های کیفیت خدمات الکترونیک، اثربخشی تبلیغات دهان به دهان و نیات رفتاری مشتریان، از طریق متغیر میانجی تجربه مشتریان در استفاده از خدمات الکترونیک بانک مهر اقتصاد مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس مطالعات انجام گرفته و بهره مندی از نظرات صاحب نظران این رشته در تعریف متغیرهای تحقیق، ابتدا مدل مفهومی (شکل ۲-۲) که با مدل تحقیقهای دیگر مشترکات کمی داشت، مورد مطالعه و آزمون برازش قرار گرفت. پس از انجام تحلیل مسیر بوسیله نرم افزار لیزرل و بر اساس آزمونهای فریدمن و تی استیودنت، در نهایت تأثیر دو متغیر کیفیت خدمات الکترونیک و اثربخشی تبلیغات دهان به دهان بر نیات رفتاری مشتریان مشاهده گردید. از طرفی ملاحظه شد تجربه مشتریان نیز به عنوان متغیر مداخله گر بر متغیرهای اصلی و خروجی تأثیر معنی دار مثبتی را داراست. پس از آزمون فرضیات، پیشنهادات لازم به فراخور هر یک از فرضیات و بهبود شرایط فعلی ارائه گردید. یکی از مهمترین استراتژیهایی که برای بانک مهر اقتصاد ترسیم شد بهبود وضعیت تبلیغات دهان به دهان با مجموعه ای از اقدامات می باشد. اقدامات پیشنهادی عبارتند از: افزایش سرعت عملیات بانکی در بانکداری الکترونیکی، کارآمدتر نمودن تراکنش ها در بانکداری الکترونیک، افزایش سرعت پاسخگویی به شکایات، افزایش اعتماد به حفاظت از حریم خصوصی مشتریان در بانکداری الکترونیکی، دادن اطلاعات کامل و صادقانه به مشتریان جهت جلب بیشتر اعتماد آنان به ویژه در خصوص سود سپرده ها و سود تسهیلات که برای عمده مشتریان مبهم می باشد، افزایش دسترسی به خدمات الکترونیکی در هرجا و هر زمان، سهولت در استفاده و رایگان بودن خدمات الکترنیکی، ترویج معیارهای بانکداری بدون ربا بصورت عینی و واقعی، افزایش کیفیت گرافیک سامانه و زیباسازی شعب و خدمات رفاهی در شعب و سهولت در مبادلات بین بانکی.
۵-۴ پیشنهادات تحقیق
با توجه به نتایج پژوهش حاضر پیشنهادات ذیل برای تحقیقات در دو بخش پیشنهادات کاربردی و پیشنهاد برای تحقیقات آتی ذکر می گردد.
الف. پیشنهادات برای تحقیقات آتی

• • بررسی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر اثربخشی تبلیغات دهان به دهان؛

• • بررسی موانع مؤثر در آمادگی الکترونیکی کیفیت خدمات الکترونیکی؛

• • بررسی تأثیر تخصص نیروی انسانی دانشی در بهبود تصویر و برند بانک؛

• • بررسی سایر عوامل مؤثر بر نیات رفتاری مشتریان؛

• • تأثیر تجارت الکترونیک بر خدمات در فعالیتهای کسب و کار؛

• • برسی نقش کیفیت خدمات الکترونیک در کسب مزیت رقابتی در بانکها؛

ب. پیشنهادات تحقیقات کاربردی

• • بررسی تأثیر کیفیت خدمات الکترونیک بر اعتماد، تعهد، کیفیت رابطه و وفاداری مشتریان بانک مهر اقتصاد؛

• • بررسی عملکرد کیفیت خدمات الکترونیک در بانک مهر اقتصاد؛

• • بررسی مقایسه ای بانک های موفق و رقیب بانک مهر اقتصاد و مقایسه آن با میزان رضایت و وفاداری مشتریان؛

• • بررسی تأثیر استراتژیهای بانک مهر اقتصاد بر نیات رفتاری مشتریان؛

• • بررسی و اندازه گیری تأثیر خدمات الکترونیک در بهره وری سازمانی بانک مهر اقتصاد؛

۵-۵ محدودیت های تحقیق
موانع و محدودیتهای مختلفی در هر تحقیق پیش روی هر محققی قرار می گیرند که در این رابطه هر چه موضوع مورد تحقیق جدیدتر و در برگیرنده مطالب اساسیتر و تأثیرات بیشتری باشد، مسلماً این موانع و محدودیتها بیشتر بوده و رفع آنها فعالیت بیشتری را میطلبد. بنابراین حجم و گستردگی موضوع از یک سو و عمق و ژرفای کار محقق برای تحقیق از سوی دیگر، عوامل اثرگذار بسیار مهمی هستند که بر میزان و شدت موانع پیش روی تحقیق اثر میگذارند. در مقابل، این تحقیقات برای به نتیجه رسیدن هم نیازمند امکانات بیشتر و مسلماً گستردهتری است که قطعاً در میزان موفقیت پروژه تحقیقاتی اثر مستقیم و غیر قابل انکاری خواهد داشت. البته آنچه در این میان باید بسیار مورد توجه قرار بگیرد بهینه بودن مصرف امکانات (مالی و غیرمالی) است. در این پژوهش موانع مهم و در عین حال متعددی پیش روی محقق بود که عمدهترین آنها عبارتند از:

1. 1. پژوهش هایی که داده های اصلی آنها با روش پیمایشی و استفاده از پرسشنامه گردآوری می شود با محدودیت ذاتی ناشی از کاربرد پرسشنامه روبرو هستند. زیرا همواره این امکان وجود دارد که پاسخگویان به سؤالات آنچه را که واقعا به آن اعتقاد دارند بیان نکنند و عوامل مختلف محیطی بر اظهار نظر آنها اثر گذارد. از آنجائی که این پژوهش نیز از نوع پیمایشی و مبتنی بر روش توزیع پرسشنامه است با محدودیت ذاتی که از ماهیت این روش و این ابزار نشأت می گیرد روبروست.

1. 1. اگر چه در تدوین پرسشنامه این تحقیق به ابزار گردآوری داده های سایر تحقیقات نیز مراجعه شده و شباهت هایی میان فرضیه ها و پرسش های این پژوهشها وجود دارد؛ اما به هر حال پرسشنامه این تحقیق از نوع محقق ساخته بوده و یک ابزار استاندارد محسوب نمی شود. با توجه به این واقعیت ممکن است اعتبار اندازه گیری داده ها در برخی جهات مورد تردید قرار گیرد.

1. 1. مشتریان خدمات بانکی در استان سمنان بدلیل مهاجر پذیر بودن استان، از دیدگاه خصوصیات جمعیت شناختی دارای گوناگونی زیادی هستند و این موضوع می تواند پی بردن به نظریات و خواسته ها و قضاوت های آنها را نسبت به کیفیت خدمات الکترونیک بانکی با دشواری روبرو سازد. البته در تنظیم پرسشنامه این پژوهش تا حد امکان دقت لازم بکار رفته و روائی و پایایی آن بررسی و تأیید گردیده اما به هرحال پراکندگی زیاد در خصوصیات رفتاری نمونه آماری می تواند بر اعتبار این تحقیق اثرگذاشته باشد.

1. 1. با توجه به اینکه این پژوهش در منطقه محدودی انجام گرفته؛ یافته ها و نتایج آن نیز در قلمرو مکانی آن متغیر می باشد و به سادگی نمی توان این نتایج را به سایر مناطق کشور و دیگر گروه های جمعیتی تعمیم داد. از این رو کاربرد یافته های این تحقیق محدود می باشد. مضافاٌ این که استان سمنان به لحاظ پراکندگی جمعیت یکی از استانهای کم تراکم بوده و شهرستان های استان از نظر بعد مسافت فاصله زیادی نسبت به یکدیگر دارند.

فهرست منابع
منابع فارسی

خود ارزشمندی با تأیید اجتماعی یا پیشرفت است .
هم چنین خلق بهنجار با الگوی ذهنی کارآمد مشخص
می شود که در آن ارزشم ندی شخص مستقل از آن
است که آیا فرد توسط دیگران دوست داشته شود یا در
با ICS انجام تکلیف موفق شود. در این معنی
رویکردهای تحلیلی ۲۰ توافق بیشتری دارد.
۱۹۱۷ ، به نقل از چمپیون و ، از نظر فروید ( ۱۸۸۶
پاور، ۱۹۹۵ ) افسردگی ناشی از معطوف شدن
احساسات دوگانه ۲۱ خصومت آمیز از شیء از
دست رفته ۲۲ به خود می باشد. از این نظر فروید بین من ۲۳
و من آرمانی ۲۴ تمایز گذاشت. تضاد میان من و
من آرمانی موجب افسردگی می شود و ارزشمندی خود
در رابطه با نیل آرزوهای تضادی ۲۵ (موفقیت، تأیید )
تعریف می شود. اثرات کلی و فراگیر خود دوگانه که
در حالت افسردگی بر سازوکار های شناختی خود
چیرگی می یابد و آرزوی نیل به خواسته های تضادی،
یعنی آن هایی که نه به دست می آیند و نه صرف نظر
می شوند، قابل مقایسه با اثرات کلی و فراگیر الگوهای
ذهنی طرحواره ای کمال گرایی و تأییدخواهی است . به
آن است که در چارچوب علوم ICS هرحال رویکرد
شناختی، این فرایندهای ذهنی را تبیین کند. ۲
همبستگی بالا و معنی دار میان تکلیف جملات
کمال گرایی و تأییدخواهی نشان می دهد DAS ناتمام و
که تکلیف جملات ناتمام گرای ش های تفسیری موجود
در بافت افسردگی (کمال گرایی و تأیید خواهی ) را
اندازه گیری می کند. به بیان دیگر، بیان کننده ی اعتبار
سازه برای تکلیف جملات ناتمام است . فرضیه چهارم

پژوهش حاضر تأیید نشد. بنابر نتایج، الگوهای
طرحواره ای کما ل گرایی و تأییدخواهی در بیماران
وسواسی نیز وجود دارد و به بیماران افسرده اختصاص
،۱۹۶۲ ، ندارد.اگر ابطال گرای زودباور ۲۶ نباشیم (پاپر ۲۷
به نقل از آبرامسون و همکاران، ۱۹۹۷ ) و نخواهیم این
فرضیه را با وجود نخستین یافته ابطال کننده کنار
بگذاریم می توان این ناهمسویی را در راستای
محدودیت های پژوهش حاضر تبیین کرد . گروه
وسواسی از نظر خلق افسرده کنترل نشده بود . خلق
^[۴]
افسرده و وسواس در سطح بالایی همپوشی دارند
(فرهی تازه کند، ۱۳۷۹ ). با وجود این می توان فرض
کرد که دسته ای از بیماران دراین الگوی طرحواره ای
اشتراک دارند ؛ به طوری که می توان آن ها را بخشی از
یک طبقه ی بیماری شناختی دانست . نوروتیک یا
روان رنجوری به دسته ای از بیماری ها گفته م ی شود که
با ویژگی های اضطراب، ناشادی های شخصی و رفتار
غیرانطباقی (که به ندرت آن قدر شدید هستند که نیازی
به بستری کردن شخص باشد) همراه هستند (اتکینسون و
، ۱۹۸۵ ، به نقل از مدی ۲ ) همکاران، ۱۳۶۸ ). کلی ۱
۱۹۶۱ ، به نقل از همان جا) میان خود ) ۱۹۸۹ ) و راجرز ۳
و خودآرمانی تمایز گذاشته و آن را مسبب ناراحت ی های
روان شناختی دانستند . از این نظر می توان فرض کرد که

کارائی عبارت است از تحقق اهداف سازمان با حداقل هزینه
کارایی‌ به ‌معنای‌ کمترین‌ زمان‌ یا انرژی‌ مصرفی‌ برای‌ بیشترین‌ کاری‌ که‌ انجام‌ شده‌ است.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

کارایی‌ سازمان‌ عبارت‌ است‌ از مقدار منابعی‌ که‌ برای‌ تولید یک‌ واحد محصول‌ به‌ مصرف‌ رسیده‌ است.‌
وقتی بیان می کنیم سازمان الف در مقایسه با سازمان ب کارآمدتر است.یعنی اینکه سازمان الف در شرایط مشابه با سازمان ب با همان امکانات در زمان مشابه و ثابت هدف و کار مورد نظر را سریعتر و آسان تر و بهتر انجام دهد.
کارائی عبارت است از نسبت داده به ستاده.
کارائی عبارت است از نسبت بازده واقعی به بازده استاندارد به علاوه اثربخشی.(ساداتی˛۱۳۷۷˛۶۴)
اگر سازمانی بتواند با صرف مقدار کمتری از منابع به هدف مشخصی برسد˛می گویند که کارائی بیشتری دارد.(۵۱˛۱۹۷۷˛ Richard M.Steers)
کارائی کارکنان در موسسات به عوامل متعددی بستگی دارد:
استعداد و علاقه آنان برای انجام کار
شرایط محیط کاری و انگیزش
تجربه
موثر بودن آموزش
ابزارها و وسایلی که در جهت تحقق کارها از آن ها بهره می گیرند.
۲-۱-۱۲-۲) عوامل موثر در جهت افزایش کارائی کارکنان:
توجه کامل به امر آموزش
واضح بودن شرح شغل برای کارکنان
احترام به نظر کارکنان احترام به نظر کارکنان
اجرای موثر سیستم تشویق و تنبیه کارآمد
توجه به شرح وظایف کارکنان
توجه به رعایت سلسله مراتب مدیریتی
اهمیت آموزش در جهت افزایش کارائی و بهره وری نیروی انسانی و افزایش سطح بهره وری سازمانی:
مهمترین ابزار مدیریت برای کنترل و بهینه سازی عوامل انسانی موثر در بهره وری شغلی کارکنان و همچنین افزایش سطح بهره وری سازمانی˛اجرای دوره های آموزشی اثربخش است.دوره آموزشی در شرایطی اثربخش خواهد بود که طراحی این دوره ها با نگرشی نظام مند و هدفمند و بومی انجام شود.وقتی نگرش طرح برنامه آموزشی نظامند است که همه عوامل انسانی موثر در بهره وری سازمانی را مورد توجه قرار دهد و این نگرش را در مراحل گوناگون فرایند اجرای دوره آموزشی نیز به کارگیرد.(ساعتچی˛۱۳۸۶˛۱۸۳)
در اجرای برنامه های مربوط به پروزش مهارتهای مدیران سعی می شود بر مهارتهای آن به منظور احراز مشاغل و پستهای آینده افزوده شود.مدیران برای تعیین میزان نیاز به برنامه های آموزش کارکنان در سازمان˛می توان از چهار رکن استفاده کرد:
ارزیابی عملکرد(با استانداردها یا هدفهای تعیین شده)
تجزیه و تحلیل شرایط کار:زمانی که کارکنان مهارت لازم را نداشته باشند.
تجزیه و تحلیل سازمانی:کارائی و اثربخشی سازمن مطالعه شود.
بررسی منابع انسانی:باید از افراد مدیر و غیر مدیر خواست تا مسائلی را که در کار خود تجربه می کنند یا با آنها روبرو می شوند یا اقداماتی را که برای حل مسائل ضروری می دانند شرح دهند.(عابدی˛۱۳۸۲˛۲۲۸)
۲-۱-۱۲-۳) مبانی نظری اندازه گیری کارآیی:
دو رویکرد اساسی در اندازه گیری کارایی و بهره وری وجود دارد.رویکرد نخست˛اندازه گیری شاخص های جزیی بهره وری است که بهره وری را به صورت نسبت های ستاده به هر یک از نهاده ها مانند نیروی کار و سرمایه تحت عنوان شاخص بهره وری جزیی نیروی کار˛شاخص بهره وری جزیی سرمایه ویا شاخص بهره وری عوامل کل تعریف می کند.رویکر دوم˛اندازه گیری کارآیی و بهره وری بر اساس مفهوم تابع تولید است.
۲-۱-۱۲-۴) اندازه گیری کارایی به روش تحلیل پوششی داد ه ها در صنعت بانکداری:
در سال های اخیر تحقیقات زیادی برای اندازه گیری کارایی در صنعت بانکداری انجام شده است .از مهمترین اجزا و مراحل این مطالعا ت تصمیم گیری درباره تعریف نهاده ها و ستاده ها در صنعت بانکداری است.اساساً در ادبیات کارایی صنعت بانکداری دو رویکرد در تصریح، تعیین و تعریف نهاده ها و ستاده ها وجود دارد: رویکرد تولیدی و رویکرد دارایی.
در رویکرد تولیدی، بانک ها بنگاه هایی هستند که از سرما یه و نیروی کار انسانی برای تولید انواع مختلفی از حساب های سپرده و وام استفاده می کنند . در رویکرد دارایی، بانک ها واسطه های خدمات مالی – و نه تولیدکنندگان خدمات حساب های وام و تسهیلات- تلقی می شوند. در این رویکرد، ارزش وام ها و
سرمایه گذاری ها معیار ستاده و نیروی کار انسانی و سرمایه نهاده های فرایند هستند.

۲-۲) بخش دوم:

آشنایی با موسسه بانک ملی

۲-۲-۱) تاریخچه آغاز به کار بانک ملی ایران:
بانک ملی ایران یکبار بخت خویش را جهت تاسیس در سال ۱۲۵۸ (هـ.ش) آزمود لیکن نفوذ (پاول جولیوس رویترانگلیسی و ژاک بولیاکوف روسی) مانع از تاسیس آن گردید، تا اینکه تجار معروف ایران و مردم غیور کشور در حجره حاج محمدحسین امین الضرب جمع شدند (هنوز یکی از محلات قدیمی رشت به نام امین الضرب مشهور است) و از رشت دو تن تاجر مشهور بنام¬های (حاج سیدرضی گیلانی و حاج مدیرالملک رشتی) سرمایه¬ی اولیه تاسیس بانک ملی ایران را فراهم ساختند (از بیست میلیون ریال مبلغ هشت میلیون ریال کسری داشت) و نهایتاً بانک ملی در ۱۴/۲/۱۳۰۳ هـ.ش قانونش از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و در آن وقفه ایجاد شد تا اینکه بانک ملی در ۱۷/۶/۱۳۰۷ (هـ.ش)، کمر همت بست و در تاریخ ۲۰/۶/۱۳۰۷ (هـ.ش) رسماً در تهران، سپس در بوشهر و آنگاه در بندرانزلی شروع بکار نمود. ابتداء شعبه مرکزی (۱) سپس شعبه بازار تهران (۲) آنگاه شعبه بندر بوشهر(۳) و بعد هم چهارمین واحد بانک ملی ایران در اسفند ۱۳۰۷ (هـ.ش)، در بندرانزلی افتتاح شد و شعبه ممتاز رشت هم چند ماه بعد یعنی در ۱۳۰۸ (هـ.ش) در حوالی مسجد صفی رشت افتتاح و آغاز بکار کرد.
دکتر لیندن بلات اولین مدیرعامل آلمانی بانک ملی ایران، دستور داد تا شانزدهمین واحد بانک ملی در رشت حوالی مسجد صفی (که بعداً تبدیل به دبستان اروند رود شد) افتتاح و شروع به کار نماید.علت افتتاح بانک ملی در کوی مسجد صفی بخاطر اهمیت تاریخی آن محل و حضور فعال بازاریان در آن حوالی بوده است.(این کوی بخاطر کشته شدن صفی میرزا فرزند شاه عباس کبیر، هنوز هم بهمان اسم مشهور است). ضمن اینکه بازار رشت و میدان شهرداری از طریق خیابان تلفن خانه قدیم به بانک ملی ختم می شد بازاریان رشت در آن زمان، بسیار قدرتمند و غنی و با فرهنگ بودند و پیوسته با حضور بیگانگان در ستیز،زمانی که بانک ملی ایران در شرف تاسیس بود، بازرگانان رشت، با شادروان محمدحسن امین¬الضرب (سرمایه دار بزرگ ایران) در تماس بودند به ویژه دو تن از آنان بنام¬های حاج رضی گیلانی و مدیرالملک رشتی از موسسین بانک ملی ایران بودند، بازرگانان رشت به هیچ وجه به حضور بانکهای خارجی در رشت دل خوشی نداشتند، شعبه بانک شاهنشاهی بارون ژولیوس رویتر در سال ۱۳۱۱ هـ.ش در رشت آخرین نفس¬هایش را می¬کشید و پول منتشره آن در بین مردم از سکه افتاد زیرا مردم به استقبال بانک ملی ایران آمده بودند و مهرش را بجان خریده بودند،پول چاپ شده بانک ملی را می بوسیدند ودر معاملاتشان از آن بهره می گرفتند. لذا کار بجائی رسید که رویتر و ژاک بولیاکوف، روسای بانکهای انگلیسی و روسی دم خود را گره کردند و آرام آرام بساطشان را از ایران جمع کردند.
۲-۲-۲) تلفن بانک:
بانک ملی ایران به منظور رفاه حال مشتریان محترم در جهت ارائه خدمات بانکی اعم از اطلاع از مانده حساب ، گردش حساب و پرداخت قبوض خدماتی و کاهش مدت انتظار در شعب بانک و سفرهای درون شهری اقدام به راه اندازی سیستم تلفنبانک نمود.
شماره تلفن های ۲۷۸۴ و ۰۹۶۲۲ جهت اطلاع از مانده حساب و سه گردش آخر حساب متمرکز و پرداخت قبوض خدماتی مشتریانی که حساب سیبا دارند تعبیه شده است. ضمنا خاطر نشان می سازد این شماره ها بصورت شبانه روزی هر دو خدمت بالا را تواما به مشتریان محترم عرضه می نماید.
مشتریان محترم جهت استفاده از سامانه تلفنبانک بانک ملی ایران باید در وهله اول با مراجعه به یکی از دستگاه های خودپرداز این بانک و انتخاب گزینه تغییر رمز- انتخاب رمز دوم ، برای خود یک کد ۵ تا ۱۲ رقمی را به عنوان رمز دوم تعریف نمایند .
در استفاده از سامانه تلفنبانک داشتن رمز دوم برای شماره کارت و درصورت استفاده از شماره حساب ، رمز تلفن بانک حساب، الزامی می باشد.
خدمات ارائه شده:
دریافت فیلم آموزشی
با وارد نمودن شماره حساب و رمز حساب:
دریافت موجودی حساب در لحظه .
اطلاع از سه گردش آخر حساب .
دریافت صورت حساب از طریق نمابر .
تغییر رمز حساب .

شکل ۴-۱. نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه ژانویه ۵۵
شکل ۴-۲. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه فوریه ۵۷
شکل ۴-۳. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه مارس ۵۹
شکل ۴-۴. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه آپریل ۶۱
شکل ۴-۵. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه می ۶۳
شکل ۴-۶. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه ژوئن ۶۵
شکل ۴-۷. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه ژولای ۶۷
شکل ۴-۸. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه اوت ۶۹
شکل ۴-۹. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه سپتامبر ۷۱
شکل ۴-۱۰. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه اکتبر ۷۳
شکل ۴-۱۱. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه نوامبر ۷۵
شکل ۴-۱۲. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین بارش ماه دسامبر ۷۷
شکل ۴-۱۳. نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه ژانویه ۷۹
شکل ۴-۱۴. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه فوریه ۸۱
شکل ۴-۱۵. نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه مارس ۸۳
شکل ۴-۱۶. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه آپریل ۸۵
شکل ۴-۱۷. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه می ۸۷
شکل ۴-۱۸. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه ژوئن ۸۹
شکل ۴-۱۹. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه ژولای ۹۱
شکل ۴-۲۰. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه اوت ۹۳
شکل ۴-۲۱. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه سپتامبر ۹۵
شکل ۴-۲۲. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه اکتبر ۹۷
شکل ۴-۲۳. – نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه نوامبر ۹۹
شکل ۴-۲۴. نمودار نتایج آزمون آماره من – کندال به همراه نوع و زمان تغییر سری های زمانی میانگین دمای سالانه ماه دسامبر ۱۰۱
شکل ۵-۱. – نمودار شش ماهه اول مقایسه مجموع بارش (سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱) ۱۰۴
شکل ۵-۲. – نمودار شش ماهه دوم مقایسه مجموع بارش (سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱) ۱۰۵
شکل ۵-۳. – نمودار شش ماهه اول مقایسه میانگین دما (سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱) ۱۰۷
شکل ۵-۴. – نمودار شش ماهه دوم مقایسه میانگین دما (سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱) ۱۰۸
شکل ۵-۵. – نمودار میانگین سالانه درجه حرارت از سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱ شهرستان بندرانزلی ۱۰۹
شکل ۵-۶. – نمودار سالانه مجموع بارش (سال ۱۹۶۲-۲۰۱۱) ۱۱۰
چکیده
پارامترهای مختلف اقلیمی نظیر دما، رطوبت و بارندگی در یک محل از عواملی هستند که بر اقلیم آن منطقه تاثیر گذار بوده و شناخت آنها تعیین کننده اقلیم آن منطقه میباشند. تغییرات اقلیمی از مباحث مهم اقلیمی است که در سالهای اخیر افکار پژوهشگران و حتی سران حکومتها و سازمانها را به دلیل اثراتی که بر فعالیتهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و. . . دارا میباشد، به خود مشغول داشته است محدوده مورد مطالعه در این تحقیق ایستگاه همدیدی بندرانزلی، در شمال کشور است. پارامترهای مورد استفاده در این تحقیق بارش و دمای سالانه پنجاه ساله (۱۹۶۲-۲۰۱۱) است که از اداره کل هواشناسی استان گیلان دریافت شده است. نواقص آماری برخی از سریها با بهره گرفتن از روش تفاضل ها و نسبت ها برطرف گردید. به منظور بررسی و شناخت تغییرات سریهای زمانی از آماره t آزمون کندال و روش آماری – گرافیکی من کندال استفاده شد و نوع و زمان تغییر داده ها مشخص گردید. نتایج تحقیق نشان می دهد که تغییرات ماهانه بارش و دما در محدوده مورد مطالعه نشان دهنده تغییرات در این عناصر است. این تغییرات هر دو نوع افزایشی و کاهشی را شامل می شود بنابراین این فرض اثبات می شود و با توجه به اینکه دو نمودار برای هر دو متغیر بارش و دما فقط یک نقطه برخورد دارند بنابراین روند معنی دار وجود دارد. همچنین طی مطالعات صورت گرفته مشخص می گردد که طی سالهای اخیر شاهد افزایش دما در این شهرستان بوده ایم.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

کلمات کلیدی : تغییر اقلیم، من کندال، دما و بارش، بندرانزلی
مقدمه
یکی از مباحث مهم بسیاری از محافل علمی جهان اقلیم و تغییر آن به عنوان یک وضعیت برگشت – ناپذیر است که چند دهه اخیر کانون توجه اکثر محققین رشته های علمی است. به هم خوردن اندکی از تعادل اقلیم جهان موجب شده متوسط درجه حرارت کره زمین تمایل به روند افزایش را نشان دهد (IPCC 2001a) به طوریکه، هیأت بین الدول تغییر اقلیم در سال ۲۰۰۱ گزارش داد که اقلیم در حال تغییر و گرمایش جهانی در حال وقوع است (دراکوپ و ویکنا، ۲۰۰۵). این پدیده به علت افزایش غلظت گازهای گلخانهای در اتمسفر میباشد (دتینگر و همکاران، ۲۰۰۴). بسیاری از بلایای طبیعی به طور مستقیم و غیر مستقیم در ارتباط با تغییر اقلیم قابل توجیه هستند. بطوریکه، بر اساس نتایج حاصل از مطالعات تغییر اقلیم در حوضه دریای مدیترانه وجود رابطه بین کاهش دما و بارش و کمبود آب و افزایش خطر آتش سوزی جنگلهای منطقه به اثبات رسیده است (پاینل و همکاران، ۱۹۹۸). به طور کلی دو روش آماری پارامتریک و ناپارامتریک به منظور بررسی وجود یا عدم وجود روند و تحلیل سریهای زمانی و تغییر اقلیم ارائه میگردد که روش های ناپارامتریک کاربرد نسبتاً وسیعتر و چشمگیرتری دارند (تاکیوچی و ایشیداری، ۲۰۰۳). روش های پارامتریک عمدتاً بر اساس یک رابطه رگراسیونی بین سری داده ها با زمان استیودنت ازجمله متداولترین روش های ناپارامتریک است. اما برای سریهایی که t استوار است. آزمون توزیع آماری خاصی بر آنها قابل برازش نیست و چولگی یا کشیدگی زیادی دارند استفاده از روش های ناپارامتری مناسبتر می‎باشد (بیهرات و مهمتیک، ۲۰۰۳).
روند دما و بارش در سرتاسر جهان یکسو نیست. تغییرات اقلیم الزاماً به معنی تغییر توأمان بارش و دما نمی‎باشد (کلارک، ۲۰۰۳). از طرفی، اثبات وجود روند معنی دار در یک سری زمانی بارندگی به تنهایی نمیتواند دلیل قاطعی بر وقوع تغییر اقلیم در یک منطقه باشد بلکه فرض رخداد آن را تقویت می نماید (سیرانو و همکاران، ۱۹۹۹).
فصل اول : کلیات تحقیق
۱-۱. بیان مسئله و ضرورت انجام تحقیق
۱-۲. فرضیات تحقیق
۱-۳. اهداف تحقیق
۱-۴. سوال تحقیق
۱-۵. روش تحقیق
۱-۶. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات
۱-۷.موانع و محدودیت های تحقیق

1. 1. کلیات

۱-۱. بیان مسئله و ضرورت انجام تحقیق
یکی از عوامل مهم در زندگی انسان آب و هوا است و تغییر اقلیم یکی از مسائلی است که مطالعات زیادی را به خود اختصاص داده. آب و هوا و شرایط اقلیمی در طی سالیان دچار تغییرات گشته اند یعنی هر چند میلیون سال، زمین سرد است و باز مجدداً، گرم می شود که این سیر را قبلاً داشته ایم و بعدها نیز خواهیم داشت اما این تغییرات بسیار کند است و طی میلیون ها سال صورت می گیرد ولی طی سالیان اخیر با دخالت انسان ها سرعت زیادی به خود گرفته است. عناصر متعددی مانند دما، رطوبت و فشار در شکل دادن آب و هوا موثر اند. تغییرات دما، بارش و سایر عناصر اقلیمی ممکن است فصلی باشد و یا ممکن است طولانی مدت و در طی سالیان اتفاق افتاده باشد. در این پژوهش سعی بر این بوده که فصول سالهای مختلف را با هم مقایسه کنیم، مثلاً میزان بارش را در تابستانهای مختلف با هم مقایسه کنیم و تفاوت و دلایل این تفاوت ها را مشخص کنیم.

1. 1. نشان دادن سالهایی که بیشتر افزایش دما و کاهش بارش را داشته و دلایل احتمالی آن

1. 1. بررسی روند تغییرات و اینکه اقلیم شهرستان در طی چند سال آینده چگونه خواهد شد

۱-۲. فرضیات تحقیق
با توجه به نقش و اهمیت فرضیات در پژوهش های علمی در این مرحله اقدام به تدوین و تبیین قضایای فرضی و پیشنهادی در چهارچوب مسئله تحقیق نموده و فرضیه های زیر مطرح می گردد :
۱ – به نظر می رسد طی نیم قرن اخیر دمای شهرستان بندرانزلی رو به افزایش بوده و اقلیم این شهرستان در حال تغییر به سمت اقلیم گرم است.
۲ – بارندگی در بندرانزلی طی ۵۰ سال اخیر رو به کاهش است.
۳ –بارش در طی دوره آماری در محدوده مورد مطالعه تغییر معناداری داشته است.

« راغب » در مفردات القرآن ، می گوید : دو کلمه « خَلق » « خُلق » در اصل ، یکی هستند لیکن خَلق به هیئت ها و شکلها و صورت های ظاهری که با چشم دیده می شود اختصاص دارد . ولی کلمه خُلق به نیروها و سجایای باطنی که با چشم دل مشاهده می شود ، اطلاق می گردد ( سادات ، محمد علی ، ۱۳۶۰).
« ابن مسکویه » در کتاب « طهاره الاعراق » می نویسد :
« خُلق » حالتی است برای نفس که او را بدون فکر و رویه به انجام کارهایش تحریک می کند و آن دو قسم است :

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

قسمتی از آن ، طبیعی و به اصل مزاج آدمی بستگی دارد . مانند کسی که از کوچکترین نا ملایمی خشمگین می شود و یا می خندد و یا افسرده می شود و قسم دیگر ، ناشی از عادت و تمرین است و چه بسا در آغاز ، از روی فکر و رویه ، ناشی می شده ولی بر اثر تکرار ، رفته رفته به شکل ملکه و خلق و خوی ثابت در می آید ، آنگاه بدون فکر و محاسبه عمل می کند ( مسکویه ، ص ۳۸۵) .
طبق عقیده دانشمندان اسلامی ، اخلاق عبارت است از کلیه ملکات و صفاتی که برای انسان بر اثر تکرار و عمل یا وراثت یا فطرت حاصل می شود و شخصیت و منش او را تشکیل می دهد و در گفتار و کردار و افکار او اثر خوب و بد دارد ( سادات ، محمد علی ، ۱۳۶۰).
برخى دانشمندان، مانند غزالى در «احیاء العلوم» و فیض کاشانى در «محجهالبیضاء» و خواجه نصیرالدّین طوسى در «اخلاق ناصرى» گویند: اخلاق حالتى است، راسخ و مؤثّر در روان انسان که در سایه آن بدون اندیشه و تأمل افعال و رفتار از بشر ظاهر مى‏گردد و ملکه‏اى است نفسانى، که موجب صدور فعل به سهولت و آسانى است که نیازى به فکر و اندیشه ندارد.(غزالی ، ۱۳۶۸، ص ۱۳).
۲-۵-۱ – تربیت اخلاقی
تربیت اخلاقی یکی از مهمترین وظایف تعلیم وتربیت اسلامی است و دارای جایگاه بسیار والایی است . زیرا ایمان به وسیله ی اخلاق حفظ می شود و تأکید بر جهاد اکبر که همان جهاد با نفس است نیز دلیل این مطلب می باشد . آن چه می تواند انسان را از حیث عقلانی پرورش دهد ، تصفیه و تزکیه ی نفس از دنیا پرستی است . بزرگترین دشمن آدمی نفس اوست ؛ زیرا این دشمن ، به مرکز فرماندهی و هدایت انسان ، یعنی عقل او دسترسی دارد و با تخریب این مرکز ، زندگی جاودانه او را در معرض تباهی قرار می دهد . براساس آیه شریفه قرآن که می فرماید :
«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَهَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ » ( روم / ۳۰)
« مستقیم روی به جانب آئین پاک اسلام آورد پیوسته از طریق دین خدا که فطرت خلق را به آن آفریده پیروی کن که هیچ تغییری در خلقت خدا نیست » .
همه انسان ها با فطرت پاک الهی آفریده شده اند که تغییر پذیر نیست و در همه زمان ها و مکان ها وجود دارد . امّا از سوی دیگر ، دشمنی قسم خورده ، همواره در کمین ،آنهاست تا از هر فرصتی برای تباهی آنها بهره جوید . مهم ترین وظیفه تربیت ، شکوفایی فطرت انسان هاست ودر تربیت اخلاقی باید از این سرمایه الهی بهره جست و از طریق شیوه های مناسب تربیتی ، به شکوفایی فطرت پرداخت . آن چیزی که دائماً از زمان خلقت انسان تغییر می کند بدن انسان است نه خود انسان . زیرا تمام حقیقت انسان روح است و روح بطور کامل به سوی پروردگار بازگردانده می شود . انسان در آغاز تولّد ، پاک و عاری از آلودگی هاست ولی با دست خود ملکات رذیله را در نفس خویش پدید می آورد که ” همین رذایل سدّ راه خردورزی انسان می شود و امیر عقل را اسیر خود می سازد . نخستین گام ، گشودن زنجیره هایی است که دست و پای عقل را بسته است . به این فرایند آزاد سازی عقل « تزکیه ی نفس » گویند ” ( بهشتی ، ۱۳۸۰، ص ۲۵۴).
« تربیت اخلاقی ، چیزی است که به آدمی یاد می دهد چگونه به عنوان آفریده ای آزاد زندگی کند ». ( کانت ، ترجمه شکوهی ، ۱۳۶۸ ، ص ۱۹)
« پرورش اخلاقی ، به عکس ، نه بر تأدیب ، بلکه بر اصول کلی مبتنی است » . ( همان ، ص۵۲)
در تعریف نخست ، تکیه بر روی آزادی است ودر تعریف دوم ، بر روی اصول کلی . از سخنان کانت استفاده می شود : که آزادی ، دو معنای متفاوت دارد : آزادی کاذب ، آزادی اصیل ، آزادی کاذب ، آزادی تمایلات و شهوات است وبه حوزه ی عواطف و به حیوانیت انسان مربوط می شود ، و آزادی اصیل ، آزادی اندیشه و خرد است و با انسانیت انسان در ارتباط است ( بهشتی ، ۱۳۸۳، ص ۱۲۳).
به علاوه کانت ، تربیت اخلاقی را بر اصول کلی مبتنی می سازد . مراد او از اصول کلی ، قواعد عام و جهان شمول کردار اخلاقی است . یکی از اصول کلی ، آن است که مشخص می کند ، ” عملی ، تکلیف اخلاقی است ، که اقدام به آن ، همواره انسانیت انسان را به عنوان غایت مراعات کند و هرگز آن را وسیله قرار ندهد ” ( کانت ، ترجمه ی صانعی دره بیدی ، ۱۳۸۰، ص ۱۷ ) و اصل دیگر آن است که ” عمل مکلف ، عملی
است که تعمیم آن ، مستلزم تناقض نباشد ، یعنی همگانی شدن آن عمل ، موجب تخریب و انهدام آن نگردد ” ( همان ) .
از دیدگاه کانت ، قوای سطح پایین ، به خودی خود هیچ ارزشی ندارند و پرورش قوای دانی ذهنی باید برای پرورش قوای عالی باشد ، پس مراتب پایین تعلیم و تربیت نیز باید برای مرتبه ی عالی آن ، یعنی تربیت اخلاقی باشد ، ( کانت ، ترجمه شکوهی ، ۱۳۶۸ ، به نقل از بهشتی ، ۱۳۸۳، ص ۱۲۶ ).
” تربیت اخلاقی ، دایر مدار پرورش شخصیت اخلاقی است که به انجام تکالیف برخاسته از سرشت عقل عملی ناب ابتنا دارد نه آثار و عواقب بیرونی و قرار دادی اعمال ” ( بهشتی ، ۱۳۸۳، ص ۱۲۷ ) .
“مرحله ی تربیت اخلاقی – که مبتنی بر اصول کلی برخاسته از عقل عملی است – مرحله ی به کار گیری صحیح قوای عالی ذهنی است : با یادگیری تفکّر ، آدمی به آنجا می رسد که نه کور کورانه بلکه طبق اصول معینی عمل می کند ” ( کانت به نقل : همان ) .
در تربیت اخلاقی یکی از مباحث بسیار مهم ، شناخت خداوند است که اگر انسان در مورد او شناخت پیدا کند بسیاری رذایل اخلاقی وجودش پاک می گردد . خداوند یگانه مربی است و پایبندی به فضایل اخلاقی در گرو اعتقاد به خدای یگانه می باشد . بنابراین ، ” باید در تربیت اخلاقی به مقوله شناخت خدا و صفات الهی توجه خاصی نمود . انگیزه آدمی در امور اخلاقی باید صرفاً برای جلب رضای الهی باشد و هر عملی جز برای رضای خدا باشد ، از بین می رود ” ( طباطبایی به نقل : بوستانی ، ۱۳۸۰، ص ۱۰۰) . « تربیت اخلاقی عبارت است ازشناخت صفات خدای تعالی وتلاش برای کسب فضایل و دوری ازرذایل اخلاقی اخلاقی جهت رسیدن به رضایت الهی » .(طباطبایی به نقل : بوستانی ، ۱۳۸۰، ص ۱۰۱) .پس فرد در تربیت اخلاقی ضمن شناخت صفات الهی تلاش می کند که آنها را در مقرّرات خویش در وجود متجلی سازد .کانت نیز که از فیلسوفان بزرگ جهان است به بحث انگیزه عمل اخلاقی توجه خاصی نموده ولی می گوید اعمال باید بر اساس تکلیف انجام گیرد ، در صورتیکه در اسلام نیّت و انگیزه ، رضای خداست و به همین علّت کانت که اخلاق عقلی را بیان می کند کیفر و پاداش را کنار می گذارد .
فرد با شناختی که از خداوند پیدا می کند ، رذایل اخلاقی در وجودش به وجود نمی آید که مجبور شود آنها را رفع کند بلکه به دفع آنها می پردازد .
با توجه به اینکه انسان فطرتش الهی است بر اساس فطرت خود فضائل و رذائل را می شناسد .
« فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْویهَا » ( شمس / ۸)
ولی علاوه بر این ، خداوند به وسیله وحی نیز فضائل و رذایل را به انسان شناسانده و در تربیت اخلاقی ، لازمه عمل صالح ، شناخت اعمال صالح است و راه کسب ملکات فاضله تکرار عمل است یعنی باید ابتدا عمل صالح را تشخیص دهد سپس به تکرار بپردازد تا انجام عمل برایش آسان گردد.
اساس تربیت اخلاقی در آدمی، باید شکوفا کردن روح باشد ، لذا باید تلاش نمود تا استعدادهایی که در او وجود دارد ، بروز و ظهور کند و به عبارتی ارزش ها را باید به او تعلیم داد . چون انسان ، یگانه موجودی است که قانون خلقت ، قلم ترسیم چهره ی او را به دست خودش داده است که هر طور می خواهد ترسیم نماید . یعنی بر خلاف اندام های جسمانی اش که در شرع خلقت ، کا آنها به پایان رسیده است ، ساختار روانی انسان که از آنها به خصلت ها و خوبی ها و ملکات اخلاقی تعبیر می شود ، به مقیاس بسیار وسیعی پس از تولّد ساخته می شود . تمام تأسیسات تربیتی ، مکاتب اخلاقی و تعالیم دینی برای راهنمایی انسان است که آینده ی خودش را چگونه بسازد و شکل دهد . نقش آموزش این است که راه ساختن را به انسان ارائه می دهد و اورا توانا می کند که هر گونه بخواهد ، آینده را همان گونه بسازد . ارزش ها ، رکن اساسی زندگی انسان را تشکیل می دهند و انسانیت هر انسانی به این است که ارزش های معنوی در او نیرومند باشد و هر مقدار که او بیشتر پایبند به ارزش های معنوی باشد ، در انسانیت کامل تر است . آن چیزی که به حیات مایه می دهد و آن را به زندگی انسان تبدیل می کند ، ارزش ها می باشد . ارزش های اخلاقی ، زیبا شناسی و مذهبی هر سه از نظر تربیتی اهمّیّت زیادی دارند ( صفایی حائری ، ۱۳۸۳، ص ۳۱) .
از نظر اسلام گوهر انسان قوه عاقله اوست . جوهر آدمی عقل و کمال و سعادت نهایی وی سعادت اخلاقی است . منظور از سعادت عقلی این است که بشر در آن آخرین حدی که برایش ممکن است ، به معارف الهی آشنا شود و عالم وجود را چنان که هست ، دریافت کند . اگر عقل بر وجود انسان حاکم باشد ، در وی به
عدالت حکم کرده ، حظّ هر قوه و استعدادی را بردن افراط و تفریط به او می دهد . پس تربیت اخلاقی یعنی برقراری تعادل میان قوا ، حّد وسط برای اینکه عقل و روح بر بدن استیلا و تسلط داشته باشند و به این ترتیب ریشه اخلاق و تربیت اخلاقی به عدالت و توازن بر می گردد که به معنی حاکمیت عقل و آزادی عقلی است . در بین حکما و فلاسفه و دانشمندان جهان اکثراً اعتدال را به مثابه یک اصل اخلاقی و تربیتی پذیرفته اند و بر این باورند که صفات و فضائل اخلاقی نوعاً از این حالت سرچشمه می گیرد ( ربانی خوراسگانی ، ۱۳۷۴ ، ص ۲۹) .
هدف نهایی تربیت اخلاقی از دیدگاه اسلام و ائمه اطهار علیهم السلام ، دستیابی به رضایت الهی است و فرد باید در طلب این هدف به انجام امور اخلاقی بپردازد . امّا در مکاتب دیگر ، سعادت دنیوی یا سعادت اخروی هدف نهایی شمرده می شود .
۲-۵-۲- رابطه تربیت و اخلاق
اگر اخلاق را که صفات نفسانى و اعمال و رفتار عالى انسانى است در جهت صحیح و مثبت لحاظ کنیم اخلاق در این معنا یکى از ثمرات بلکه مهمترین ثمره تربیت است. بر این اساس؛ تربیت، فعلى است که اخلاق حاصل آن است، اگر چه تمامى آن نیست پرورش استعدادهاى فکرى و ذهنى و ذوقى و غیره که همگى در دایره تربیت و از موضوعات آن هستند؛ به جهت این‏که به طور مستقیم با ملکات نفسانى و خصوصیات اخلاقى مرتبط نیستند جزء اخلاق محسوب نمى‏گردند. مثلاً پرورش حافظه و قدرت استنتاج و استعدادهاى هنرى و ذوقى اگرچه در محدوده تربیت قرار مى‏گیرند ولى چون مستقیماً با صفات اخلاقى مرتبط نیستند جزء اخلاق محسوب نمى‏گردند.
۲-۵-۳- اهمّیّت تربیت اخلاقی
آن‏قدر که قرآن کریم و روایات اسلامى به مسأله تربیت اخلاقى انسان‏ها اهمیت قایل شده‏اند نسبت به کمتر موضوعى این طور توجه کرده‏اند چون رعایت این مسأله باعث یک زندگى آرامبخش در جامعه مى‏شود مسأله حسن خلق و ملاطفت در برخوردها و ترک خشونت در معاشرت و احترام افراد مختلف را در نظر گرفتن و به شخصیت و حقوق دیگران ارج قایل شدن، از جمله صفات عالى و روحى هر انسان خود ساخته و تربیت شده
است.
قرآن کریم دستورات فراوانى در زمینه عفو و بخشش ، مدارا کردن ، مهربان بودن و برادرى و اخوّت بین مؤمنین را توصیه فرموده و پیامبر اکرم را صاحب خلق عظیم معرفى نموده است، تا رفتار و گفتار او سرمشق و الگوى همه مسلمان‏ها باشد . در روایات به مسأله تربیت اخلاقى عنایت خاصّى شده است. پیامبر اکرم‏ صلى الله علیه وآله وسلم مى‏فرماید: «ما یوضع فى میزان امرء یوم القیمه افضل من حسن خلق».( کلینی ، ترجمه مصطفوی ، ۱۳۶۹، ص۸۱) . در روز قیامت چیزى برتر و بالاتر از حسن خلق در ترازوى عمل کسى نهاده نمى‏شود و نیز مى‏فرماید: «اکثر ما تلج به امتى الجنه تقوى اللَّه و حسن الخلق».(مجلسی ، ترجمه رجب زاده ، ۱۳۶۲، ص ۳۷۵) . بیشترین چیزى که سبب مى‏شود امت من به خاطر آن وارد بهشت شوند تقواى الهى و حسن خلق است. و نیز مى‏فرماید :« حسن الاخلاق نصف الدین» اخلاق نیک نصف دین است( قمی، ترجمه آقانجفی اصفهانی ، ۱۳۷۷، ص ۳۰) .
حضرت على‏علیه السلام مى‏فرماید : « ربّ عزیز اذلّه خلقه و ذلیل اعزّه خلقه » بسا انسان بلند پایه‏اى که اخلاق وی موجب سقوط او گردید و بسا انسان ضعیفى که اخلاق او مایه عزت و سربلندى او مى‏شو (مجلسی ، ترجمه رجب زاده ، ۱۳۶۲ ، ص ۳۹۶) .
۲-۵-۴- جایگاه عقل و عاطفه در تربیت اخلاقی
طبق دیدگاه عرفا ، جایگاه حالت هایی مانند محبت ، عشق ، شور ، هیجان ، جذبه و …در دل انسان قرار دارد و دل مرکز و جایگاه اصلی عواطف است . معرفت تنها از عقل نیست ، بلکه عواطف هم سر چشمه معرفت اند ( شمشیری ، ۱۳۸۵، صص ۲۶ – ۲۵ ) . شلر عاطفه را نوعی شناخت تلقی می کند که می تواند امکان شناخت امر مطلق را فراهم آورد و همچنین آن را اساسی ترین رابطه هستی و عامل اصلی تشخیص ارزش ها می داند ( ذاکرزاده ، ۱۳۸۷ ، صص۸۴- ۷۹) . بر همین اساس ، معتقد است که اگر انسان فقط دارای عقل باشد ، نمی تواند ارزش چیزها را درک کند در نتیجه شناخت کل امور بر اساس عاطفه فراهم است ( همان ، ص ۱۲۲) .
همچنین غزالی معتقد است که شگفتی های عوالم دل بی نهایت است و بیشتر افراد از آن غافل اند و برتری و ارزشمندی «دل » به دو دلیل است ، یکی علم و دیگری قدرت و علم به دو طبقه است یکی علمِ ظاهر ، که همه خلق می توانند آن را کسب کنند و دیگری علمی است که پوشیده است وهر کسی نمی تواند آن را بشناسد و این ارزشمند و کمیاب است . اولی از طریق حواس پنج گانه صورت می گیرد ، امّا درباره دومی می گوید که در درون دل روزنه ای است که به سمت عالم ملکوت گرایش دارد و چون در ِ حواس بسته شود ، آن در ِ درونی گشاده و باز می شود و از عالم ملکوت و از لوح محفوظ ، نور الهی متجلی می شود و آنچه را که مربوط به آینده است ، می بیند و می شناسد و مَثل دل همچون آینه و مثل لوح محفوظ ، همانند آینه دیگر است که صورت تمام موجودات در آن وجود دارد وتنها موقعی تصاویر از یک آینه به آینه دیگر منعکس می شود که این دو در مقابل هم قرار بگیرند و اینکه آینه دیگر صاف و پاک باشد و از محسوسات فارغ و با آینه دیگر ( لوح محفوظ ) متناسب گردد و در این صورت ، چیزهایی به او الهام می شود که نمی داند از کجا آمده اند . غزالی تأکید می کند که « دل » از این عالم نیست ، بلکه از عالم ملکوت است ، به همین دلیل می تواند با آن عالم ارتباط برقرار کند ، البتّه به شرطی که زمینه فراهم شود . حواس از عالم جسمانی است و حجاب وی است و تا فرد از عالم محسوسات خارج نشود به عالم ملکوت نمی رسد . پس در اینجا غزالی راه رسیدن به خدا را تربیت اخلاقی می داند و در تصدیق این جمله می گوید :
« گمان مکن که راه دل به ملکوت فقط در خواب و مرگ باز می شود ، بلکه در بیداری هم افراد می توانند با این درجه نائل شوند و شرط آن این است که خود را از دست غضب و شهوت و اخلاق بد و نیازمندی های این دنیا برهاند و چشم « خود حیوانی » راببندد و حواس خود را تعطیل کند و خود را با عالم ملکوت ، متناسب کند و مدام یاد خدا باشد ، آن هم به دل نه به زبان ، تا چنان شود که از خود و همه عالم بیخود شود و از هیچ چیز خبر نداشته باشد مگر خدای تعالی » ( غزالی ، ۱۳۶۸، ج۱، صص ۳۰- ۲۷ ).
این جملات دلیل بر این است که دل مرکز و جایگاه مهم معرفت و شناخت است و به همین دلیل غزالی معتقد است که عقل ( عقل استدلالی ) توان اثبات وجود خداوند را ندارد و از ادراک چیستی خداوند ، عاجز و ناتوان است . با این حال اگر عقل هم بتواند چیستی و وجود خدا را اثبات کند ، تلاش های عقلانی نه تنها
مفید نیست ، بلکه به حال دینداران مضر است ، زیرا عرفا وقتی می بینند که خدایی که در نهایت سهولت می توان آن را پذیرفت و اصلاً نیازی به استدلال ندارد ، امروز یک دلیل و فردا دلیلی دیگر برای اثبات آن می آورند … افراد ( عرفاً ) دچار تزلزل می شوند ( غزالی ، ترجمه آیینه وند ،۱۳۶۲، صص ۷۸ – ۷۷).
در انسان نیرویی وجود دارد که از این عالم نیست و آن دل است و خود ملکوتی تنها محل و مرکز احساسات و عواطف نیست ، بلکه می تواند استدلال بیاورد و دل چشم باطنی دارد ، اما شهوات گرد و غباری است که چشم دل را می بندد و مانع دیدار انسان می شوند . غزالی معرفت ناشی از شهود را بدون خطا و شک ناپذیر و غیر قابل توصیف و جایگاه آن را دل می داند و دل خطا ناپذیر است و آنچه در دل رسوخ می کند ، عین تجلی الهی است ( غزالی ،ترجمه آیینه وند ، ۱۳۶۴، صص ۲۶- ۲۵ ) .
غزالی معتقد است که اهل ظاهر همانند چینی ها در علم صنعتگرند و اهل باطن همانند رومی ها اهل تصفیه و تخلیه اند ( غزالی ، ترجمه خوارزمی ، ۱۳۵۱، صص ۶۶ -۶۵ ) . طباطبایی هم معتقد است که شهود حقایق و شناخت آنها در گرو شهود باطنی و شناخت آن است و راه نفس در اثر دوری از غیر خدا محقق می شود و این امر هم در گرو پیراستن دل و خویشتن داری و مسدود کردن راه های دیگر است ( طباطبایی ، ترجمه حسن زاده ، ۱۳۸۳، ص ۶۹) . وی معتقد است که این امر تنها در گرو تربیت اخلاقی است و نشان می دهد که معرفت ناشی از عواطف که مرکز آن دل است بسی فراتر از معرفتی است که ناشی از استدلال ها و صغرا و کبرا می باشد . همچنین طباطبایی معتقد است که شناخت انفسی ، مهم تر از شناخت آفاقی است ، زیرا معرفت انفسی ، معرفت حضوری است در صورتی که معرفت آفاقی ، معرفت حصولی است و علم ومعرفت حقیقی همان معرفت حضوری است ( همان ، صص ۱۱۰ – ۹۶).
بنابراین شناسایی عقلانی بر اساس داده های حسی و از معلوم به مجهول و به صورت تدریجی از مقدمات به سوی نتیجه پیش می رود ، امّا معرفت ناشی از دل و عاطفه به صورت شهودی و حضوری است و به هین دلیل است که غزالی این نوع معرفت را بالاترین نوع معرفت می داند و آن را مختص خواص می داند ( غزالی ، ترجمه آیینه وند ،۱۳۶۲، ص ۴۹).
ابن طفیل معتقد است که معرفت تنها ناشی از عقل نیست ، بلکه ترکیبی از تجربه ، تعقل و جذبه است و همچنین بر هماهنگی بین این سه تأکید می کند . البتّه ابن طفیل بعد از حواس و عقل و محدودیت های هر کدام از آنها به عالی ترین منبع معرفت یعنی جذبه تأکید می کند و معتقد است که این نوع معرفت از راه قیاس و استقراء به دست نمی آید ، بلکه از راه دل کسب می شود ( شریف ،ترجمه پور جوادی ، ۱۳۶۲ ، صص ۷۶۳ -۷۶۲) .
بنابراین می توان گفت که عقل تنها منبع معرفت نیست ، بلکه عاطفه هم می تواند منبع موثقی باشد . پس این ادعا که تنها شناسایی و معرفت از راه عقل و استدلال های عقلی صورت می گیرد بی اساس است و چه بسا که معرفت ناشی از عاطفه ، بیشتر مورد اعتماد باشد تا معرفت ناشی از عقل .البتّه باید توجه داشت عاطفه با احساس متفاوت است و عاطفه بیان روابط بین موجود زنده و جهان است ، مانند دردی که فرد در زانو یا در گرفتگی شانه احساس می کند. بنابراین هم عقل وهم عاطفه در به دست آوردن معرفت نقش و جایگاه ویژه ای دارند .
هدف اصلی در تربیت اخلاقی فراهم کردن شرایط و زمینه ای است که فرد بتواند نفس ( امّاره) خود را کنترل کند و منظور از نفس در اینجا همان امیال و خواهش های نفسانی هستند که با عواطف سر وکار دارند . هدف از کنترل نفس این است که فرد به یک تعادل روحی برسد و اگر افراد بتوانند نسبت به عواطف و احساسات خود همانند ترس ، خشم ، شادی ، لذّت ، غرور و حسادت آگاه بشوند بهتر می توانند آنها را کنترل کنند . می توان گفت که عواطف نقش مهمی در کنترل اجتماعی دارند (همان ) .
طباطبایی معتقد است که هدف اصلی شریعت تلاش و توجه انسان به خداوند است و این هدف تنها با شکل گیری ملکات و حالات مناسب نفس تحقق می یابد . ( طباطبایی ، ترجمه حسن زاده ، ۱۳۸۳، ص ۴۲) . وی معتقد است که آنچه که مانع معرفت به خداوند است ، جهل نیست بلکه غفلت است و غفلت هم بر اثر مشغولیت دل به غیر خدا ناشی می شود و خداوند برای هیچ کس دو دل قرار نداده و دل مرکز عشق و عواطف است و راه دستیابی به دل تصفیه آن است و تصفیه آن صورت نمی گیرد مگر اینکه فرد بتواند نفس و امیال خود را کنترل کند و تا فرد نتواند این احساسات و عواطف را بشناسد ، نمی تواند آنها را کنترل کند .
در بعد عقل و جایگاه آن در تربیت اخلاقی هم باید شرایطی فراهم شود تا فرد بتواند با بهره گیری و تجهیز شدن به قوه قضاوت صحیح ، خوب و بد را از هم تشخیص دهد ( همان ، صص ۴۵ – ۴۳ ).
۲-۶- شرح مختصر زندگانى استاد شهید مطهری