۴-۷ خلاصه فصل ……………………………………………………………………………………………………………………………… ۸۶
فصل پنجم : (نتیجه گیری)
۵-۱ مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۸
۵-۲ نتایج تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………. ۸۹
۵-۳ محدودیتهای تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………… ۹۰
۵-۴ پیشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………………………. ۹۱
منابع و ماخذ ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۹۲
فهرست جدولها و شکل ها:
جدول یک: جدول اندازه گیری میانگین رفتار توده وار سرمایه گذاران فردی به تفکیک شرکتها ……. ۹۴
جدول دو: جدول اندازه گیری میانگین رفتار توده وار موسسات نهادی به تفکیک شرکتها ………………. ۹۵
جدول سه: جدول اندازه گیری متغیرهای آماری رفتار توده وار بر اساس داده های روزانه ………………. ۹۶
جدول چهار: جدول اندازه گیری متغیرهای آماری رفتار توده وار بر اساس داده های ماهانه …………… ۹۶
جدول پنج: جدول اندازه گیری متغیرهای آماری رفتار توده وار بر اساس داده های فصلی …………….. ۹۷
جدول شش: آزمون چاو یا اسلیمر ……………………………………………………………………………………………………… ۹۸
جدول هفت: آزمون هاسمن ………………………………………………………………………………………………………………. ۹۹
جدول هشت: آزمون اثرات ثابت………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۰
جدول نه: آزمون هم انباشتگی……………………………………………………………………………………………………………. ۱۰۱
جدول ده : آزمون ریشه واحد……………………………………………………………………………………………………………… ۱۰۲
پیشگفتار:
مبحث مالی رفتاری در بازارهای مالی به حدود سه دهه قبل و بعد از بحران ۱۹۷۰ و در پی آن ناتوانی نظریه های مالی کلاسیک در توجیه بحران بوجود آمده مطرح شده است . ولی در کشور ما مبحث مالی رفتاری با مقاله اسلامی بیدگلی و شهریاری در سال ۱۳۸۶ که با روش قدر مطلق انحراف از میانگین بازار بررسی شد. و پس از آن هر کدام از محققین با روش های مختلف و با رویکردهای متفاوت به بررسی این پدیده پرداخته اند که در پی آنها در این تحقیق سعی شده با روش LSV و با رویکرد بررسی رابطه رفتار توده واری با حرکت قیمتی سهام پرداخته شود.
در این تحقیق وجود رفتار توده واری عمدی و اندازه آن در دوره های روزانه و ماهانه و فصلی و همچنین اثر آن روی حرکت قیمتی مورد بررسی قرار گرفته شده است و در نتیجه پس از بررسی و تجزیه و تحلیل داده هم وجود رفتار توده واری عمدی و هم وجود رابطه قوی بین رفتار توده واری و حرکت قیمتی سهام در بورس اوراق بهادار تهران مورد تائید قرار گرفت.
فصل اول
کلیات تحقیق

مقدمه
بی تردید کار آمدی نظام مالی یک کشور به عنوان زیر مجموعه ای از نظام اقتصادی آن کشور و با توجه به روابط متقابل با دیگر اجزا ، می تواند بر کارآمدی سیستم اقتصادی تاثیر بسزایی داشته باشد. بازار سرمایه در این میان به عنوان زیر مجموعه ای از نظام مالی ، از جایگاه ویژه ای برخوردار بوده و نقشی اساسی در رابطه با جذب و هدایت و تخصیص سرمایه موجود در جامعه به سمت سرمایه گذاری در امر تولید و اشتغال زائی ، برعهده دارد. ولی در دهه های اخیر بروز برخی بحرانها و ناهنجاری ها در این بازار از یک طرف، هم باعث بروز مشکلاتی در سایر بازارها شده و از طرف دیگر باعث به چالش کشیده شدن تئوری های مالی استاندارد، درناتوانی تبیین و ریشه یابی این بحرانها شده که این موضوع محققین و صاحبنظران را بر آن داشت تا تحقیقات گسترده ای را در زمینه تبیین و یافتن علل موارد خاص با کمک سایر علوم همانند روانشناسی، علوم اجتماعی و فیزیک انجام دهند که استفاده از دستاوردهای روانشناسی در نظریه های اقتصادی منجر به شکل گیری پاردایم جدیدی تحت عنوان پارادایم “مالی رفتاری” گردیده است که کارشناسان و صاحبنظران این حوزه ، عامل اصلی بروز این ناهنجاریها در بازار سرمایه را مسائل رفتاری و روانی سرمایه گذاران می دانند. یکی از پدیده های رفتاری که می تواند منشا بسیاری از ناهنجاری های قابل مشاهده در بازار سرمایه بحساب می آید رفتار جمعی سرمایه گذاران می باشد منظور از رفتار جمعی در بازار سرمایه وضعیتی است که فرد بنا به دلایل منطق یا غیر منطقی اطلاعات و تحلیلهای خود را نادیده گرفته و اقدام به تقلید از تصمیمات دیگران می کند. بسیاری از مفاهیم حوزه مالی رفتار ی مثل رفتار توده وار مفاهیمی کیفی و انتزاعی بوده به گونه ای که برای اندازه گیری آن محققین شاخص های کمی مختلفی را پیشنهاد داده اند.

( اینجا فقط تکه ای از متن فایل پایان نامه درج شده است. برای خرید متن کامل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. )

بیان مساله
رفتار توده وار بیانگر رفتاری است که در اثر تعامل بین افراد بوجود می‌آید.در بازار بورس،رفتار توده‌واری شرح تمایل سرمایه گذاران به متراکم شدن در یک سمت بازار است. متون زیادی درباره تمایل سرمایه گذاران به تجمع روی یک طرف بازار که رفتار توده وار خوانده می شود، به رشته تحریر درآمده است. این نوع از الگوی معاملاتی اغلب بصورت پاسخهای توده وار به بی ثباتی در قیمت سهام ، نوسان قیمت فزاینده و تهدید ثبات بازار مالی می باشد ولی در نگاهی عمیق تر باید به منشا بروز رفتار توده وار توجه گردد اگر بروز رفتار توده وار ناشی از استفاده سرمایه گذاران از اطلاعات یکسان باشد در این صورت رفتار جمعی مشاهده شده را رفتار جمعی صوری یا غیر عمدی می نامند که در واقع نوعی تعدیل بنیادین قیمت ها است که نشان دهنده کارائی اطلاعاتی بازار و تخصیص بهینه منابع مالی براساس متغیرهای بنیادی است و باعث ثبات قیمت ها در بورس می شود ولی اگر سرمایه گذاران به دلایل متعدد منطقی یا غیرمنطقی اطلاعات و تحلیلهای شخصی خود را نادیده گرفته و اقدام به تبعیت و تقلید از تصمیمات سایر سرمایه گذاران کنند در این صورت رفتار توده وار را عمدی می نامند که این رفتار یک پدیده رفتاری ناهنجار محسوب می شود و می تواند به اختلال در روابط تعادلی بازار و در نتیجه عدم کارائی آن منجر می شود.
در شرایطی که میزان تنش در بازار کم باشدو اطلاعات به طور همزمان در بازار افشا شود در این حالت سرمایه گذاران با تجزیه و تحلیل اطلاعات مشابه به نتیجه مشابه می رسند و رفتار توده وار غیر عمدی در بازار اتفاق می افتدو قیمت سهام به قیمتهای بنیادین نزدیک است چون رفتار توده وار غیر عمدی نوعی تعدیل بنیادین قیمتها به سوی متغیرهای بینبادین است. ولی در شرایط تنش زا در بازار سرمایه گذاران به تجزیه و تحلیلهای خود نمی توانند اعتماد کنند و این عدم اطمینان باعث نادیده گرفتن تجزیه و تحلیلهای خود وتبعیت از سایر سرمایه گذاران می شود در این حالت رفتار توده وار غیر عمدی در ابزار اتفاق می افتدکه این نوع رفتار توده وار باعث حباب قیمتی ، شکنندگی قیمتها و… میشود وقیمتها از قیمت بنیادین فاصله می گیرندو این نوع رفتار توده وار برای بازار مخرب است.
برای آزمون رفتار توده وار در بازار،باید گروهی از سرمایه گذاران را یافت که فعالانه تجارت میکنند و در زمینه رفتار تجاری و سری‌های اطلاعاتی به اندازه کافی همگن عمل میکنند. ادبیات این موضوع بیشتر بر سرمایه گذارانی تاکید دارد که کسر بزرگی از بازار را در اختیار دارند. مثلا در بازار های توسعه یافته مانند بازار ایالات متحده به سرمایه گذاران نهادی(۶۰% سرمایه را در اختیار دارند) و در بازارهای نوظهور مثل بازار های تایوان و کره به سرمایه گذاران انفرادی (۷۰% سرمایه را در اختیار دارند) تاکید دارد.

اهمیت و ضرورت تحقیق
بعد از مشخص شدن تاثیر غیر قابل انکار پدیده های رفتاری در شکل گیری بحرانها و نوسانات شدید در بورسهای مختلف از یک سو . به چالش کشیده شدن تئوری های مالی استاندارد از سوی دیگر باعث گردید تا نظر محققین و صاحبنظران بازار سرمایه ، پیرامون موضوعات مالی رفتاری به صورت علمی جلب شود و هر کدام از آنها سعی کرده اند روشهایی، با رویکردهای مختلف را برای اندازه گیری رفتار توده وار ارائه دهند و این روشها باعث شده که شناخت وآگاهی سیاست گذاران ، تحلیل گران و سرمایه گذاران و… از بازار کامل تر شود و در نتیجه آنها با آگاهی بیشتر و بصورت علمی تر اقدام به تصمیم گیری در بازار نمایندو و بنابراین این روشها باعث ارتقا سطح تحلیل و تصمیمات سرمایه گذاران و در نتیجه کاهش احتمال بروز پدیده های ناهنجار در بازار سرمایه گردید
علیرغم انجام مطالعات فراوان در بورسهای معتبر دنیا در خصوص شناسائی و تجزیه و تحلیل رفتار جمعی سرمایه گذاران ، در ایران هم طی سالهای اخیر تحقیقاتی در مورد رفتار توده وار انجام گرفته ولی این تحقیقات سرمایه گذاران را از بعد حقیقی و حقوقی بودن و همچنین به روشی که در این تحقیق ارائه شده، صورت نگرفته ، و در این تحقیق سعی شده تا خلا ناشی از این جنبه هم مورد بررسی قرار گیرد.
۱-۴- تاریخچه و ادبیات تحقیق
رفتار توده وار یک موضوع بین رشته ای است،و از رشته های روانشناسی ، جامعه شناسی و اقتصاد بحساب می آید و محققان و صاحبنظران در این رشته ها هر یک از منظر خاص به مطالعه و بررسی آن پرداخته اند.
روانشناسان اجتماعی از قبیل گوستاوله بن^[۱](۱۸۹۵)،گابریل تارده^[۲](۱۹۰۳)،مظفر شریف^[۳] (۱۹۳۵,۱۹۳۶) ، هربرت هایمن^[۴](۱۹۴۲)، سولمون آسچ^[۵] (۱۹۵۱)، لئون فستینگر^[۶] (۱۹۵۴)و آلبرت باندورا^[۷] (۱۹۶۵) از اولین روانشناسان اجتماعی بودند که علت بروز رفتار جمعی در جوامع بشری و نیز پیامدهای مثبت و منفی آن را از دیدگاه روانشناسی و علوم اجتماعی مورد مطالعه و بررسی قرار دادند.(Rook,2006)
در حوزه اقتصاد نیز ثوراستین وبلن^[۸] (۱۸۹۹)اولین اقتصاددانی بود که رفتار جمعی را در قالب تغییرات ناگهانی در رفتار مصرف کنندگان ،از قبیل سبکها و هوسهای زودگذر مصرف کنندگان مورد مطالعه و بررسی قرار داد.کینز^[۹] (۱۹۳۶) به عنوان یکی از بزرگترین نظریه پردازان اقتصادی اعتقاد دارد به اینکه افراد از ترس مغایر بودن تصمیماتشان با عرف،ایده ها و عقاید شخصی خود را نادیده گرفته و مطابق با نظر جمع عمل می کنند.(Harman,2000)
۱-۴-۱ دیدگاه دمیرر و کوتان^[۱۰] (۲۰۰۵)
آنها بیان کرده اند اگر دلیل بروز رفتار توسط سرمایه گذاران حداکثر سازی مطلوبیت باشد،در این حالت سه دیدگاه وجود دارد:
دیدگاهی که رفتار توده وار را به ساختار روانشناسی افراد در همرنگی با جامعه نسبت میدهد. هیراشلیفر و سامرز^[۱۱] (۱۹۹۰)علت اصلی شکل گیری رفتار توده وار در بازار را گرایش افراد به برون گرائی و تبعیت آنهااز روند بازار می دانند.ولچ و دونو^[۱۲] (۱۹۹۶) و کالو و مندوزا(۱۹۹۸)وچاری و کهنو(۱۹۹۹)در تحقیق خود رفتار توده وار را ازبعد روانشناسی بررسی و به گرایش افراد به حرکت کردن با اجماع پرداخته اند. و همچنین بیخچندانی،هیراشلیفر و ولچ^[۱۳] (۱۹۹۲) علت اصلی بروز و شکل گیری رفتار جمعی در بازار را “جریان اطلاعاتی” می دانند.به اعتقاد آنها مشاهده رفتار دیگران اطلاعاتی را به فرد انتقال می دهد و لذا افرادی که فاقد اطلاعات لازم بوده یا به اطلاعات شخصی خود اطمینان ندارند با فرض اینکه اطلاعات و تحلیل های دیگران کاملتر و صحیح تر از آنان بوده اقدام به تقلید و تبعیت از آنان می کنند.
دیدگاهی که بیان می کند افرادی در بازار هستند که اطلاعات محرمانه ای در اختیار دارند و باتوجه به این اطلاعات تصمیم گیری می کنند بنابراین سایر سرمایه گذاران به دلیل دستیابی به بازدهی بالاتر از آن ها پیروی می کنند.برنهاردتا^[۱۴] (۲۰۰۶)در تحقیق خود به این موضوع پرداخته است.
دیدگاهی که بیان می کند افراد به دلیل نگرانی و ترس از دادن اعتبار و شهرت بدلیل انجام حرکتهای انفرادی را عامل اصلی بروز رفتار توده وار در بازار سرمایه می دانند.شارف استین و استین^[۱۵] (۱۹۹۰)در تحقیق خود به این نتیجه رسیده اند سرمایه گذارانی که در تحلیل اطلاعات و اتخاذ تصمیمات صحیح اطمینان لازم راندارند به خاطر ترس از دست دادن شهرت و اعتبار ترجیح می دهند تا از تصمیمات سرمایه گذاران و تحلیل گران مجرب تر تبعیت نمایند.
بطور کلی انتظار بروز رفتار توده وار در بازار سرمایه را در سه گروه اصلی فعالان بازاردر نظر می گیرند: گروه اول)سرمایه گذاران انفرادی. گروه دوم) مدیران سرمایه گذاری. و گروه سوم) نهادهای بزرگ سرمایه گذاری از قبیل صندوقهای بازنشستگی و بیمه های عمومی.
۱-۴-۲ دیدگاه دیگری رفتار توده وار را از بعد منشا بروز آن، به دو نوع تقسیم بندی می کند:
نوع اول- رفتار توده وار عقلایی. فروت،اسچارفستین و استین ^[۱۶](۱۹۹۲)وهیراشلیفر، سابراهمانیام و تیتمان ^[۱۷] (۱۹۹۴) علت بروز رفتار توده وار را استفاده سرمایه گذاران از منابع اطلاعاتی مشترک می دانند. در این نوع از رفتار توده وار منشا بروز رفتار توده وار را افشای همزمان اطلاعات در بازار می دانند و بروز رفتار توده وار در این وضعیت را حرکت بازار به سمت تعدیل بنیادین قیمتها بر اساس متغیر های بنیادین می دانند ،این نوع رفتار توده وار منجر به ثبات قیمتها می شود.
نوع دوم- رفتار توده وار غیر عقلایی. این نوع رفتار توده وار بر روانشناسی تمرکز دارد در این دیدگاه اعتقاد بر این است که مدیران بدون در نظر گرفتن تجزیه و تحلیلهای خود ، صرفا به تقلید کورکورانه از یکدیگر روی می آورند. هیراشلیفر و تئو (۲۰۰۱)و دمیرروکوتان(۲۰۰۵) عدم شفافیت واطلاع رسانی در بازار،چارچوب قانونی ضعیف و نارسا،جایگزینهای سرمایه گذاری اندک،تمایل به سفته بازی در بازارسهام،نوسانات زیاد بازار،حضور کم رنگ سرمایه گذاران حقیقی،حضور پررنگ دولت و تاثیر پذیری پررنگ بازار از تحولات سیاسی بر احتمال بروز این نوع رفتار توده وار در بازار می افزایند. بروز این نوع رفتار توده وار در بازار یا باعث ایجاد حباب قیمتی و یا باعث ایجاد شکنندگی قیمت سهام می شود و کارائی بازار را کاهش داده و باعث می شود قیمت های سهام از قیمت های بنیادین فاصله بگیرند.
همچنین تحقیقات دیگری به رابطه بین رفتار توده وار با سایر متغرهای بازار پرداخته اند که از آن جمله:
اسچارفستین و همکاران (۱۹۹۰) و ماگ ونیک (۱۹۹۶)رفتار توده وار را در رابطه با مدیر و مالک بررسی کرده اند و آن را مربوط به زمانی می دانند که مدیران مالی زمان اتخاذ تصمیمات سرمایه گذاری به خاطر انگیزه های ناشی از برنامه های پاداش و جبران خدمات ،شرایط استخدامی وبه خاطراعتبارو شهرت به پیروی از سایر افراد می پردازند.

نمودار۴-۱۹) مدل اندازه‌گیری متغیرهای برونزا در حالت اعداد استاندارد ۱۲۲
نمودار۴-۲۰) مدل اندازه‌گیری متغیرهای برونزا در حالت اعداد معنی‌داری ۱۲۳
نمودار۴-۲۱) مدل اندازه‌گیری متغیرهای درونزا در حالت اعداد استاندارد ۱۲۴

نمودار۴-۱۹) مدل اندازه‌گیری متغیرهای برونزا در حالت اعداد استاندارد ۱۲۲
نمودار۴-۲۰) مدل اندازه‌گیری متغیرهای برونزا در حالت اعداد معنی‌داری ۱۲۳
نمودار۴-۲۱) مدل اندازه‌گیری متغیرهای درونزا در حالت اعداد استاندارد ۱۲۴
نمودار۴-۲۲) مدل اندازه‌گیری متغیرهای درونزا در حالت اعداد معنی‌داری ۱۲۵
نمودار ۴-۲۳) آزمون مدل تحقیق (حالت استاندارد) ۱۲۷
نمودار ۴-۲۴) آزمون مدل تحقیق (حالت اعداد معنی داری) ۱۲۸
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل ۱-۱) مدل مفهومی تحقیق ۱۱
شکل۲-۱) انواع گردشگران از دیدگاه سازمان جهانی جهانگردی ۲۵
شکل ۲-۲) تاثیر گردشگری در جوامع میزبان ۴۵
شکل ۲-۳) سهم منطقه‌ای رشد کل اشتغال جهانی ۴۷
شکل ۲-۴) مدل جانکینگتون و گنجنارت (۲۰۱۲) ۵۹
شکل ۲-۵) مدل چن و تسایی(۲۰۰۷) ۵۹
شکل ۲-۶) مدل چن و چن(۲۰۱۰) ۶۰
شکل ۲-۷) مدل زابکار و همکاران(۲۰۱۰) ۶۰
شکل ۲-۸) مدل لای و فوچن(۲۰۱۱) ۶۱
شکل ۲-۹) مدل هاچینسون و همکاران(۲۰۰۹) ۶۱
شکل۲-۱۰) بخش‌ها و اجزای مختلف مقصد گردشگری ۶۵
شکل ۲-۱۱) مدل سروکوال ۷۰
شکل ۲-۱۲) مدل کانو ۷۶
شکل ۲-۱۳) ساختار کلان مدل شاخص رضایت مشتری در کشور سوئد SCSB 77
شکل ۲-۱۴) مدل شاخص رضایتمندی مشتری در آمریکا ACSI 77
شکل ۲-۱۵) مدل شاخص رضایت مشتری در اروپا ECSI 78
شکل ۲-۱۶) مدل شاخص رضایت مشتری در مالزی ۷۸
شکل ۲-۱۷) مدل انتظارات/ عدم تایید انتظارات ۷۹
چکیده
گردشگری در حال حاضر یکی از حوزه های خدماتی مهم در جهان محسوب می‌شود که به دنبال خود زنجیره‌ی ارزش زیادی را در سایر حوزه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دنبال دارد. از این رو رونق و پایداری بلند‌مدت آن همواره یکی از دغدغه‌های مسئولان و کارشناسان امر می باشد. در این میان تصمیم یک گردشگر پس از اقامت یا بازدید از یک منطقه گردشگری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است که از آن در مبانی نظری غالباً تحت عنوان واکنش رفتاری یاد می‌شود. بنابراین درک واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان برای مدیران مقصد گردشگری مهم می‌باشد. پژوهش حاضر تأثیر عواملی چون ویژگی‌های مقصد، کیفیت درک شده خدمات گردشگری، ارزش درک شده و رضایت را بر واکنش‌های رفتاری گردشگران را مورد بررسی قرار می‌دهد. جامعه‌ی آماری تحقیق کلیه گردشگران ورودی به استان گیلان در نوروز ۱۳۹۳ بودند که ۳۸۴ نفر به عنوان نمونه آماری به روش نمونه‌گیری غیراحتمالی در دسترس و با در نظر گرفتن سطح اطمینان ۹۵ درصد و با در نظر گرفتن دقت برآورد ۵ درصد برای جامعه آماری نامحدود انتخاب شدند. ابزار تحقیق پرسشنامه بود که پس از تایید روایی و پایایی، توزیع و داده‌ها با بهره گرفتن از تکنیک مدل یابی معادلات ساختاری در نرم‌افزار لیزرل تحلیل شد. مطابق با نتایج، ویژگی‌های مقصد بطور مستقیم و مثبت بر کیفیت درک شده خدمات گردشگری در مقصد تأثیر گذار است و ارزش درک شده و رضایت بطور مستقیم و مثبت از کیفیت درک شده تأثیر می‌پذیرد، علاوه بر این تأثیر مستقیم مثبت ارزش درک شده و رضایت بر واکنش‌های رفتاری نیز تأیید شده و همچنین کیفیت خدمات درک شده بازدیدکنندگان بصورت غیر مستقیم و از طریق متغیرهای میانجی رضایت و ارزش درک شده، بر واکنش‌های رفتاری تأثیر گذار است.
(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت nefo.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

واژگان کلیدی: ویژگی‌های مقصد گردشگری، کیفیت خدمات درک شده، ارزش درک شده، رضایت، واکنش‌های رفتاری
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱) مقدمه
در میان صنایع خدماتی، صنعت گردشگری یکی از بخش‌های پیشتاز و در حال رشد در سطح بین‌المللی است و طبق پیش‌بینی‌های صورت گرفته، تقاضا برای گردشگری بین‌المللی تا سال ۲۰۲۰ به ۱میلیارد نفر در سال خواهد رسید. به همین دلیل، گردشگری به عنوان موضوعی مهم و اساسی در تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها محسوب می‌شود و با گسترش آن می‌توان مسیری را برای افزایش درآمدهای کشور و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و درنتیجه فراهم نمودن مسیری مطلوب برای دستیابی به توسعه پایدار و همه‌جانبه ترسیم نمود (کوزه‌چیان و همکاران،۱۳۹۰،ص۲۰).
گردشگری به عنوان صنعتی نوپا در سال‌های اخیر تاثیرات زیادی بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان داشته است. ایجاد اشتغال، ارزآوری، تعادل منطقه‌ای، کمک به صلح جهانی، کمک به سرمایه گذاری در میراث فرهنگی، بهسازی محیط، کمک به بهسازی زیست‌گاه های حیات وحش، توسعه نواحی روستایی برخوردار از جاذبه‌های گردشگری و جلوگیری از مهاجر‌فرستی جمعیت و مانند آن، از جمله مزایای این صنعت بوده است (گودرزوند چگینی و مولایی هشجین،۱۳۸۸،ص۱۸۰).
گردشگری یکی از بخش‌هایی است که به دلیل تأثیرهای مثبت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در حال تبدیل‌شدن به صنعت اول در جهان است؛ طوری که بسیاری از کشورها با ایجاد زمینه‌ها و زیرساخت‌های مناسب درصدد بهره‌برداری از مزایای این صنعت هستند. برای اغلب این کشورها گردشگری منبع مهمی برای فعالیت‌های تجاری، کسب درآمد، اشتغال‌زایی و مبادلات خارجی محسوب می‌شود. بسیاری از این کشورها سالانه درآمد سرشاری از این صنعت به دست می‌آورند، صنعتی که به دلیل آلودگی کمتر و پیامدهای منفی پایینی که به همراه دارد صنعت پاک نامیده می‌شود. به تبع از کشورهای موفق در صنعت گردشگری دیگر کشورها نیز انگیزه توسعه این بخش را مورد توجه قرار داده‌اند تا از مزیت‌های آن بی‌نصیب نباشند. ولی دستیابی به مزیت نسبی در این بخش نیازمند ایجاد زیرساخت‌های مناسب، تأمین نیازمندیهای گردشگران و ایجاد تسهیلات مطلوب گردشگری است. با توجه به تعدد نیازهای گردشگران به عنوان عوامل جذب و توسعه گردشگری، توسعه این بخش مستلزم شناخت این نیازمندیها و تأمین آن از سوی مقصد است. طوریکه بر اساس این نیازها و خواسته‌های گردشگران، مناطق مختلف گردشگری با ویژگی منحصر به فرد شکل گرفته‌اند و نوع شناسی‌های مختلفی از گردشگری ارائه شده است (ابراهیم‌پور و همکاران،۱۳۹۰،ص۷۰). برای مثال در یکی از طبقه‌بندی‌ها به گردشگری انبوه و جایگزین، فرهنگی و هنری، ماجراجویانه، طبیعت‌گرا، تاریخی و باستانی، ورزشی، ساحلی، مصرفی، سلامتی و دیدار از بستگان می‌توان اشاره نمود. در نوع شناسی دیگر به گردشگری تفریحی، تجاری، فرهنگی، سلامتی و بهداشتی، مذهبی، مبادلات علمی، ورزشی، جنسی، ماجراجویانه و طبیعت‌گرا اشاره شده که هر یک مورد توجه و خواست بخشی از گردشگران است (ابراهیم‌پور و روشندل اربطانی،۱۳۹۰،ص۲). کشورهای مقصد برای موفقیت در جذب گردشگران باید با توجه به ویژگی‌های فرهنگی و جغرافیایی خود نسبت به فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم و تبدیل شدن به مقصد گردشگران در حوزه خاص خود اقدام نمایند. این کار نیازمند رویکردی نظام‌گرا نسبت به بخش گردشگری است تا از طریق ایجاد و تأمین تسهیلات مورد نیاز زمینه توسعه گردشگری را فراهم نماید. از آنجا که وجود تسهیلات مورد نیاز اولین گام در جذب و نگهداری گردشگران که به معنی تقاضای مجدد آنها است؛ از این‌رو شناخت وضعیت منطقه از حیث وجود سطحی از این عوامل، زمینه را برای آشنایی با وضعیت گردشگری منطقه و آسیب شناسی و توسعه آن فراهم می‌آورد تا با تأمین انتظارات و نیازهای گردشگران، رضایت و وفاداری آنها را نسبت به مقصد ایجاد نمایند (یسال^[۱]،۲۰۰۳،ص۳۷). به عبارتی دیگر امکان بازگشت و تقاضای مجدد گردشگری بستگی به میزان رضایت آنها از مقصد دارد و تأمین رضایت آنها به نوبه خود وفاداری آنها را به مقصد افزایش خواهد داد (ابراهیم‌پور و روشندل اربطانی،۱۳۹۰،ص۳).
در این میان، استان گیلان که بی‌تردید یکی از کانون‌ها و قطب‌های بسیار تعیین‌کننده گردشگری کشور محسوب می‌شود، علی‌رغم برخورداری از جاذبه‌های گردشگری متنوع، اعم از طبیعی، تاریخی، فرهنگی و … هنوز مسیر توسعه از بستر صنعت توریسم را به خوبی طی ننموده و راه طولانی تا تحقق بروندادهای اقتصاد توریسم در پیش دارد. به علت حجم زیاد گردشگر سالانه سرمایه‌گذاری زیادی در گردشگری انجام می‌گیرد که به طور خلاصه به پیدایش مقصدهای جدید گردشگری منجر شده است و این روند به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر با شدت بیشتری دنبال می‌شود. بدیهی است یکی از پی‌آمدهای این موضوع پدیدار شدن رقابت فزاینده در بین مقصدها می‌باشد. بصورت کلی شاخص‌های موفقیت در این رقابت را می‌توان در جذب گردشگر بیشتر، مراجعه‌ی مجدد و ترغیب دیگران برای بازدید توسط گردشگر تعریف کرد که البته این شاخصها برای یک دوره‌ی زمانی میان مدت یا بلند مدت دارای اعتبار و قابل اتکا هستند. این امر یکی از موضوعات مورد توجه در مطالعات گردشگری است که تحت عنوان واکنش‌های رفتاری از آن یاد می‌شود. این متغیر به عنوان یک متغیر وابسته نهایی تحت تأثیر متغیرهای مستقل و میانجی دیگری می‌باشد (زارعی و همکاران،۱۳۹۱،صص۱۴۳-۱۴۲) که نوع و چگونگی حضور و تأثیرگذاری آنها موضوع پژوهش حاضر است.
۱-۲) بیان مساله
امروزه گردشگری^[۲] به عنوان یکی از بزرگترین بخش‌های اقتصادی در سطح بین‌المللی مورد توجه همگان است. در سال ۲۰۰۹ حدود ۸۸۰ میلیون بازدیدکننده در سطوح بین‌المللی به فعالیت‌های گردشگری و سفر پرداخته‌اند (صالحی و حسن پور،۱۳۹۱،ص ۱۱). در سال ۲۰۱۲ آمار گردشگران از یک میلیارد گذشت. برآورد می‌شود که ۵ تا ۶ میلیارد گردشگر دیگر نیز در درون کشورهای خود به سفر رفته باشند. ۵۱ درصد این گردشگران برای فراغت، تفریح و تعطیلات، ۲۷ درصد برای دیدن اقوام و دوستان و سلامت، ۱۵ درصد برای تجارت و حرفه و ۷ درصد به دلایل نامشخص اقدام به سفر نموده‌اند. مقصد ۵۳ درصد این گردشگران اروپا، ۲۲ درصد آسیا و اقیانوسیه، ۱۷ درصد آمریکا، ۴ درصد خاورمیانه، ۳ درصد آفریقا و ۱ درصد نامشخص می‌باشد (مدیریت جهانگردی،۱۳۹۱،ص۵).
امروزه سفر و توریسم به صورت یک صنعت جهانی در آمده است و به عنوان یکی از صنایعی که به سرعت در حال رشد است در نظر گرفته می‌شود. این صنعت از نظر اشتغال در جایگاه بالایی در دنیا قرار دارد(ریج و پرری^[۳]،۲۰۰۰،ص۱۲۹۰). بر این اساس برخی مدعی هستند که از هر ۱۴ شاغل ۱ نفر و حدود ۱۲% از تولید ناخالص جهانی مربوط به فعالیت‌های گردشگری است. با افزایش درآمدهای قابل تصرف افراد، ارتقای استانداردهای زندگی، کاهش موانع مسافرت و آسایش و امنیت بیشتر سفرها، در عین کاهش هزینه‌ها، انتظار می‌رود سهم گردشگری در اقتصاد جهانی و همچنین تعداد گردشگران افزایش چشمگیری یابد (صالحی و حسن پور،۱۳۹۱،ص ۱۱). بر اساس آمار سازمان جهانی جهانگردی، ۸ درصد صادرات کشورهای کمتر توسعه یافته، ۶ درصد تجارت جهان و ½ تیلیارد دلار صادرات از طریق گردشگری حاصل می‌شود(مدیریت جهانگردی،۱۳۹۱،ص۵). همچنین طبق آمار این سازمان، گردشگری ۱۲۰ میلیون شغل به صورت مستقیم و ۱۲۵ میلیون شغل به صورت غیر مستقیم ایجاد می‌کند (سازمان جهانی جهانگردی،۲۰۱۳، ص۱۵).
واژه مقصد گردشگری برای یک کشور، منطقه‌ای در محدوده یک کشور، یک شهر یا یک تفریحگاه ساحلی به کار برده می‌شود. مقصد گردشگری شامل تعدادی از عوامل است که برای جذب بازدیدکنندگان به منظور اقامت برای گذراندن تعطیلات یا بازدید یک روزه با هم ترکیب شده‌اند. چهار عامل اصلی عبارت اند از: جاذبه‌های عمده، محیط ساخته شده، عرضه خدمات جانبی، حمایتی و محیط یا حال و هوا (لومسدن، ۱۳۸۷، ص ۴۴۰). از نظر محققین بسیاری همچون لو^[۴] (۱۹۸۷) آنچه که موجب جذب گردشگران به یک مقصد می‌شود، مؤلفه‌ها و ویژگی‌های مقصد هستند)تی ای کام^[۵]،۲۰۱۱) و محققین دیگری از جمله دان ^[۶](۱۹۷۷) عوامل کششی و رانشی^[۷] را علت جذب گردشگر به یک مقصد می‌داند که منظور از عوامل کششی همان ویژگی‌های مقصد است. از نظر وی عوامل کششی مثل چشم‌اندازها، جاذبه‌ها، فرهنگ، آب و هوا و… فرد را به مقصد می‌کشاند (زو^[۸]،۲۰۰۵،ص۲۲).
درک واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان برای مدیران مقصد گردشگری مهم می باشد. هر ساله میلیونها نفر از محل سکونت خود به قصد تفریح، تجارت، یا سایر اهداف به دیگر مقصدها سفر می‌کنند. در این میان از منظر بازاریابی یکی از موضوعات قابل توجه آن است که چگونه می‌توان افراد بیشتری را به یک مقصد خاص جذب نمود و چه عواملی بر واکنش‌های رفتاری آنها مؤثر است که نهایتاً به بازگشت مجدد و تبلیغات دهان به دهان مثبت آنها برای جذب گردشگران جدید منجر شود. در این راستا همواره در زمینه‌های مشابه و به ویژه در گردشگری عقیده بر آن است که کیفیت خدمات بالا و رضایت حاصل از آن به واکنش‌های رفتاری چون تبلیغات دهان به دهان مثبت و بازگشت مجدد بازدیدکنندگان منجر می‌شود که نهایتاً بر عملکرد مالی تمام مشاغلی که به نوعی با گردشگری در ارتباط هستند تأثیرگذار است و این امر به منزله‌ی حصول منافع اقتصادی خواهد بود که یکی از مهمترین اهداف غایی گردشگری محسوب می‌شود )زابکار و همکاران^[۹]، ۲۰۱۰،ص۵۴۴؛ لای و چن^[۱۰] ،۲۰۱۰،ص۳۱۹).
از طرفی، از دیدگاه مدیریتی بازدید مجدد و تبلیغات دهان به دهان مثبت منبع عمده و اصلی درآمدهای آتی و عامل اصلی کسب سهم بازار است (جانکینگتون و گنجنارت^[۱۱]،۲۰۱۲،ص۷۳). برای رسیدن به این منافع مدیران مقصد‌ها برای تأثیرگذاری مثبت بر واکنش‌های رفتاری باید برنامه‌ها و معیارهای خود را به گونه‌ای برنامه‌ریزی کنند که کیفیت بالا و تجارب رضایت‌بخش را برای بازدیدکنندگان به دنبال داشته (چن و چن^[۱۲]،۲۰۱۰،ص۲۹) و با درک بهتری از رفتار گردشگران بتوانند راهبرد‌های بهتری را برای بازاریابی، جذب و وفاداری بازدیدکنندگان داشته باشند (هاچینسون و همکاران^[۱۳]،۲۰۰۹،ص۲۹۸).
در بسیاری از تحقیقات تأثیر عوامل متعدد بر واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان مورد بررسی قرار گرفته است. علاوه بر این، رابطه‌ی علی بین درک مشتریان از کیفیت درک شده، رضایت، ارزش درک شده و واکنش‌های رفتاری در تحقیقات گذشته به اثبات رسیده است (لای و کوآنگ وین^[۱۴]،۲۰۱۲،ص۶۹۳). بنابراین، اینگونه تصور شده است که کیفیت درک شده غیر مستقیم و از طریق ارزش درک شده (جانکینگتون و گنجنارت،۲۰۱۲،ص۸۰) و رضایت (جانکینگتون و گنجنارت،۲۰۱۲،ص۷۳؛ چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۰؛ زابکار و همکاران،۲۰۱۰،ص۵۴۲)، بر واکنش‌های رفتاری تأثیرگذار است.
باور کلی بر این است که با افزایش کیفیت درک شده از مقصد، رضایت نیز افزایش می‌یابد (زو،۲۰۰۵،ص۳۳) و برخی تحقیقات گردشگری اثر مثبت ویژگی‌های مقصد بر کیفیت درک شده را مطرح کرده‌اند‌(زابکار و همکاران،۲۰۱۰،ص۵۳۹).
محققان بسیاری بر اساس تعریف زیثمال (۱۹۸۸) از ارزش درک شده، آن را این گونه تعریف کرده‌اند: “ارزش درک شده به ارزیابی کلی مصرف‌کننده از مزایای خدمت (کالا) بر اساس ادراکشان از آنچه دریافت کرده‌اند و آنچه برای گرفتن آن خدمت داده‌اند، اطلاق می‌شود” (لای و چن،۲۰۱۰،ص۳۱۹؛ منگ و همکاران^[۱۵]،۲۰۱۱،ص۲۰). بنابراین، ارزش درک شده از کیفیت خدمات اولین گام برای تأثیر بر تصویر درک شده توسط بازدید‌کننده از مقصد است و می‌توان آن را به عنوان پیش عامل واکنش‌های رفتاری در طول زمان بازدید در نظر گرفت (لای و کوآنگ وین،۲۰۱۲،ص۶۹۳). از آنجایی که ارزش درک شده یکی از عوامل مؤثر در پیش‌بینی انگیزه خرید و بازدید مجدد محسوب می‌شود، متصدیان خدمات تفریحی و گردشگری به دنبال مقیاس‌هایی برای اندازه‌گیری ارزش درک شده می‌باشند. مقیاس‌های معتبر اندازه گیری ارزش درک شده امکان ارزیابی ارزش را در برنامه‌های تفریحی و گردشگری برای مسئولین فراهم می‌کند تا نقاط قوت و ضعف خود و رقیبانشان را شناسایی کنند (چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۰).
رضایت به تفاوت ادراک شده بین انتظارات قبلی و عملکرد دریافتی بعد از مصرف محصول یا کالا اطلاق می‌شود، به عبارت دیگر رضایت مشتری از مقایسه انتظارات مشتری با عملکرد عرضه کننده و کالا (خدمت) حاصل می‌شود (منگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۰). به این معنا که وقتی عملکرد در سطح انتظارات نیست نارضایتی رخ می‌دهد. بدون شک رضایت نقش مهمی در برنامه‌ریزی محصولات و خدمات گردشگری دارد. رضایت گردشگر برای بازاریابی موفق مقصد بسیار اهمیت دارد. زیرا بر انتخاب شدن مقصد، مصرف محصولات و خدمات و تصمیم به بازگشت مجدد به آن مقصد تأثیر گذار است (جانکینگتون و گُنِجنارت،۲۰۱۲،ص۷۷). بنابراین، مدیران مقصد باید سطح بالاتری از رضایت گردشگران را تعیین کنند تا رفتار بعد از خرید مثبتی در گردشگران ایجاد کنند تا بتوانند رقابت را در مقصد حفظ کنند و ارتقا دهند ) مِنگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۲).
تحقیقات اخیر نشان داده است که کیفیت درک شده و رضایت بر وفاداری و واکنش‌های رفتاری تأثیرگذار است و گردشگران راضی از یک مقصد ممکن است بازدید مجدد داشته باشند یا بازدید از آن را به دیگران پیشنهاد دهند. از طرف دیگر گردشگران ناراضی بازدید مجدد به مقصد نخواهند داشت و بازدید به آن را به سایر گردشگران پیشنهاد نمی‌دهند و حتی ممکن است نظرات منفی در مورد مقصد ارائه دهند که باعث خراب شدن وجه‌ی تجاری آن مقصد می‌شود ( چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۱) و با توجه به اینکه در تحقیقات گذشته ثابت شده رضایت مشتری از جمله عواملی است که بر واکنش‌های رفتاری تأثیر گذار می‌باشد (منگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۲)، برای سنجش آن نظریه و مدل‌های مختلفی ارائه شده است.

نمودار ۴-۲۳) آزمون مدل تحقیق (حالت استاندارد) ۱۲۷
نمودار ۴-۲۴) آزمون مدل تحقیق (حالت اعداد معنی داری) ۱۲۸
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل ۱-۱) مدل مفهومی تحقیق ۱۱
شکل۲-۱) انواع گردشگران از دیدگاه سازمان جهانی جهانگردی ۲۵
شکل ۲-۲) تاثیر گردشگری در جوامع میزبان ۴۵
شکل ۲-۳) سهم منطقه‌ای رشد کل اشتغال جهانی ۴۷
شکل ۲-۴) مدل جانکینگتون و گنجنارت (۲۰۱۲) ۵۹
شکل ۲-۵) مدل چن و تسایی(۲۰۰۷) ۵۹
شکل ۲-۶) مدل چن و چن(۲۰۱۰) ۶۰
شکل ۲-۷) مدل زابکار و همکاران(۲۰۱۰) ۶۰
شکل ۲-۸) مدل لای و فوچن(۲۰۱۱) ۶۱
شکل ۲-۹) مدل هاچینسون و همکاران(۲۰۰۹) ۶۱
شکل۲-۱۰) بخش‌ها و اجزای مختلف مقصد گردشگری ۶۵
شکل ۲-۱۱) مدل سروکوال ۷۰
شکل ۲-۱۲) مدل کانو ۷۶
شکل ۲-۱۳) ساختار کلان مدل شاخص رضایت مشتری در کشور سوئد SCSB 77
شکل ۲-۱۴) مدل شاخص رضایتمندی مشتری در آمریکا ACSI 77
شکل ۲-۱۵) مدل شاخص رضایت مشتری در اروپا ECSI 78
شکل ۲-۱۶) مدل شاخص رضایت مشتری در مالزی ۷۸
شکل ۲-۱۷) مدل انتظارات/ عدم تایید انتظارات ۷۹
چکیده
گردشگری در حال حاضر یکی از حوزه های خدماتی مهم در جهان محسوب می‌شود که به دنبال خود زنجیره‌ی ارزش زیادی را در سایر حوزه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دنبال دارد. از این رو رونق و پایداری بلند‌مدت آن همواره یکی از دغدغه‌های مسئولان و کارشناسان امر می باشد. در این میان تصمیم یک گردشگر پس از اقامت یا بازدید از یک منطقه گردشگری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است که از آن در مبانی نظری غالباً تحت عنوان واکنش رفتاری یاد می‌شود. بنابراین درک واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان برای مدیران مقصد گردشگری مهم می‌باشد. پژوهش حاضر تأثیر عواملی چون ویژگی‌های مقصد، کیفیت درک شده خدمات گردشگری، ارزش درک شده و رضایت را بر واکنش‌های رفتاری گردشگران را مورد بررسی قرار می‌دهد. جامعه‌ی آماری تحقیق کلیه گردشگران ورودی به استان گیلان در نوروز ۱۳۹۳ بودند که ۳۸۴ نفر به عنوان نمونه آماری به روش نمونه‌گیری غیراحتمالی در دسترس و با در نظر گرفتن سطح اطمینان ۹۵ درصد و با در نظر گرفتن دقت برآورد ۵ درصد برای جامعه آماری نامحدود انتخاب شدند. ابزار تحقیق پرسشنامه بود که پس از تایید روایی و پایایی، توزیع و داده‌ها با بهره گرفتن از تکنیک مدل یابی معادلات ساختاری در نرم‌افزار لیزرل تحلیل شد. مطابق با نتایج، ویژگی‌های مقصد بطور مستقیم و مثبت بر کیفیت درک شده خدمات گردشگری در مقصد تأثیر گذار است و ارزش درک شده و رضایت بطور مستقیم و مثبت از کیفیت درک شده تأثیر می‌پذیرد، علاوه بر این تأثیر مستقیم مثبت ارزش درک شده و رضایت بر واکنش‌های رفتاری نیز تأیید شده و همچنین کیفیت خدمات درک شده بازدیدکنندگان بصورت غیر مستقیم و از طریق متغیرهای میانجی رضایت و ارزش درک شده، بر واکنش‌های رفتاری تأثیر گذار است.
واژگان کلیدی: ویژگی‌های مقصد گردشگری، کیفیت خدمات درک شده، ارزش درک شده، رضایت، واکنش‌های رفتاری
فصل اول
کلیات تحقیق
۱-۱) مقدمه
در میان صنایع خدماتی، صنعت گردشگری یکی از بخش‌های پیشتاز و در حال رشد در سطح بین‌المللی است و طبق پیش‌بینی‌های صورت گرفته، تقاضا برای گردشگری بین‌المللی تا سال ۲۰۲۰ به ۱میلیارد نفر در سال خواهد رسید. به همین دلیل، گردشگری به عنوان موضوعی مهم و اساسی در تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها محسوب می‌شود و با گسترش آن می‌توان مسیری را برای افزایش درآمدهای کشور و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و درنتیجه فراهم نمودن مسیری مطلوب برای دستیابی به توسعه پایدار و همه‌جانبه ترسیم نمود (کوزه‌چیان و همکاران،۱۳۹۰،ص۲۰).
گردشگری به عنوان صنعتی نوپا در سال‌های اخیر تاثیرات زیادی بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جهان داشته است. ایجاد اشتغال، ارزآوری، تعادل منطقه‌ای، کمک به صلح جهانی، کمک به سرمایه گذاری در میراث فرهنگی، بهسازی محیط، کمک به بهسازی زیست‌گاه های حیات وحش، توسعه نواحی روستایی برخوردار از جاذبه‌های گردشگری و جلوگیری از مهاجر‌فرستی جمعیت و مانند آن، از جمله مزایای این صنعت بوده است (گودرزوند چگینی و مولایی هشجین،۱۳۸۸،ص۱۸۰).
گردشگری یکی از بخش‌هایی است که به دلیل تأثیرهای مثبت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در حال تبدیل‌شدن به صنعت اول در جهان است؛ طوری که بسیاری از کشورها با ایجاد زمینه‌ها و زیرساخت‌های مناسب درصدد بهره‌برداری از مزایای این صنعت هستند. برای اغلب این کشورها گردشگری منبع مهمی برای فعالیت‌های تجاری، کسب درآمد، اشتغال‌زایی و مبادلات خارجی محسوب می‌شود. بسیاری از این کشورها سالانه درآمد سرشاری از این صنعت به دست می‌آورند، صنعتی که به دلیل آلودگی کمتر و پیامدهای منفی پایینی که به همراه دارد صنعت پاک نامیده می‌شود. به تبع از کشورهای موفق در صنعت گردشگری دیگر کشورها نیز انگیزه توسعه این بخش را مورد توجه قرار داده‌اند تا از مزیت‌های آن بی‌نصیب نباشند. ولی دستیابی به مزیت نسبی در این بخش نیازمند ایجاد زیرساخت‌های مناسب، تأمین نیازمندیهای گردشگران و ایجاد تسهیلات مطلوب گردشگری است. با توجه به تعدد نیازهای گردشگران به عنوان عوامل جذب و توسعه گردشگری، توسعه این بخش مستلزم شناخت این نیازمندیها و تأمین آن از سوی مقصد است. طوریکه بر اساس این نیازها و خواسته‌های گردشگران، مناطق مختلف گردشگری با ویژگی منحصر به فرد شکل گرفته‌اند و نوع شناسی‌های مختلفی از گردشگری ارائه شده است (ابراهیم‌پور و همکاران،۱۳۹۰،ص۷۰). برای مثال در یکی از طبقه‌بندی‌ها به گردشگری انبوه و جایگزین، فرهنگی و هنری، ماجراجویانه، طبیعت‌گرا، تاریخی و باستانی، ورزشی، ساحلی، مصرفی، سلامتی و دیدار از بستگان می‌توان اشاره نمود. در نوع شناسی دیگر به گردشگری تفریحی، تجاری، فرهنگی، سلامتی و بهداشتی، مذهبی، مبادلات علمی، ورزشی، جنسی، ماجراجویانه و طبیعت‌گرا اشاره شده که هر یک مورد توجه و خواست بخشی از گردشگران است (ابراهیم‌پور و روشندل اربطانی،۱۳۹۰،ص۲). کشورهای مقصد برای موفقیت در جذب گردشگران باید با توجه به ویژگی‌های فرهنگی و جغرافیایی خود نسبت به فراهم آوردن زیرساخت‌های لازم و تبدیل شدن به مقصد گردشگران در حوزه خاص خود اقدام نمایند. این کار نیازمند رویکردی نظام‌گرا نسبت به بخش گردشگری است تا از طریق ایجاد و تأمین تسهیلات مورد نیاز زمینه توسعه گردشگری را فراهم نماید. از آنجا که وجود تسهیلات مورد نیاز اولین گام در جذب و نگهداری گردشگران که به معنی تقاضای مجدد آنها است؛ از این‌رو شناخت وضعیت منطقه از حیث وجود سطحی از این عوامل، زمینه را برای آشنایی با وضعیت گردشگری منطقه و آسیب شناسی و توسعه آن فراهم می‌آورد تا با تأمین انتظارات و نیازهای گردشگران، رضایت و وفاداری آنها را نسبت به مقصد ایجاد نمایند (یسال^[۱]،۲۰۰۳،ص۳۷). به عبارتی دیگر امکان بازگشت و تقاضای مجدد گردشگری بستگی به میزان رضایت آنها از مقصد دارد و تأمین رضایت آنها به نوبه خود وفاداری آنها را به مقصد افزایش خواهد داد (ابراهیم‌پور و روشندل اربطانی،۱۳۹۰،ص۳).
در این میان، استان گیلان که بی‌تردید یکی از کانون‌ها و قطب‌های بسیار تعیین‌کننده گردشگری کشور محسوب می‌شود، علی‌رغم برخورداری از جاذبه‌های گردشگری متنوع، اعم از طبیعی، تاریخی، فرهنگی و … هنوز مسیر توسعه از بستر صنعت توریسم را به خوبی طی ننموده و راه طولانی تا تحقق بروندادهای اقتصاد توریسم در پیش دارد. به علت حجم زیاد گردشگر سالانه سرمایه‌گذاری زیادی در گردشگری انجام می‌گیرد که به طور خلاصه به پیدایش مقصدهای جدید گردشگری منجر شده است و این روند به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر با شدت بیشتری دنبال می‌شود. بدیهی است یکی از پی‌آمدهای این موضوع پدیدار شدن رقابت فزاینده در بین مقصدها می‌باشد. بصورت کلی شاخص‌های موفقیت در این رقابت را می‌توان در جذب گردشگر بیشتر، مراجعه‌ی مجدد و ترغیب دیگران برای بازدید توسط گردشگر تعریف کرد که البته این شاخصها برای یک دوره‌ی زمانی میان مدت یا بلند مدت دارای اعتبار و قابل اتکا هستند. این امر یکی از موضوعات مورد توجه در مطالعات گردشگری است که تحت عنوان واکنش‌های رفتاری از آن یاد می‌شود. این متغیر به عنوان یک متغیر وابسته نهایی تحت تأثیر متغیرهای مستقل و میانجی دیگری می‌باشد (زارعی و همکاران،۱۳۹۱،صص۱۴۳-۱۴۲) که نوع و چگونگی حضور و تأثیرگذاری آنها موضوع پژوهش حاضر است.
۱-۲) بیان مساله
امروزه گردشگری^[۲] به عنوان یکی از بزرگترین بخش‌های اقتصادی در سطح بین‌المللی مورد توجه همگان است. در سال ۲۰۰۹ حدود ۸۸۰ میلیون بازدیدکننده در سطوح بین‌المللی به فعالیت‌های گردشگری و سفر پرداخته‌اند (صالحی و حسن پور،۱۳۹۱،ص ۱۱). در سال ۲۰۱۲ آمار گردشگران از یک میلیارد گذشت. برآورد می‌شود که ۵ تا ۶ میلیارد گردشگر دیگر نیز در درون کشورهای خود به سفر رفته باشند. ۵۱ درصد این گردشگران برای فراغت، تفریح و تعطیلات، ۲۷ درصد برای دیدن اقوام و دوستان و سلامت، ۱۵ درصد برای تجارت و حرفه و ۷ درصد به دلایل نامشخص اقدام به سفر نموده‌اند. مقصد ۵۳ درصد این گردشگران اروپا، ۲۲ درصد آسیا و اقیانوسیه، ۱۷ درصد آمریکا، ۴ درصد خاورمیانه، ۳ درصد آفریقا و ۱ درصد نامشخص می‌باشد (مدیریت جهانگردی،۱۳۹۱،ص۵).
امروزه سفر و توریسم به صورت یک صنعت جهانی در آمده است و به عنوان یکی از صنایعی که به سرعت در حال رشد است در نظر گرفته می‌شود. این صنعت از نظر اشتغال در جایگاه بالایی در دنیا قرار دارد(ریج و پرری^[۳]،۲۰۰۰،ص۱۲۹۰). بر این اساس برخی مدعی هستند که از هر ۱۴ شاغل ۱ نفر و حدود ۱۲% از تولید ناخالص جهانی مربوط به فعالیت‌های گردشگری است. با افزایش درآمدهای قابل تصرف افراد، ارتقای استانداردهای زندگی، کاهش موانع مسافرت و آسایش و امنیت بیشتر سفرها، در عین کاهش هزینه‌ها، انتظار می‌رود سهم گردشگری در اقتصاد جهانی و همچنین تعداد گردشگران افزایش چشمگیری یابد (صالحی و حسن پور،۱۳۹۱،ص ۱۱). بر اساس آمار سازمان جهانی جهانگردی، ۸ درصد صادرات کشورهای کمتر توسعه یافته، ۶ درصد تجارت جهان و ½ تیلیارد دلار صادرات از طریق گردشگری حاصل می‌شود(مدیریت جهانگردی،۱۳۹۱،ص۵). همچنین طبق آمار این سازمان، گردشگری ۱۲۰ میلیون شغل به صورت مستقیم و ۱۲۵ میلیون شغل به صورت غیر مستقیم ایجاد می‌کند (سازمان جهانی جهانگردی،۲۰۱۳، ص۱۵).
واژه مقصد گردشگری برای یک کشور، منطقه‌ای در محدوده یک کشور، یک شهر یا یک تفریحگاه ساحلی به کار برده می‌شود. مقصد گردشگری شامل تعدادی از عوامل است که برای جذب بازدیدکنندگان به منظور اقامت برای گذراندن تعطیلات یا بازدید یک روزه با هم ترکیب شده‌اند. چهار عامل اصلی عبارت اند از: جاذبه‌های عمده، محیط ساخته شده، عرضه خدمات جانبی، حمایتی و محیط یا حال و هوا (لومسدن، ۱۳۸۷، ص ۴۴۰). از نظر محققین بسیاری همچون لو^[۴] (۱۹۸۷) آنچه که موجب جذب گردشگران به یک مقصد می‌شود، مؤلفه‌ها و ویژگی‌های مقصد هستند)تی ای کام^[۵]،۲۰۱۱) و محققین دیگری از جمله دان ^[۶](۱۹۷۷) عوامل کششی و رانشی^[۷] را علت جذب گردشگر به یک مقصد می‌داند که منظور از عوامل کششی همان ویژگی‌های مقصد است. از نظر وی عوامل کششی مثل چشم‌اندازها، جاذبه‌ها، فرهنگ، آب و هوا و… فرد را به مقصد می‌کشاند (زو^[۸]،۲۰۰۵،ص۲۲).
درک واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان برای مدیران مقصد گردشگری مهم می باشد. هر ساله میلیونها نفر از محل سکونت خود به قصد تفریح، تجارت، یا سایر اهداف به دیگر مقصدها سفر می‌کنند. در این میان از منظر بازاریابی یکی از موضوعات قابل توجه آن است که چگونه می‌توان افراد بیشتری را به یک مقصد خاص جذب نمود و چه عواملی بر واکنش‌های رفتاری آنها مؤثر است که نهایتاً به بازگشت مجدد و تبلیغات دهان به دهان مثبت آنها برای جذب گردشگران جدید منجر شود. در این راستا همواره در زمینه‌های مشابه و به ویژه در گردشگری عقیده بر آن است که کیفیت خدمات بالا و رضایت حاصل از آن به واکنش‌های رفتاری چون تبلیغات دهان به دهان مثبت و بازگشت مجدد بازدیدکنندگان منجر می‌شود که نهایتاً بر عملکرد مالی تمام مشاغلی که به نوعی با گردشگری در ارتباط هستند تأثیرگذار است و این امر به منزله‌ی حصول منافع اقتصادی خواهد بود که یکی از مهمترین اهداف غایی گردشگری محسوب می‌شود )زابکار و همکاران^[۹]، ۲۰۱۰،ص۵۴۴؛ لای و چن^[۱۰] ،۲۰۱۰،ص۳۱۹).
از طرفی، از دیدگاه مدیریتی بازدید مجدد و تبلیغات دهان به دهان مثبت منبع عمده و اصلی درآمدهای آتی و عامل اصلی کسب سهم بازار است (جانکینگتون و گنجنارت^[۱۱]،۲۰۱۲،ص۷۳). برای رسیدن به این منافع مدیران مقصد‌ها برای تأثیرگذاری مثبت بر واکنش‌های رفتاری باید برنامه‌ها و معیارهای خود را به گونه‌ای برنامه‌ریزی کنند که کیفیت بالا و تجارب رضایت‌بخش را برای بازدیدکنندگان به دنبال داشته (چن و چن^[۱۲]،۲۰۱۰،ص۲۹) و با درک بهتری از رفتار گردشگران بتوانند راهبرد‌های بهتری را برای بازاریابی، جذب و وفاداری بازدیدکنندگان داشته باشند (هاچینسون و همکاران^[۱۳]،۲۰۰۹،ص۲۹۸).
در بسیاری از تحقیقات تأثیر عوامل متعدد بر واکنش‌های رفتاری بازدیدکنندگان مورد بررسی قرار گرفته است. علاوه بر این، رابطه‌ی علی بین درک مشتریان از کیفیت درک شده، رضایت، ارزش درک شده و واکنش‌های رفتاری در تحقیقات گذشته به اثبات رسیده است (لای و کوآنگ وین^[۱۴]،۲۰۱۲،ص۶۹۳). بنابراین، اینگونه تصور شده است که کیفیت درک شده غیر مستقیم و از طریق ارزش درک شده (جانکینگتون و گنجنارت،۲۰۱۲،ص۸۰) و رضایت (جانکینگتون و گنجنارت،۲۰۱۲،ص۷۳؛ چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۰؛ زابکار و همکاران،۲۰۱۰،ص۵۴۲)، بر واکنش‌های رفتاری تأثیرگذار است.
باور کلی بر این است که با افزایش کیفیت درک شده از مقصد، رضایت نیز افزایش می‌یابد (زو،۲۰۰۵،ص۳۳) و برخی تحقیقات گردشگری اثر مثبت ویژگی‌های مقصد بر کیفیت درک شده را مطرح کرده‌اند‌(زابکار و همکاران،۲۰۱۰،ص۵۳۹).
محققان بسیاری بر اساس تعریف زیثمال (۱۹۸۸) از ارزش درک شده، آن را این گونه تعریف کرده‌اند: “ارزش درک شده به ارزیابی کلی مصرف‌کننده از مزایای خدمت (کالا) بر اساس ادراکشان از آنچه دریافت کرده‌اند و آنچه برای گرفتن آن خدمت داده‌اند، اطلاق می‌شود” (لای و چن،۲۰۱۰،ص۳۱۹؛ منگ و همکاران^[۱۵]،۲۰۱۱،ص۲۰). بنابراین، ارزش درک شده از کیفیت خدمات اولین گام برای تأثیر بر تصویر درک شده توسط بازدید‌کننده از مقصد است و می‌توان آن را به عنوان پیش عامل واکنش‌های رفتاری در طول زمان بازدید در نظر گرفت (لای و کوآنگ وین،۲۰۱۲،ص۶۹۳). از آنجایی که ارزش درک شده یکی از عوامل مؤثر در پیش‌بینی انگیزه خرید و بازدید مجدد محسوب می‌شود، متصدیان خدمات تفریحی و گردشگری به دنبال مقیاس‌هایی برای اندازه‌گیری ارزش درک شده می‌باشند. مقیاس‌های معتبر اندازه گیری ارزش درک شده امکان ارزیابی ارزش را در برنامه‌های تفریحی و گردشگری برای مسئولین فراهم می‌کند تا نقاط قوت و ضعف خود و رقیبانشان را شناسایی کنند (چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۰).
رضایت به تفاوت ادراک شده بین انتظارات قبلی و عملکرد دریافتی بعد از مصرف محصول یا کالا اطلاق می‌شود، به عبارت دیگر رضایت مشتری از مقایسه انتظارات مشتری با عملکرد عرضه کننده و کالا (خدمت) حاصل می‌شود (منگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۰). به این معنا که وقتی عملکرد در سطح انتظارات نیست نارضایتی رخ می‌دهد. بدون شک رضایت نقش مهمی در برنامه‌ریزی محصولات و خدمات گردشگری دارد. رضایت گردشگر برای بازاریابی موفق مقصد بسیار اهمیت دارد. زیرا بر انتخاب شدن مقصد، مصرف محصولات و خدمات و تصمیم به بازگشت مجدد به آن مقصد تأثیر گذار است (جانکینگتون و گُنِجنارت،۲۰۱۲،ص۷۷). بنابراین، مدیران مقصد باید سطح بالاتری از رضایت گردشگران را تعیین کنند تا رفتار بعد از خرید مثبتی در گردشگران ایجاد کنند تا بتوانند رقابت را در مقصد حفظ کنند و ارتقا دهند ) مِنگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۲).
تحقیقات اخیر نشان داده است که کیفیت درک شده و رضایت بر وفاداری و واکنش‌های رفتاری تأثیرگذار است و گردشگران راضی از یک مقصد ممکن است بازدید مجدد داشته باشند یا بازدید از آن را به دیگران پیشنهاد دهند. از طرف دیگر گردشگران ناراضی بازدید مجدد به مقصد نخواهند داشت و بازدید به آن را به سایر گردشگران پیشنهاد نمی‌دهند و حتی ممکن است نظرات منفی در مورد مقصد ارائه دهند که باعث خراب شدن وجه‌ی تجاری آن مقصد می‌شود ( چن و چن،۲۰۱۰،ص۳۱) و با توجه به اینکه در تحقیقات گذشته ثابت شده رضایت مشتری از جمله عواملی است که بر واکنش‌های رفتاری تأثیر گذار می‌باشد (منگ و همکاران،۲۰۱۱،ص۲۲)، برای سنجش آن نظریه و مدل‌های مختلفی ارائه شده است.

۱۰

۱۰

۱۰

۱۰

L

۱۰

۱۰

۱۰

۱۰

D

۹

۶

۳

۱/۵

B

۱/۵

۱

۰/۵

۰/۲۵

۲/۲

۲/۳۹۷

۲/۴۳۷

۲/۵۰۳

SF

با توجه به نتایج جدول (۶-۲۶)، می توان به این نتیجه رسید که در شیب Z=1/5 و کانال پوشش دار، افزایش عرض کف B به عمق ثابت باعث کاهش ۱۲% ،SF می شود. کاهش SF به معنی کاهش پایداری در اثر افزایش B می باشد. نمودار (۶-۶) تغییرات ضریب اطمینان را در یک کانال با پوشش و خاک S-1 و با مقایسه دو شیب مختلف نشان می دهد.
نمودار (۶-۶):تغییرات (SF) نسبت به افزایش عرض بستر به عمق ثابت(B/H)در کانال با پوشش و خاک S-1
شکل (۶-۳): گوه گسیختگی در کانال با Z=1 و S-1 و H=6 و B=1/5
شکل (۶-۴): گوه گسیختگی در کانال با Z=1 و S-1 و H=6 و B=9
همانگونه که از اشکال (۶-۳) و (۶-۴) مشخص می باشد، افزایش عرض (B) کف کانال در یک خاک با کلیه پارامترهای ثابت باعث نفوذ گوه گسیختگی به سمت کف کانال شده و بزرگتر شدن این گوه را به دنبال خواهد داشت.
در شکلهای (۶-۵) و (۶-۶) نیز اثرات افزایش پارامتر B بروی لنگر خمشی وارد بر پوشش نیز نشان داده شده است.
شکل (۶-۵): لنگر خمشی وارد شده بر پوشش کانال با Z=1 وS-1 و H=6 و B=1/5 با مقدار KN.m/m40
شکل (۶-۶): لنگر خمشی وارد شده بر پوشش کانال با Z=1 و S-1 و H=6 و B=9 با مقدار KN.m/m 123
مقدار لنگر خمشی موجود در پوشش کانال با ابعاد H=6 و B=1/5، برابر است با KN.m/m40 می باشد که این مقدار در پوشش کانال با ابعاد H=6 و B=9 برابر است با KN.m/m 123، یعنی در حدود ۳ برابر. همانگونه که انتظار می رود با افزایش پارامتر B در حالت ساخت، لنگر خمشی موجود نیز افزایش میابد. در حقیقت یکی از عوامل اصلی کاهش SF همین افزایش لنگر خمشی موجود در پوشش می باشد که از نتایج اصلی افزایش B می باشد.
پ) شیب Z=1 و خاک شماره S-2 :
جدول (۶-۲۷): ضرب اطمینان (SF) حاصله برای کانالی با شیب Z=1 و خاک زیرین S-2 (با پوشش بتنی)

شناخت محیط به‌عنوان عرصه پیدایش و حضور پدیده ­های جغرافیایی یکی از گام­های نخستین در جهت دستیابی به شناخت در هرگونه مطالعه­ ای است،­که موضوع آن در رابطه با مکان هست. به گفته بومن در رابطه بامطالعه طبیعی ناحیه،­ هدف جغرافیدان آن است که اوضاع محدودکننده را در ارتباط با محدوده مطالعه کند و دریافت خود را از یک‌سو به بررسی­های طبیعی و از سویی دیگر بر واکنش­ها یا مناسبات انسانی استوار سازد (مهدوی، ۱۳۸۳ :۲ ). بر این اساس در این فصل به بررسی ویژگی­های جغرافیایی منطقه موردمطالعه پرداخته می­ شود.
محیط جغرافیایی پهنه و بستری است که شهر و مجموعه زیستی‌اش نقش حیاتی خود را در آن ایفا می­ کنند. درواقع شهر تبلور نوع ویژه­ای از رابطه انسان در محیط طبیعی و بستر جغرافیایی آن است. محیط طبیعی به‌تناسب تنوع خود، محیط اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی متفاوتی به وجود می ­آورد. منظور از محیط طبیعی آن ساختی از پیکربندی فضا است که ویژگی­هایش تحت تأثیر دخل و تصرف انسان به وجود نیامده باشد. تفاوت­های موجود در محیط عواملی نظیر موقعیت جغرافیایی، موقع ریاضی، ارتفاع از سطح دریا، شرایط آب و هوایی جهت و جریان آب، جنس خاک و رویش پوشش گیاهی است (شفقی، ۱۳۸۱ : ۵ ).
برخی از ویژگی های طبیعی محدوده­ موردمطالعه:
موقعیت، حدود و وسعت:
استان اصفهان، با مساحتی بالغ‌بر ۱/۱۰۷۰۹۰ کیلومترمربع(حدود ۳۵/۶ درصد از مساحت کل کشور) در مرکز فلات ایران قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این استان بین۳۱ درجه و ۲۶ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۹ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۵۵ درجه و۵۰ دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار گرینویچ واقع‌شده است. بر اساس آخرین تقسیمات کشوری در سال ۱۳۹۰ استان اصفهان دارای۲۳ شهرستان، ۴۸ بخش،۱۰۶ شهر، ۱۲۶دهستان و ۱۸۳۱ آبادی دارای سکنه هست(نقشه شماره ۱) (سال نامه آماری استان اصفهان، ۱۳۹۰ : ۵۵-۵۶). شهرستان اصفهان در جنوب شرقی استان اصفهان واقع و شهر اصفهان، مرکز استان در این شهرستان قرار دارد. حدود این شهرستان از شمال به شهرستان­های اردستان، برخوان و میمه و از جنوب به شهرستان شهرضا و استان فارس و از سمت شرق به شهرستان­های نائین و استان یزد و از غرب به شهرستان­های خمینی‌شهر، فلاورجان و مبارکه و شهرضا محدود است. (سازمان برنامه‌وبودجه استان اصفهان،۱۳۷۵ : ۱).
نقشه شماره ۱ : موقعیت نسبی استان و شهرستان اصفهان ۱۳۹۰
منبع:سالنامه آماری استان اصفهان،۱۳۹۰ :۵۶
توپوگرافی:
شهرستان اصفهان از دشت و جلگه رسوبی تشکیل‌شده است. جلگه مزبور از حاصلخیزترین جلگه­های فلات مرکزی ایران محسوب می­ شود که در دوران چهارم زمین‌شناسی درنتیجه رسوب‌گذاری رودخانه زاینده­رود به وجود آمده و در یک فرورفتگی طویل و ممتدی که از اصفهان تا سیرجان ادامه دارد، قرارگرفته است. این محل پست و فرورفته جهت شمال غربی، جنوب شرقی دارد که در شمالی‌ترین نقطه این محل شهر اصفهان و در جنوبی­ترین آن شهر سیرجان واقع‌شده است. جلگه اصفهان فقط از جنوب شرقی به مناطق پست جلگه­ای راه دارد و در تمام جهات دیگر به‌وسیله ارتفاعات نسبتاً زیادی احاطه‌شده است( شفقی، ۱۳۸۱: ۱۰۰ ).
شهرستان اصفهان در بخش وسیعی از جلگه زاینده­رود واقع‌شده است. ارتفاع متوسط این شهرستان از سطح دریا حدود ۱۵۷۰ متر می­باشد. بخش دشتی شهرستان اصفهان از آبرفت رودخانه زاینده­رود تشکیل یافته و با شیب ملایمی به باتلاق گاوخونی در جنوب خاوری استان اصفهان پایان می­یابد. از سوی جنوب باختری فاصله چندانی با دامنه کوه­های زاگرس ندارد ولی از سوی شمال خاوری در فاصله دورتری از کوه­های مرکزی قرارگرفته است (افشار سیستانی،۱۳۷۸ :۱۹۳).­کوه کلاه قاضی در این شهرستان در ۲۸ کیلومتری جنوب خاوری، کنار گردنه لاشتر به بلندی ۲۰۰۰ متر قرار دارد (همان: ۴۹). در جنوب شهرستان اصفهان کوه صفه با ارتفاع ۲۲۳۲ متر و شاه کوه با ارتفاع حدود ۲۴۰۰ متر واقع‌شده است ازجمله کوه­های غربی این شهرستان کوه آتشگاه با ارتفاع ۱۶۷۰متر، کوه دمبه با ارتفاع ۱۸۰۰متر و سفیدکوه است ( نقشه شماره ۲). پایین‌ترین نقطه این شهرستان نیز باتلاق گاوخونی با ۱۵۰۰ متر ارتفاع می­باشد (سازمان برنامه‌وبودجه استان اصفهان،۱۳۷۵ : ۱). رودخانه زاینده­رود یکی از بزرگ‌ترین رودخانه­های فلات مرکزی ایران است که از ارتفاعات زرد کوه بختیاری واقع در جنوب غربی اصفهان سرچشمه می­گیرد و پس از طی ۳۶۰ کیلومتر از مغرب به مشرق دشت­ها و زمین­های زراعی اصفهان را آبیاری می­ کند و درنهایت به باتلاق گاوخونی در ۱۴۰ کیلومتری جنوب شرق شهر اصفهان واقع‌شده فرومی‌ریزد. وسعت حوزه آبگیر زاینده­رود حدود ۲۷۵۷۰کیلومترمربع (معادل۷/۱ درصد کل وسعت ایران)برآورد شده است (شفقی،۱۳۸۱ :۱۱۳).
نقشه شماره ۲: توپوگرافی استان و شهرستان اصفهان
زمین‌شناسی:
دیرین­ترین سنگ­هایی که می­توان در شهرستان اصفهان یافت، از دوران ژوراسیک پایین یالیاس می­باشد. این تشکیلات از ماسه‌سنگ و شیست ساخته‌شده است. شیست­های سیاه‌رنگ و گاهی سبزرنگ، در بسیاری از نقاط زیر فشار شدید تکتونیکی، دچار دگرگونی شده و به سریستوشیست^[۵۳] تبدیل‌شده‌اند که بیشتر دره­ها و نواحی پست شهرستان را تشکیل می­ دهند. در شهرستان اصفهان؛ از دوران ژوراسیک میانی^[۵۴] و ژوراسیک بالایی^[۵۵] نیز چینه­شناسی بزرگی وجود دارد، ماسه‌سنگ‌های قرمزرنگ تودرتوی بدون فسیل که در چینه­بندی، یکدیگر را بریده­اند در این چینه­ها دیده می­ شود. این چینه­ها را می­توان در خوارسگان، کوه­های لاشتر و صفه، شاه کوه و کوه سید محمد اصفهان دید. بر روی ماسه‌سنگ‌های سرخ، در بیشتر نقاط چینه­های دولومیتی قرار دارد. آهک­های کرتاسه زیرین نیز در تمامی نقاط شهرستان اصفهان دیده می­ شود. در برخی نقاط، کرتاسه زیرین به شیل­های سبزرنگ پایان می­یابد، در کوه­های لاشتر ضخامت آن حدود ۵۰ متر است. در بخش کلاه قاضی اصفهان نیز جدیدترین رسوب­های دوران کرتاسه را می­توان دید. (افشار سیستانی،۱۳۷۸ :۲۹ – ۳۱).
تکتونیک:
در شهرستان اصفهان فقط می­توان از حرکات کوه­زایی آلپی صحبت به میان آورد. این حرکات قبل از رسوب‌گذاری کرتاسه به سبب چین­خوردگی و شکستگی­هایی در تشکیلات قدیمی­تر ازجمله شیست­ها و ماسه‌سنگ‌های ژوراسیک شده ­اند،­که بعداً رسوبات کرتاسه با دگرشیبی زاویه­ای روی شیست­های ژوراسیک در اثر نیروهای تکتونیکی به‌شدت چین­خورده و شکسته شده ­اند درصورتی‌که آهک­های کرتاسه خیلی ملایم­تر چین‌خورده و کمتر شکسته شده ­اند. محور چین‌خوردگی‌ها شمال غربی جنوب شرقی است و جبهه چین­ها رو به جنوب غربی می­باشد(همان :۳۴-۳۵ ).
خاک­های شهرستان اصفهان:
شهرستان اصفهان دارای ۱۲۰۰۳۰ هکتار قابلیت زراعت­ و ۱۱۳۴۳۶۵ هکتار قابلیت مرتع و ۸۱۴۸۱۰ هکتار زمین به‌صورت شهری، سکونتی، حفاظتی و تفرجگاهی می­باشد. قسمت اصلی دشت اصفهان از مواد رسوبی پرشده است. لایه­ های رسی دوره پلیوسن^[۵۶]­بر روی گراول^[۵۷]­ها قرارگرفته است. ضخامت این لایه­ های رسی به ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر می­رسد.­ خاک اصفهان بیشتر از نوع خاک­هایی است که تغییر شکل زیاد نمی­دهد و در بعضی نواحی زاینده­رود از نوع رسی و آهکی بوده که بر روی قشر­های ضخیمی از شن قرارگرفته است. خاک اصفهان بیشتر شور و قلیایی بوده و این مسئله سبب کمبود و نقصان گیاه و یا تنوع آن می­ شود. هر چه به منطقه کویری نزدیک­تر شویم، از پوشش نباتی کاسته می­ شود. در نقاطی که در مسیر رودخانه قرارگرفته و خاک آن سخت و در معرض فرسایش و یا خاک سازی است گیاهان رشد بیشتری دارند. در چند سال اخیر با اقدامات سر جنگلی استان، مناطق وسیعی زیر کشت جنگل­های مصنوعی و نهالستان­های مختلف قرارگرفته است (شفقی،۱۳۸۱ :۲۰۱).
۳-۱-۶ وضعیت آب و هوایی:
به‌طورکلی شهرستان اصفهان در جلگه­ای با زمین­های رسی و آب‌وهوای نیمه بیابانی معتدل واقع‌شده است که فصول چهارگانه آن کاملاً محسوس است. بیشترین درجه حرارت در اصفهان ۴۲ درجه سانتی‌گراد و کمترین درجه حرارت ۱۶- درجه سانتی‌گراد ثبت‌شده است. بارندگی سالانه شهرستان حدود ۱۰۰ میلی‌متر و متوسط دمای سالانه آن حدود ۱۶ درجه سانتی‌گراد است. به‌طورکلی به تبعیت از کاهش ارتفاع و افزایش فاصله از غرب، میزان بارندگی در مناطق کاهش می­یابد به‌طوری‌که میانگین بارندگی از ۱۲۰ میلی‌متر در غرب شهرستان به حدود ۸۰ میلی‌متر در نواحی شرق و جنوب شرق آن کاهش می­یابد ازنظر شرایط اقلیمی شهرستان اصفهان در اقلیم خشک و نیمه‌ خشک واقع‌شده است (نقشه شماره۳). درصد بارش فصلی در شهرستان اصفهان به ترتیب فراوانی برابر با ۷/۴۵، ۵/۲۹، ۹/۲۳، ۳/۰ درصد می­باشد که به ترتیب منطبق با فصل­های زمستان، پاییز، بهار و تابستان است (سازمان برنامه‌وبودجه استان اصفهان،۱۳۷۵ :۲ ).
بر اساس اطلاعات موجود در سالنامه آماری سال ۱۳۹۰ استان اصفهان، متوسط بیشینه و کمینه ماهانه دما در ایستگاه سینوپتیک شهرستان اصفهان بین۹/۳۵ تا ۲/۲- درجه سانتی‌گراد متغیر بوده است.
توده­های هوایی که بیشتر ایران را ازنظر بارندگی تحت تأثیر قرار می­ دهند جریان­های هوای مرطوبی هستند که از روی دریای مدیترانه و جنوب اقیانوس اطلس به ایران کشیده شده و از شمال و شمال غربی وارد کشور می­شوند.­ این توده­های هوا بارندگی فراوانی را به همراه دارند (شیخ بیگلو،محمدی،۱۳۸۹ :۶۴). آمار بارندگی ایستگاه سینوپتیک شهرستان اصفهان حاکی از آن است که بیشترین میزان بارندگی در فصل پاییز و زمستان اتفاق افتاده و در فصل تابستان بسیار ناچیز است. بیشترین میزان بارندگی در این شهرستان در آذرماه حدود ۶/۶۱ میلی‌متر بوده است و کمترین میزان بارش در ماه­های تیر، مرداد و شهریور بوده که بارندگی رخ نداده است(سال نامه آماری استان اصفهان، ۱۳۹۰ :۷۰). قرار گرفتن شهرستان اصفهان در شرایط اقلیمی گرم و خشک و کمبود ریزش‌های جوی در آن، این شهرستان را با مشکل جدی کمبود آب مواجه کرده است. استفاده از آب‌های زیرزمینی نیز به دلیل وجود رسوبات نمکی و شدت تبخیر بالا شور بوده و بیشتر صرف مصارف کشاورزی می‌شود. درنتیجه این شهرستان در پاسخگویی به نیاز ساکنین خود دچار مشکل شده است.
نقشه شماره ۳: وضعیت اقلیمی استان و شهرستان اصفهان
باد از عوامل مهم هواشناسی است که در پروژه­ های عمرانی به دلیل تأثیر میزان، جهت باد و نیروهای ناشی از آن در ساختمان­های مختلف کاربرد دارد. در ایستگاه سینوپتیک شهرستان اصفهان سرعت باد در هشت جهت، تعداد هوای آرام، توزیع سرعت باد، سمت و سرعت، روز و ساعت و سریع‌ترین باد ثبت‌شده است. تحلیل­های صورت گرفته پیرامون داده ­های این ایستگاه نشان می­دهد که به‌غیراز ماه­های تیر، مرداد و شهریور که جهت باد غالب، شرقی، و آبان که جهت باد غالب، جنوب غربی است (شکل شماره ۱)، در سایر ماه­­های سال جهت باد غالب از غرب است و متوسط سرعت باد غالب ۵/۴متر بر ثانیه است. متلاطم‌ترین ماه سال، فروردین و آرام‌ترین ماه سال، آذرماه است (شکل شماره ۲) (شیخ بیگلو،محمدی،۱۳۸۹ :۶۶).
شکل شماره ۱: گلبادهای ماهیانه ایستگاه سینوپتیک شهرستان اصفهان(سال­های ۱۳۵۰-۱۳۸۳ )

منبع: شیخ بیگلو ؛ محمدی،۱۳۸۹ :۶۷
شکل شماره ۲:گلبادهای فصلی و سالیانه ایستگاه سینوپتیک شهرستان اصفهان(سال­های ۱۳۵۰-۱۳۸۳ )

منبع: شیخ بیگلو ؛ محمدی،۱۳۸۹ :۶۸
منابع آب:
تأمین آب در شهرستان اصفهان از طریق آب­های سطحی، چاه­های عمیق و نیمه عمیق و قنات­های موجود در منطقه انجام می­ شود. حجم کل منابع آب ۳۷۳۳۱۹ میلیون مترمکعب می­باشد که بیشترین برداشت به‌وسیله چاه­های نیمه عمیق، عمیق و آب­های سطحی صورت می‌گیرد حدود ۷۱ درصد از منابع آب شهرستان به چاه­های نیمه عمیق اختصاص دارد (سال نامه آماری استان اصفهان، ۱۳۹۰ :۳۹۶).
آب­های سطحی:
از منابع آب­های سطحی شهرستان اصفهان می­توان به زاینده­رود، مهم‌ترین رودخانه حوضه اصفهان و سیرجان اشاره کرد. این رود در آبیاری بخش مرکزی ایران اهمیت زیادی دارد و تمامی زمین­های کشاورزی آبادی­های پیرامون اصفهان از آبرفت­های این رود پدید آمده و آبیاری می­شوند. وسعت حوزه زاینده­رود حدود ۲۷۵۷۰کیلومترمربع می­باشد (افشار سیستانی،۱۳۸۷ :۵۰). سد بتونی شاه‌عباس بزرگ یا سد زاینده­رود در ۱۱۷ کیلومتری باختر شهر اصفهان بر روی زاینده­رود بناشده است. با ایجاد این سد آب مصرفی کارخانه ذوب‌آهن تأمین گردیده و اراضی بیشتری به زیر کشت درآمده و نیروی برق نیز تولید می­ شود. گنجایش کل مخزن آن­۴۵۰­میلیون مترمکعب است. سایر سدها و شبکه ­های آب‌رسانی عبارت‌اند از: سد انحرافی نکو آباد، سد انحرافی آبشار و شبکه آبیاری و زهکشی سوی چپ سد انحرافی نکو آباد. از چشمه­های شهرستان اصفهان می­توان به چشمه­های هفتون، خوارسگان و راهروان اشاره کرد(همان: ۶۳ ).
آب­های زیرزمینی:
حوزه گاوخونی- شهربابک: به دلیل وجود چاه، قنات و چشمه در آن دارای بیشترین تراکم آب است.تنها حوزه آبگیر زاینده­رود و مسیر اصلی آن است که از آب­های زیرزمینی قابل‌توجه برخوردار می­باشد، ولی بقیه با کمبود شدید آب­های زیرزمینی روبه‌رو است، به‌طوری‌که همه‌ساله مقادیر بسیاری از ذخایر آن‌ها مورد بهره ­برداری قرار می­گیرد و گاهی به خشکیدن سفره آب­های زیرزمینی منجر می­گردد (شفقی،۱۳۸۱ :۱۶۶).
آب­های زیرزمینی شمال شهرستان اصفهان: آب­های زیرزمینی این منطقه در عمق کمی قرار دارند اما وجود رسوبات نمکی و بالا بودن قدرت تبخیر موجب شوری این آب­ها شده است. با نزدیک شدن به دره زاینده­رود و شهر اصفهان سطح این آب­ها در عمق کمتری قرار می­گیرد در مناطق شمال غربی، سطح آب­های زیرزمینی به‌واسطه رسوبات آبرفتی و ارتفاع گرفتن زمین، با افت شدیدی روبه‌رو است. منطقه برخور ازنظر بهره ­برداری و تخلیه آب­های زیرزمینی از درجه اهمیت بالاتری برخوردار است. معروف است که این منطقه دارای عمیق‌ترین چاه­های شهرستان اصفهان است(همان :۱۷۳ ).
آب­های زیرزمینی جنوب شهرستان اصفهان: مناطق جنوبی شهرستان اصفهان علاوه بر آن‌که موانعی ازنظر دشواری حفر چاه­ها در طول تاریخ داشته، بالا بودن درجه شوری نیز عامل مهمی در عدم بهره ­برداری از آب­های زیرزمینی منطقه بوده است. تا سال ۱۳۴۵ آب این حوزه فرورفته از چند رشته قنات و چند چاه کم‌عمق تأمین می­شده است ولی کم­کم با حفر چاه­های نیمه عمیق سطح چاه­های زیر­زمینی به‌شدت پایین رفته، علاوه بر آن برداشت­های نامعقول و کمی بارندگی موجب پایین رفتن آب­های زیرزمینی گردیده است(همان :۱۷۶ ).
آب­های زیرزمینی شرق شهرستان اصفهان: آب­های زیر­زمینی در این منطقه در عمق بسیار کمی قرار دارند، مخصوصاً در حوزه آبیاری زاینده­رود به ۴ تا۵ متر می­رسد. تراکم چاه­های سطحی در منطقه بسیار زیاد است و در حقیقت نوع آب­­های زیرزمینی از سفره آب­های سطحی است، تعداد قنات­های منطقه بسیار کم اما تعداد چاه­های عمیق و نیمه عمیق بسیار چشمگیر­تر است درجه شوری آب­های این منطقه بسیار بالاست و هرقدر از بستر زاینده­رود و پای کوه‌ها دورتر می­رویم به درجه شوری آن اضافه می­ شود(همان :۱۷۷-۱۷۸ ).
آب­های زیر­زمینی غرب شهرستان اصفهان: این منطقه ازنظر آب­های زیر­زمینی غنی است. عمق کم ایستایی آب­های زیرزمینی که در حدود ۱۵ متری سطح زمین قرار دارد باغداری را در این منطقه رونق داده است، آب قنات­ها برای توسعه چاه­های عمیق و نیمه عمیق با افت بزرگی روبه‌رو شده است (همان :۱۷۷ ).

(( اینجا فقط تکه ای از متن درج شده است. برای خرید متن کامل فایل پایان نامه با فرمت ورد می توانید به سایت feko.ir مراجعه نمایید و کلمه کلیدی مورد نظرتان را جستجو نمایید. ))

یکی از عواملی که محیط بوم‌شناختی شهرستان اصفهان را تهدید می‌کند سطح آب‌های زیرزمینی است. در بخش‌هایی از این شهرستان که سطح آب‌های زیرزمینی بالا است (شمال، شرق و غرب). احتمال روانگرایی خاک بسیار بالا است.بیشتر باغ‌ها و اراضی کشاورزی این شهرستان در این بخش‌ها واقع‌شده است. از طرف دیگر در قسمت جنوبی این شهرستان کاهش سطح آب‌های زیرزمینی، زمینه فرونشستگی زمین را در این قسمت از شهرستان فراهم کرده است. این در حالی است که هرروزه میزان ساخت‌وساز در این شهرستان افزایش‌یافته و منافذ شهر با مصالح سنگین و غیرقابل نفوذ پوشانده می‌شود و باعث بالا رفتن میزان آسیب‌پذیری بوم‌شناختی این شهرستان می‌شود. وقوع اتفاقاتی نظیر تخریب ساختمان‌ها به دلیل عدم توان بوم‌شناختی خاک، گندیدگی خاک، براثر فاضلاب و مصرف بیش‌ازحد آب مبین چنین امری است.
پوشش گیاهی:
شهرستان اصفهان ازنظر پوشش گیاهی در ردیف نواحی فقیر ایران به شمار می­رود، از دره زاینده­رود که به دلیل مساعد بودن شرایط لازم، دارای پوشش گیاهی کافی است، بگذریم، نقاط دیگر شهرستان به دلیل وجود آب‌وهوای بیابانی و نیمه بیابانی،کم باران و تبخیر شدید، دارای پوشش گیاهی ناچیز است. از گونه­ های گیاهی این شهرستان می­توان به درمنه، یال اسبی، خارگویی، جاز، گون، شوره، پیچک، هزار فاره،گاو پونه اشاره کرد (افشار سیستانی،۱۳۸۷ : ۱۹۴).
برخی از ویژگی­های اجتماعی- اقتصادی شهرستان اصفهان:
وسعت شهرستان اصفهان ۱۵۷۰۶ کیلومترمربع می‌باشد. و دارای ۶بخش، ۱۴شهر، ۱۹دهستان و ۳۸۳ آبادی دارای سکنه می­باشد. این شهرستان حدود ۷/۱۴ درصد از مساحت کل استان را به خود اختصاص داده است. در سرشماری ۱۳۹۰ این شهرستان دارای۶۵۸۰۵۲ خانوار و۲۱۷۴۱۷۲ نفر جمعیت بوده است، به این معنا که این شهرستان درمجموع ۶/۴۴ درصد از جمعیت کل استان را در خود جای‌داده است. از این میزان خانوارهای ساکن در شهرستان اصفهان، ۶۰۱۰۳۵ تعداد خانوار در نقاط شهری و۵۷۰۱۷ تعداد خانوار در نقاط روستایی ساکن هستند و بعد خانوار۳/۳ می­باشد. نرخ رشد جمعیت این شهرستان بین سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ ۸۲/۱ درصد و نسبت جنسی آن ۱۰۲ بوده است و تراکم جمعیت این شهرستان ۱۳۸ نفر در هر کیلومترمربع بوده است (سالنامه آماری شهرستان اصفهان ۱۳۹۰: ۱۷-۲۰ ). بر اساس اولین سرشماری رسمی کشور در سال ۱۳۳۵ این شهرستان ۲۵۴۷۰۸ نفر جمعیت داشته و پس‌ازآن جمعیت آن رو به افزایش گذاشته است به‌طوری‌که در سال ۱۳۴۵ این شهرستان دارای ۸۶۲۳۲۳ نفر جمعیت و در سال ۱۳۵۵ دارای۱۰۳۳۱۷۹نفر جمعیت و در سال ۱۳۶۵ دارای ۱۴۲۰۴۹۲ نفر جمعیت و در سال ۱۳۷۵ دارای ۱۶۰۹۹۸۳ نفر جمعیت و در سال ۱۳۸۵ دارای ۱۹۸۶۵۴۲ نفر جمعیت بوده است. بیشترین نرخ رشد جمعیت را این شهرستان بین سال­های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵ دارا بوده که این میزان ۲۶/۴ درصد می­باشد. از عوامل مؤثر در افزایش جمعیت در این دوره به افزایش باروری، کاهش نسبی مرگ‌ومیر مخصوصاً مرگ‌ومیر نوزادان، مهاجرپذیری شهرستان اصفهان، به‌ویژه شهر اصفهان می­توان اشاره کرد. همچنین مهاجرت اتباع بیگانه (افغان‌ها و معاندین عراقی) به شهرستان اصفهان، رشد جمعیت این شهرستان را طی این دوره افزایش داده است. شهرستان اصفهان در سال ۱۳۹۰ دارای ۶۹۱۲۱۷ نفر جمعیت فعال بوده است که از این تعداد ۶۲۷۸۴۰ نفر شاغل و ۶۳۳۷۷ نفر بیکار بوده ­اند بنابراین نرخ بیکاری در این شهرستان۱/۹ درصد می­باشد. از میان جمعیت شاغل شهرستان اصفهان حدود ۱۴۷۷۰۳ نفر در بخش تولیدات صنعتی مشغول به فعالیت می­باشند که این تعداد بیشترین تعداد سهم شاغلین نسبت به دیگر فعالیت­ها را دارا می­باشد درنتیجه نقش قالب این شهرستان تولیدی و صنعتی می­باشد و تمرکز فعالیت­های صنعتی استان اصفهان بیشتر در شهرستان اصفهان می­باشد زیرا این شهرستان با دارا بودن ۶۱۳ تعداد کارگاه صنعتی بیشترین میزان فعالیت­های صنعتی را در کل استان به خود اختصاص داده است(سالنامه آماری استان اصفهان،۱۳۹۰ :۱۵۷).
برخی از ویژگی­های کالبدی شهرستان اصفهان
حمل‌ونقل:
یکی از موضوعات و نیازهای اساسی در قالب سکونتگاه­های انسانی، به‌ویژه با شکل تبلوریافته‌تر آن در شهرها، بحث دسترسی و یا آمدوشد می­باشد که شکل فضایی آن در حوزه­ مسائل شهری بحث ترافیک و حمل­و­نقل شهری است (سقایی و دیگران،۱۳۹۳: ۱۹). موضوع حمل­و­نقل و ترافیک از موضوعاتی است که در شهرستان اصفهان به موضوع روز بدل شده است. کمبود شبکه­ معابر به علت عدم امکان تعریض و توسعه، هزینه­ های فراوان آزاد­سازی و همچنین وجود بافت تاریخی و ارزشمند، عدم توسعه متوازن شهرسازی و عدم گسترش ساختارها و بسترهای ترافیکی در سالیان گذشته، ورود روزانه ۵۰۰ دستگاه خودروی جدید به این شهرستان ازجمله مواردی است که مشکلات ترافیکی این شهرستان را تشدید نموده است، این در حالی است که طبق اطلاعات موجود در جدول شماره یک مساحتی حدود ۵۷۶.۶۳ هکتار از شهرستان اصفهان به بخش حمل­و­نقل اختصاص داده‌شده است. به دلیل وجود کمبود­ها و کاستی­های موجود درزمینه ترافیک و حمل­و­نقل شهرستان اصفهان، این مسئله به‌عنوان یکی از مشکلات اساسی این شهرستان و به یکی از اولویت­های برنامه­ ریزی­های عمرانی قرارگرفته است(همان). افزایش جمعیت این شهرستان و افزایش و تمرکز صنایع و کارگاه‌های صنعتی و تردد بیش‌ازحد وسایل نقلیه در شهرستان اصفهان زمینه اینورژن (وارونگی حرارتی) و آلودگی هوا و آلودگی‌های صوتی را برای سکنه این شهرستان فراهم نموده.
کاربری اراضی شهرستان اصفهان:
یکی از مطالعات اساسی در جهت شناخت شهر و نحوه پراکندگی فعالیت­های شهری در بررسی فیزیکی، مطالعه نحوه استفاده از اراضی شهری است (رضویان،۱۳۸۱ :۳۱). برنامه­ ریزی کاربری اراضی شهری، ساماندهی مکانی و فضایی فعالیت­ها و عملکردهای شهری بر اساس خواسته ­ها و نیازهای جامعه شهری هسته اصلی برنامه­ ریزی شهری را تشکیل می­دهد(پورمحمدی،۱۳۸۲: ۳).
بر اساس اطلاعات موجود در طرح جامع شهرستان اصفهان در زمینه کاربری اراضی این شهرستان (جدول شماره۱) بیشترین مقدار زمین، مانند اکثر شهرهای ایران به کاربری مسکونی اختصاص داده‌شده است.
جدول شماره ۱ : مساحت اختصاص داده‌شده به هرکدام از بخش­های مصرفی شهرستان اصفهان

حوزه مصرفی

کاربری

شهرستان اصفهان (هکتار)

کل(هکتار)

—

—

۳۳%

ارکیت

۱۲%

۲۰ – ۵

۶/۱%

—

۲/۷%

بثورات پوستی

۹%

—

۳/۳%

—

۵/۴%

۱-۵-۴ عود بروسلوز:
حدود ۱۰% موارد بروسلوز، پس از درمان با آنتی میکروبیال ها عود میکند و این خود ممکن است ناشی از داخل سلولی بودن ارگانیسم ها و قرار نگرفتن در معرض آنتی میکروبیال تجویزی و مکانیسم های دفاعی میزبان باشد. عود بروسلوز، در اغلب موارد طی چند ماه اول پس از عفونت اولیه، حاصل میشود، ولی تا دو سال پس از درمان ظاهرا موفقیت آمیز هم ممکن است عارض گردد.لازم به ذکر است که گرچه اغلب بیمارانی که دچار بروسلوز حاد میگردند در مقابل این بیماری مصون میشوند ولی عفونت مجدد در افرادی نظیر کارگران کشتارگاه و دامپزشکانی که تماس ممتدی با بروسلا ها دارند ممکن است عارض شود و به طور کلی عود بروسلوز و ابتلاء مجدد به این بیماری، خفیف تر از حمله اولیه آن است. البته تشخیص عود بروسلوز از عفونت مجدد، در افراد در معرض خطری که تماس مداومی با بروسلا ها دارند مشکل میباشد.یاد آور میشود که عود بروسلوز، میتواند به وسیله عفونت های دیگر و ضربه ناشی از حوادث یا جراحی، تسریع شود و در صورتی که مدت زیادی، از بهبودی بیماری اولیه گذشته باشد ممکن است با عفونت مجدد، اشتباه شود.(بتس،۱۹۹۳)
۱-۵-۵ بروسلوز مزمن:
بروسلوز مزمن، عبارتست از بروسلوزی که بیش از یکسال به طول انجامیده باشد. بسیاری از این بیماران به علت عدم درمان کامل، ممکن است علائم مداومی داشته باشند و یا ضایعات کانونی چرکی در استخوان، کبد یا طحال آنها یافت گردد. حدود ۲۰% این بیماران دچار خستگی مداوم، کسالت و افسردگی بوده که با هیچیک از یافته های بالینی، میکروبیولوژیک یا روماتولوژیک ، بروسلوز حاد، همراه نبوده و به سندروم خستگی مزمن ، موسوم است.( بتس،۱۹۹۳)
بروسلوز مزمن به چهار طریق ممکن است تظاهر نماید:
۱ ) بیماری با سیر تدریجی.
۲ ) بیماری حادی که عود های مکرری را به دنبال خواهد داشت.
۳ ) بیماری لوکالیزه.
۴ ) خستگی و ضعف مداومی که به دوره های درمانی مکرر، جواب نمی دهد و همراه با علائم موضعی نیز نمی باشد.
بروسلوز مزمن، ممکن است با علائمی نظیر کسالت، سردرد، تعریق، افسردگی، بیحالی درد های مبهم، ناتوانی جنسی، بیخوابی ، آبسه های کبدی، طحالی، ژنیتال ها و مهره ها و استخوان های طویل، ظاهرشود. حالت رخوت و سستی، خفیف است و بیماران را از فعالیت باز نمی دارد ولی میتواند شدیدا ناتوان کننده باشد. بیمار، گاهی مجبور است از ساعتی به ساعت دیگر و در فواصل کم قدری استراحت کند و گاهی پس از انجام کارهای سنگین و یا به هنگام عصر، ممکن است در حالت نشسته به خواب برود و در بعضی از بیماران، خواب آلودگی شدید بعد از صرف غذا علامت بارزی میباشد. سردرد به صورت درد جلو پیشانی یا اطراف حدقه چشم، تظاهر مینماید و ممکن است اشتباها به سینوزیت ، نسبت داده شود.درد قسمت تحتانی کمر، شایع است و ارتباطی با شواهد رادیولوژیک اسپوندیلیت، ندارد۰ در این بیماران درد و سختی اندام ها بیش از آنکه مربوط به مفاصل باشد در رابطه با عضلات است و ریشه اندام ها را بیشتر از انتهای آنها گرفتار میکند. تعریق، مخصوصا به هنگام شب عارض میشود و پس از یک عرق ریزی شدید، بی حالی شدیدی عارض میگردد. خودکشی ناشی از افسردگی ، نادر میباشد و با اینکه عنوان تب مواج به این بیماری داده شده است ولی معمولا دمای بدن بیماران در موقع معاینه، طبیعی است. لازم به ذکر است که در صورتیکه طحال، خیلی بزرگ و بیش از چهار عرض انگشت در زیر دنده، لمس شود باید به فکر تشخیص بیماری دیگری غیر از بروسلوز باشیم. در مجموع تب در کمتر از ۵۰% موارد بروسلوز مزمن و هپاتومگالی و گرفتاری مفصلی در ۱۵% بیمارانی که بیماری به صورت موضعی، ظاهر میشود یافت میگردد۰ همچنین در این بیماران تست رایت ممکن است مثبت یا منفی و کشت خون، معمولا منفی است.( بتس،۱۹۹۳)
ممکن است بروسلوز مزمن، از نظر سیر بالینی با بروسلوز درمان شده ای که دوره نقاهت آن به طول انجامیده و باعث سندروم خستگی مزمن، شده است، اشتباه شود. در اینگونه موارد، علاوه بر عدم وجود تب، با عیار نسبتا بالائی از IgG نیز مواجه نمیشویم و این آنتی بادی که در بروسلوز مزمن، ممکن است از عیار بالائی برخوردارباشد در دوره نقاهت بیماری، عیار پائینی را نشان خواهد داد. ضمنا افرادی که از تداوم برخی از علائم بیماری، در دوره نقاهت طولانی، رنج میبرند برخلاف مبتلایان به بروسلوز مزمن ، به ادامه داروهای ضد بروسلا نیز پاسخ بیشتری نخواهند داد.( بتس،۱۹۹۳)
۱-۵-۶ بیمارى شبه بروسلوز
تماس مکرر با بروسلا در افرادی که از نظر سرولوژیک، مثبت هستند ممکن است باعث ایجاد واکنش های هیپرسانسیتیویته ای که شبیه به بروسلوز است گردد. اینگونه واکنش ها بنحو شایعی در کارکنان آزمایشگاه ها که تماس زیادی با آنتی ژن بروسلا دارند و در دامپزشکانی که واکسن بروسلا آبورتوس سویه ۱۹ به کرات به بدن آنها تلقیح میشود گزارش گردیده است البته شروع علائم، معمولا در عرض چند دقیقه تا چند ساعت پس از تماس می باشــد و بــه مدت ۴۸ – ۲۴ ساعت ادامه می یابد.( اپیدمیولوژی بالینی و کنترل بیماری های مرتبط با بیوتروریسم کتاب اول/گفتار نهم)
۱-۵-۷ بروسلوز ناشى از تلقیح واکسن حیوانى
تماس پوست یا ملتحمه با واکسن زنده ضعیف شده حاوی سویه ۱۹ بروسلا در ارتباط با واکنش های مختلفی در میزبان بوده است بطوری که بعضی از تماس یافتگان، دچار هیچ گونه ناراحتی موضعی یا سیستمیکی نشده اند ولی سایر تماس یافتگان، بنحو شایعی دچار واکنش موضعی فوری یا بیماری سیستمیک شبیه به عفونت ناشی از سویه های طبیعی بروسلا آبورتوس، گردیده اند.واکنش های موضعی، به نحو شایعی در افردی ظاهر میشود که سابقه بالینی ابتلاء به بروسلوز یا شواهد سرولوژیک دال بر ابتلاء قبلی به این بیماری یا سابقه تماس قبلی با واکسن ساخته شده از سویه ۱۹ را ذکر میکنند.( اپیدمیولوژی بالینی و کنترل بیماری های مرتبط با بیوتروریسم کتاب اول/گفتار نهم)
۱-۶- انتقال بیماری:
انتقال عفونت بروسلا و شیوع آن در یک منطقه به چندین فاکتور مانند عادات غذایی ، روش آماده سازی شیر ، عادات جامعه ، شرایط آب و هوایی ، وضعیت اقتصادی – اجتماعی و بهداشت محیط بستگی دارد . بهداشت محیط مخصوصاً در بحث انتقال از راه هوا ، اهمیت دارد.بروسلوز تقریباً به طور ثابت از حیوانات خانگی آلوده به انسان انتقال می یابد.احتمال انتقال انسان به انسان عفونت بروسلوز بیش از آن چیزی است که ثبت شده است.با این که عفونت در بسیاری از مناطق مثل خاورمیانه، آمریکای مرکزی و جنوبی و برخی از نواحی اروپا در حوزه دریای مدیترانه گسترش زیادی دارد، واکسن انسانی موثر و تائید شده علیه این بیماری وجود ندارد.( بتس،۱۹۹۳)
۱-۷- پاسخهای ایمنی میزبان به بروسلا:
بروسلا ها ارگانیسم های داخل سلولی اختیاری (Facultative) هستند که قادر به گریز از تعدادی از مکانیسم های دفاعی میزبان، بوده به مدت زیادی داخل سلول های بیگانه خوار، زنده می مانند. بروسلا ملیتنسیس، ویرولانت ترین گونه بروسلا به حساب می آید و پس از آن به ترتیب، گونه های سوئیس و آبورتوس، قرار دارند.(عباس و همکاران،۱۹۹۷)
بروسلا قادر به ورود به بدن از طریق غشاء های مخاطی، پوست آسیب دیده و استنشاق میباشند و گلبول های سفید PMN ، اولین سد دفاعی میزبان در مقابل این ارگانیسم ها محسوب میگردند۰ البته هم بروسلا ملیتنسیس و هم بروسلا آبورتوس بوسیله سرم طبیعی انسان که موجبات فاگوسیتوز بوسیله PMN ها را فراهم میکند اپسونیزه میشوند. پلی مرفونوکلئر ها قادر به کشتن بروسلا آبورتوس میباشند ولی قدرت کشندگی آنها در مقابل بروسلا ملیتنسیس ، ناچیز است. مطالعاتی که برروی PMN های گاوی، انجام شده است حاکی از آنست که تداوم بروسلا ها داخل PMN ها میتواند ناشی از تولید ۵ – گوانوزین مونوفسفات و آدنوزین که باعث منع دگرانولاسیون گرانول های پراکسیداز مثبت در PMN ها میشود، باشد.سرم طبیعی انسان دارای فعالیت باکتریسیدال خوبی علیه بروسلا آبورتوس است. ولی این موضوع در مورد بروسلا ملیتنسیس، صدق نمیکند و مقاومت این میکروارگانیسم، در مقابل اثرات باکتریسیدال سرم و خاصیت کشندگی داخل سلولی PMN ها میتواند توجیه کننده بالا بودن ویرولانس آن باشد.ارگانیسم هائی که بوسیله PMN ها کشته نمی شوند به عقده های لنفاوی ناحیه ای، مهاجرت مینمایند و سپس خود را به جریان خون میرسانند و پس از رسیدن به سیستم رتیکولوآندوتلیال ، در آنجا موضع گیری می نمایند. البته سلولهای فاگوسیتیک سیستم RE قادر به بلع بروسلاها هستند ولی بعضی از ارگانیسم های موجود در این سلول ها مخصوصا وقتی داخل طحال قرار داشته باشند زنده مانده و به تکثیر داخل سلولی، می پردازند اما در صورت فعال شدن ماکروفاژ ها ارگانیسم های داخل سلولی، کشته میشوند و از دیواره سلولی باکتری ها آندوتوکسین ، آزاد میگردد و منجر به بروز بعضی از علائم و نشانه های مشخصه بروسلوز حاد، میشود.وقتی بروسلا ها به سلول های اپی تلیال پوست، ملتحمه، حلق یا ریه انسان نفوذ، کردند بدوا باعث القاء پاسخ پلی مرفونوکلئری در ناحیه تحت مخاطی (Submucosa) میگردند و پس از بلع ارگانیسم ها بوسیله نوتروفیل ها و ماکروفاژ های بافتی، بروسلا ها به عقده های لنفای ناحیه ای میرسند و در صورتی که بر فعالیت، دفاعی میزبان در عقده های لنفاوی ، غلبه کنند در عرض چند ساعت در خون محیطی ظاهر میگردند و به وسیله گلبول های پلی مرفونوکلئر و مونوسیت ها بلعیده میشوند و در سینوزوئید های عقده های لنفاوی کبد، طحال و مغز استخوان مجتمع میگردند. این باسیل ها در واکوئول های فاگوسیتیک گلبول های سفید (فاگوزوم ها) قرار می گیرند و سریعا تکثیر می یابند و سپس لکوسیت ها در عرض مدت کمی متلاشی میشوند و سلول های فاگوسیتیک سیستم رتیکولوآندوتلیال موجود در سینوزوئید ها بروسلاها را می بلعند۰ این ارگانیسم ها در ماکروفاژ های ذکر شده برای مدت چند هفته تا چند ماه، باقی میمانند و تکثیر داخل سلولی باکتری ها ممکن است منجر به انهدام بعضی از سلولهای فاگوسیتیک سیستم رتیکولوآندوتلیال گردد.سرنوشت بافت مورد حمله، در گرو نتیجه کشمکش بین بروسلا ها و دفاع سلول های آلوده، میباشد به طوری که در فاگوسیت های حیوانات ایمن، بروسلا ها معمولا به سرعت منهدم میگردند و از طرفی باکتری ها داخل سلول های فاگوسیتیک، از تاثیر آنتی بادی های سرم و تاثیر بسیاری از آنتی میکروبیال ها در امان می مانند.(۳۲)

عفونت ناشی از گونه آبورتوس، گرانولوم هائی تشکیل میدهد که شامل دسته جاتی از هیستیوسیت های اپی تلیوئید، لنفوسیت ها، مونوسیت ها و پلاسموسیت ها و تعداد کمی نوتروفیل، می باشند و ممکن است مناطقی از نکروز هیالین مرکزی وجود داشته، باشد ولی کازئیفیکاسیون وجود نخواهد داشت لذا گرانولوم ها شباهت زیادی به گرانولوم های ناشی از سارکوئیدوز دارند و سلول های لانگهانس و سلول های غول پیکر نیز به فراوانی یافت میشود. لازم به ذکر است که گونه آبورتوس، معمولا باعث ایجاد بیماری خفیفی میشود و عوارض چرکی و ناتوان کننده ناشی از آن نادر است.بروسلا سوئیس، گرانولوم های چرکی و آبسه، تشکیل میدهد و فیبروز محیطی، کازئیفیکاسیون مرکزی و کلسیفیکاسیون ، در آبسه های ناشی از آن شایع میباشد. این آبسه ها اغلب برای چندین سال باقی می مانند، در حالیکه گرانولوم های کوچک، طی چند ماه بهبود می یابند و تنها فیبروز مختصری از خود به جا میگذارند.
در بروسلوز مزمن، آبسه ها ممکن است در اعضاء ذکر شده و بافت های زیر پوستی، بیضه، مغز، اپیدیدیم، تخمدان و کلیه ها ظاهر شوند. ضمنا آندوفلبیت گرانولوماتو در کبد، طحال و ساق پاها گاهی بروز نموده عارضه اخیر، میتواند به آمبولی ریوی، منجرشود. طی ابتلاء به بروسلوز ناشی از گونه ملیتنسیس، بیوپسی کبد ممکن است فقط هپاتیت غیر اختصاصی را نشان دهد و گرانولومی دیده نشود ولی هپاتیت تحت حاد و سیروز نیز گاهی عارض میشود. پلورزی و آبسه های گرانولوماتوز ریوی، ندرتا دیده میشود و در انواع، کشنده بیماری اغلب، کانونهای لنفوسیتی در اطراف عروق مغز، میوکارد ، بیضه ها و کیسه صفرا یافت میگردد. بروسلا ملیتنسیس ، ممکن است باعث ایجاد بیماری حاد و شدید و عوارض ناتوان کننده ای بشود.
به طور کلی واکنش نسجی ناشی از عفونت بروسلائی، برحسب گونه بروسلا و حیوانی که آلوده میشود متفاوت میباشد مثلا وقتی موش بوسیله بروسلا آبورتوس، آلوده میشود دچار گرانولوم های واضحی در کبد میگردد و این گرانولوم ها به مدت بیش از یکماه باقی میماند. درحالیکه وقتی این حیوان بوسیله بروسلا ملیتنسیس، آلوده گردد دچار میکرو آبسه هائی در کبد میشود که در عرض حدود ۳۰ روز ناپدید میگردد. همچنین بروسلا آبورتوس، در خوکچه هندی باعث ایجاد واکنش نسجی مختصری میگردد در حالیکه بروسلا ملیتنسیس، منجر به بروز آبسه های متوسط و بروسلا سوئیس، باعث ایجاد آبسه در کبد، طحال و بیضه میشود.بروسلوز حاد، به نحو شایعی به عفونت ناشی از خود میکروارگانیسم، نسبت داده میشود، هرچند کمپلکس ایمنی را نیز در ایجاد آن دخیل دانسته اند. ضمنا بعضی از پژوهشگران، فاکتور روماتوئید وANA را در مبتلایان به بروسلوز حاد ، یافته و اظهار نموده اند این آنتی بادی ها ممکن است نقشی در پاتوژنز بروسلوز حاد، ایفاء نمایند.( عباس و همکاران،۱۹۹۷)
۱-۸- روش های تشخیص:
آنتی ژنهای بروسلا: آنتی ژنهای AوM به لیپو پلی ساکارید دیواره سلول باکتری مربوط میباشد ضمنا” بروسلا آنتی ژن مشترک با ویبره کلره داشته و واکسیناسیون بر علیه وبا تیتر آنتی بادی بروسلا را بصورت کاذب با بعضی از آنتی ژنهای ساخته شده بالا می برد.(پاکزاد،۱۳۸۱، صص۱۴۸-۱۴۱)
آنتی بادی:
در پاسخ ایمنی هومورال بروسلوز ) IgG,IgM 1IgGوIgG2 IgA,( مقدار جزئی IgE تولید گردیده که بویژهIgG , IgM در آزمایشگاههای سرولوژی دخالت دارند ودر عفونت بروسلوز, IgM از روز پنجم تا هفتم ظاهر شده و در طی ۱۳ تا ۲۱ روز پس از ورود باکتری در بدن به میزان نهایی خواهد رسید. IgA نیز به مقدار کم در فاصله بین ظهور دو ایمونوگلوبولین فوق الذکر بوجود می آید. در حالت بیماری تیتر IgG به مقدار بالا تر رسیده و دوام بیشتری دارد و در بررسی سرولوژی بروسلوز هنگامی که سرم مورد آزمایش قرار می گیرد از ارزش زیادی برخوردار است . بدون تردید چنانچه سرم هفته اول آلودگی مورد بررسی باشد هیچگونه ایمونو گلوبولینی موجود نبوده و در نتیجه آزمایش منفی خواهد بود. در هفته دوم نقش برتر را IgM خواهد داشت. بین هفته دوم وسوم تشکیل IgG شروع شده و سه هفته پس از آن به اوج خواهد رسید و در حالت عفونت کماکان نقش غالب را خواهد داشت .برای تشخیص سرولوژی بروسلوز انسان آزمایشهای رزبنگال , سرو آگلوتیناسیون رایت , ۲- مر کاپتواتانول , ثبوت عناصر مکمل وآنتی گلوبولین کومبس به روش استاندارد ویا استفاده از روش های استاندارد شده توسط تولید کننده های داخلی انجام می پذیرد. اکثر بیماران مبتلا به بروسلوز حاد در تمامی آزمایشها واکنش مثبت نشان میدهد معمولا” آزمایشهای رزبنگال و رایت به جهت آنکه هر دو ایمونوگلوبین GوM در آنها دخالت دارند زودتر از دیگر آزمایشها واکنش دارد(پاکزاد،۱۳۸۱، صص۱۴۸-۱۴۱).در آزمایشهای ۲- مرکاپتواتانول وثبوت عناصر مکمل, IgG مداخله نموده که از نقطه نظر تفکیک وضعیت ایمنی یا عفونت مفید می باشد.در مواردی که آنتی بادی هایی وجود داشته باشند و آگلوتیناسیون واضح ایجاد نمی نماید آزمایش کومبس ازارزش خاصی برخوردار است.در بررسی سرولوژی بیماری تعیین تفاوت تیتر دو نمونه سرم در حداقل به فاصله دو هفته با ارزش می باشد ضمنا” در افرادی که تماس مکرر با آنتی ژن بروسلا دارند آزمایشهای سرمی مثبت بدون علائم بالینی مشاهده می شود از این رو نتایج آزمایشهای سرمی در بروسلوز شغلی از اهمیت محدودی برخوردار است. گاهی اوقات نیز نتایج مثبت کاذب ناشی از واکنش متقاطع سایر آنتی بادیهای باکتریها با آنتی ژن بروسلا مشاهده می گردد. بنا براین به منظور تشخیص بروسلوز بکارگیری روش های استاندارد آزمایشگاهی توام با اطلاعات کسب شده اپید میولوژی – کلینیکی- آزمایشگاهی مورد نظر میباشد.( پاکزاد،۱۳۸۱، صص۱۴۸-۱۴۱)
روش های سرولوژی استاندارد: