جواز این نوع طلاق از آیات و روایات و همچنین قواعد فقهی همانند قاعده « لاضرر و لاحرج »، برداشت می‌شود. در قانون نیز مراجعه زوجه در موارد متعددی امکان دارد. این موارد در مواد ۱۰۲۹ قانون مدنی (طلاق زوجه به دلیل غایب مفقود الأثر شدن زوج )، ۱۱۲۹ قانون مدنی ( طلاق زوجه به دلیل استنکاف یا عجز شوهر از پرداخت نفقه ) و ۱۱۳۰ قانون مدنی ( طلاق به واسطه در عسر و حرج قرار گرفتن زوجه ) آمده است.

در ارتباط با طلاق به واسطه در عسر و حرج قرار گرفتن زوجه باید گفت:

مشقت بار بودن زندگی در صورتی عسر و حرج و مجوز طلاق قضایی خواهد بود که ادامه زندگی زناشویی را برای زوجه، غیر قابل تحمل سازد و زن نمی تواند هر گونه سختی و گرفتاری را دستاویزی برای طلاق قرار دهد.

مشکلی که در ارتباط با ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی وجود دارد این است که با توجه به گسترده بودن مفهوم عسر و حرج و عدم ذکر همه مصادیق آن در قانون، ملاک مشخصی جهت تعیین مصادیق عسر و حرج در قانون، پیش‌بینی نشده است. در تبصره ماده ۱۱۳۰ برخی از مصادیق عسر و حرج، مشخص شده است و در تشخیص سایر مصادیق به نظر می‌رسد که هر دو ملاک نوعی و شخصی باید مدنظر قرار گیرد؛ یعنی باید هم به عرف توجه کرد که چه چیزی نزد اکثر مردم عسر و حرج محسوب می شود و هم به وضعیت روحی، اخلاقی، اجتماعی و محیطی زوجه توجه کنیم.

در صورت واقع شدن طلاق به حکم حاکم، ‌در مورد این مسأله که آیا شوهر می‌تواند در زمان عده به زوجه خود رجوع نماید و زندگی زناشویی از سر‌گرفته شود؟ بین فقها و حقوق دانان اختلاف نظر وجود دارد.

بحث ماهیت طلاق قضایی از حیث رجعی یا بائن بودن از مسائل مهمی است که باید به آن پرداخته شود.

در قانون مدنی ما فقط ماهیت طلاق به دلیل غیبت زوج، موضوع ماده ۱۰۲۹، مشخص شده است و مطابق ماده ۱۰۳۰ قانون مدنی، رجعی دانسته شده است؛ اما در زمینه سایر موارد تحقق طلاق قضایی، در قانون مدنی، ماده ای وجود ندارد وقانون سکوت اختیار ‌کرده‌است؛ به همین دلیل این امر موجب اختلاف نظر شده و هر یک از نظریات مطرح شده پیرامون ماهیت طلاق قضایی از حمایت یک یا چند فتوا نیز برخوردار است.

برخی این نوع طلاق را رجعی می دانند؛ اما رجعی دانستن این نوع طلاق با فلسفه آن که رهایی زن از عسر و حرج است منافات دارد و نقض غرض محسوب می شود و حکم حاکم نیز بی نتیجه می شود؛ همچنین این نظریه در جایی می‌تواند پذیرفته باشدکه طلاق به اراده شوهر واقع گردد؛ در حالی که در طلاق قضایی اراده شوهر نقشی ندارد و طلاق علی رغم میل شوهر صورت می‌گیرد؛ همچنین باید توجه داشت که طلاق خلع که از اقسام طلاق توافقی می‌باشد و اراده شوهر نیز در تحقق آن دخالت دارد، طبق بند سه ماده ۱۱۴۵ قانون مدنی، تا زمانی که زن رجوع به عوض نکرده است، جهت حمایت از زنی که از شوهر خود کراهت دارد از اقسام طلاق بائن به شمار آمده است؛ ‌بنابرین‏ چگونه می توان طلاقی را که شوهر در تحقق آن دخالتی ندارد و زن نیز در وضعیتی غیر قابل تحمل به سر می‌برد، رجعی دانست؟

رجعی مشروط یا بائن مشروط دانستن طلاق قضایی نمی تواند پذیرفته باشد ‌به این دلیل‌که با توجه به ماده ۱۱۴۳ قانون مدنی‌که طلاق را به دو قسم رجعی و بائن تقسیم نموده است و ماهیتی تحت عنوان رجعی مشروط یا بائن مشروط در قانون پیش‌بینی نشده است، نمی توان رجوع مرد را به ازاله علت پدیدآورنده حکم طلاق مشروط کرد. علاوه بر این طلاق رجعی؛ یعنی طلاقی که شوهر در مدت عده، می‌تواند به زن رجوع کند و با توجه ‌به این تعریف، مشروط کردن رجوع مرد با تعریف سازگار نیست و در تعریف طلاق بائن هم که اصلاً بحث رجوع مطرح نمی شود.

اگر به قضات این اختیار داده شود که ماهیتی را که در هر مورد ترجیح می‌دهند، برای این نوع طلاق برگزینند، دادن این اختیار به محاکم، به صلاح نمی باشد و موجب صدور آرای متناقض در موارد مشابه می‌شود.

خلع شمردن این نوع طلاق نیز با توجه به ماهیت قراردادی طلاق خلع و لزوم کراهت زن از شوهر، صحیح نمی باشد؛ زیرا طلاق قضایی قراردادی نیست و جهت تحقق این نوع طلاق لزوماًً نباید زن از شوهر خود کراهتی داشته باشد و زن می‌تواند بدون این که کراهتی نسبت به شوهر خویش داشته باشد، صرفاً به دلیل قرار گرفتن در عسر و حرج، تقاضای طلاق نماید.همچنین بذل مال به شوهر جهت خلاصی از وضعیت مشقت باری که خود شوهر در بسیاری از موارد، سبب ایجاد آن می‌باشد، چندان موجه به نظر نمی رسد و خلاف انصاف و عدالت است.

از مجموع آن چه گفته شد، چنین نتیجه‌گرفته می ‌شود که بائن دانستن این نوع طلاق چه از نظر فقهی و چه از نظر حقوقی، منطقی تر به نظر می‌رسد. بائن دانستن ماهیت طلاق قضایی، علاوه بر این‌که با فلسفه به وجود آمدن این نوع طلاق‌که حمایت از حقوق زن و رهایی او از رنج و مشقت زندگی زناشویی است، سازگاری بیشتری دارد، سبب جلوگیری از تکرار دعاوی و دوندگی مجدد زن جهت أخذ حکم دادگاه برای طلاق که خود عسر و حرجی است افزون بر آن چه‌که موجب تقاضای طلاق زن از دادگاه شده است، می‌شود. همچنین ایرادات کمتری ‌به این نظریه نسبت به سایر نظریات مطرح شده، وارد و از حمایت بیشتری نیز برخوردار است.

پیشنهادات

۱- ارائه تعریفی از طلاق قضایی در قانون جهت شناخت بهتر این اصطلاح.

۲- اضافه شدن ماده ۱۰۲۹ قانون مدنی به تبصره ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی به عنوان یکی از موارد درخواست طلاق به واسطه زن.

۳- روشن شدن ماهیت طلاق قضایی به صورت قانونی از طریق اضافه نمودن یک تبصره یا ماده به قانون مدنی جهت جلوگیری از تشتت آرای قضایی و مشکلاتی که عدم تعیین ماهیت این نوع طلاق به وجود می‌آورد.

منابع

الف) فارسی

۱- کتب

۱٫ اباذری فومشی، منصور، نحوه عملی رسیدگی به دعاوی خانوادگی در محاکم و دادسراها، انتشارات خرسندی، چاپ سوم، ۱۳۸۷٫

۲٫ احمدیه، مریم و جعفرپور، جمشید، طلاق به درخواست زن ( مواد ۱۰۲۹، ۱۱۲۹و ۱۱۳۰ قانون مدنی ) به درخواست شوهر ( ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی )، تهران، سفیر صبح، چاپ اول، ۱۳۸۰٫

۳٫ امامی، حسن، حقوق مدنی، جلد چهارم، تهران، انتشارات کتابفروشی اسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۷۰٫

۴٫ امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد پنجم، انتشارات اسلامیه، چاپ هفدهم، ۱۳۹۰٫

۵٫ بازگیر، یدالله، قانون مدنی در آئینه آرای دیوان عالی کشور ( حقوق خانواده )، جلد دوم، تهران، انتشارات فردوسی، چاپ چهارم، ۱۳۸۶٫

۶٫ جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ارث، جلد اول، تهران،کتابخانه گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۴٫

۷٫ جعفری لنگرودی، محمد جعفر، حقوق خانواده، تهران، کتابخانه گنج دانش، ۱۳۶۸٫

۸ . حبیبی تبار، جواد، گام به گام با حقوق خانواده، قم، ناشر گام به گام، چاپ دوم، ۱۳۸۳٫

۹ . حسینی، سید محمدرضا، قانون مدنی در رویه قضایی، انتشارات مجد، چاپ سوم، ۱۳۸۳٫

۱۰ . دیانی، عبدالرسول، حقوق خانواده، تهران، میزان، چاپ اول، ۱۳۸۷٫

۱۱ . رضوی، سید امیر، فرهنگ فارسی امید، قم، انتشارات فؤاد، چاپ دوم، ۱۳۷۴٫

۱۲ . روشن، محمد، حقوق خانواده، تهران، انتشارات جنگل جاودانه، چاپ دوم، ۱۳۹۱٫

۱۳ . سیستانی، سید علی، رساله توضیح المسائل، قم، انتشارات هجرت، ۱۳۸۲٫

• • زراعت، حسنی، رشیدی، حدیدی و پیری (۱۳۹۳) تحقیقی با عنوان “بررسی نقش تعدیل کننده خودکارآمدی در رابطه بین استرس شغلی با رفتار شهروندی سازمانی و رضایت شغلی اعضای هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه” انجام دادند. نمونه این تحقیق ۱۴۹ نفر با روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شد. برای تجزیه و تحلیل داده ها در این پژوهش از فن های آمار توصیفی مانند میانگین، انحراف از استاندارد و آمار استنباطی مانند ضریب همبستگی، آزمون T،F، آزمون ناپارامتریک کولموگرف – اسمیرنف و تحلیل واریانس چندگانه استفاده شد. نتایج نشان داد متغیر خودکارآمدی شغلی در رابطه بین استرس و رفتار شهروندی و همچنین استرس و رضایت شغلی نقش تعدیل کنندگی دارد.

۲- ۲- ۲- تحقیقات خارجی

• • تحقیق جکس و بلیس (۱۹۹۹) با عنوان “باور به خودکارآمدی به عنوان یک تعدیل گردر تأثیر عوامل استرس زای شغلی” در بین ۲۲۷۳ نفر از سربازان ۳۶ گروهان از ارتش ایالات متحده انجام شد، تجزیه و تحلیل رگرسیون نشان داد، افرادی که ساعت کاریشان طولانی است چناچه خودکارآمدی بالایی داشته باشند نسبت به افرادی که خودکارآمدی پایینی دارند کمتر آسیب جسمانی و روانی را تجربه می‌کنند و خودکارآمدی رابطه بین استرسورها و تنش را تعدیل می‌کند. همچنین نتایج نشان داد افرادی که خودکارآمدی بالایی داشتنداثرات منفی کمتری را از نظر استرسورهای فیزیکی و روانی ناشی از محیط کار دریافت کرده بودند و میزان رضایت از زندگی بالاتری را داشتند.

  

• • پریو^[۶۸] و همکاران(۲۰۰۲) تحقیقی با عنوان “آیا تنش های شغلی فراگیرند؟” در نمونه ای ۹۲۳ نفری از ۸ کشور انجام دادند، تجزیه و تحلیل رگرسیون نشان داد که استرس زاهای محیطی با حس پایین خودکارآمدی مرتبط هستند.

• • تحقیق (لو، سیو و کوپر، ۲۰۰۵) با عنوان “استرس شغلی مدیران در چین: نقش خودکارآمدی” در بین ۴۵۰ مدیر از ۸ شهرستان خلق چین انجام شد، نتایج تجزیه و تحلیل رگرسیون سلسه مراتبی نشان داد خودکارآمدی نقش تعدیل کننده ای در رابطه استرس و آسیب جسمانی دارد.

• تحقیق تانگ و چانگ (۲۰۱۰) با عنوان “تأثیر ابهام و تعارض نقش بر خلاقیت کارکنان” در بین ۲۰۲ نفر از کارکنان شرکت های تایوانی انجام شد. نتایج تجزیه و تحلیل رگرسیون نشان داد ابهام و تعارض نقش رابطه منفی با خلاقیت کارکنان دارد و خودکارآمدی نقش تعدیل گری در روابط فوق دارد.

۲- ۳- مدل مفهومی

مدل مفهومی روابط پیشنهادی مطابق با شکل ۱ را نشان می‌دهد که برگرفته از تحقیق تانگ و چانگ (۲۰۱۰) است؛ مدل به بررسی تأثیر عوامل استرس زا (ابهام نقش و تعارض نقش) بر خلاقیت کارکنان و همچنین بررسی نقش تعدیل گری خودکارآمدی بر تأثیر بین ابهام و تعارض نقش بر خلاقیت کارکنان می پردازد.

در مطالعات (ادیبی، گل پرور و مصاحبی ۱۳۹۰؛ گل پرور، واثقی و جوادیان ۱۳۹۰؛ ی.دهقانی، م.دهقانی، مظاهری، ۱۳۹۲و تانگ و چانگ ۲۰۱۰)نشان داده شد که ابهام و تعارض نقش با خلاقیت کارکنان رابطه دارد؛ چرا که ‌بر اساس الگوی استرس- عدم تعادل – جبران، هنگامی که فرد با ابهام و تعارض نقش مواجه می شود، دچار حالات عاطفی و رفتاری منفی می شود و از تعادل خارج می شود، این عدم تعادل، در فرد انگیزه ایجاد می‌کند که تعادل از دست رفته را جبران نماید؛ در نتیجه وی با افزایش رفتارهای منفی و کاهش رفتارهای مثبت نظیر خلاقیت درصدد جبران آن برمی آید.

مطالعه تانگ و چانگ (۲۰۱۰) نشان داد که خودکارآمدی رابطه ابهام و تعارض نقش با خلاقیت کارکنان را تعدیل می‌کند. چرا که فرد خودکارآمد در موقعیت های فشارزادچار استرس و نگرانی نمی شود، وی باور دارد که می‌تواند تهدیدها را کنترل کند، در نتیجه عوامل آشفته ساز را به ذهن خود راه نمی دهد و آشفته نمی شود ولی افراد دارای خودکارآمدی پایین چون به توانایی‌های خود اطمینان ندارند در مواجهه با تهدیدها، اضطراب بالایی را تجربه می‌کنند و نمی توانند خلاقانه عمل نمایند.

ابهام نقش

تعارض نقش

خودکارآمدی

خلاقیت

کارکنان

شکل (۱) – مدل مفهومی تحقیق (اقتباسی از مدل تانگ و چانگ، ۲۰۱۰)

فصل سوم:

روش شناسی تحقیق

در این فصل به بیان روش تحقیق، جامعه و نمونه آماری، روش و ابزار گردآوری اطلاعات، روایی و پایایی ابزار گردآوری اطلاعات و روش ها و نرم افزارهای تجزیه و تحلیل داده ها پرداخته خواهد شد.

۳-۱- روش تحقیق

هر محقق پس از تعیین و تنظیم پژوهش باید در اندیشه گزینش روش پژوهش باشد. شیوه های پژوهش اشاره به راه هایی دارند که به مدد آن ها بررسی پژوهشی انجام شده و رویه های تجزیه و تحلیل داده ها طراحی می‌شوند(دانایی فرد، الوانی و آذر، ۱۳۸۷). انتخاب روش انجام تحقیق، بستگی به هدف، ماهیت و موضوع پژوهش و امکانات اجرایی دارد و هدف نهایی آن، کمک به محقق در دستیابی به نتایج مورد نظر، با دقت هرچه تمام تر است. تحقیق حاضر با توجه به هدف، از نوع تحقیقات کاربردی است. هدف از این تحقیق به دست آوردن درک یا دانش لازم برای تعیین ابزاری است که به وسیله آن نیازی شناخته شده و بر طرف گردد به عبارت دیگر این تحقیق تلاشی است برای پاسخ دادن به یک معضل و مشکل علمی که در دنیای واقعی وجود دارد(خاکی، ۱۳۹۰). نکته ی دیگر در این رابطه تبیین تحقیقات توصیفی است. تحقیقات توصیفی را می توان به چند دسته تقسیم نمود که یکی از آنان، روش پیمایشی است. در این روش نگرش و رفتار جامعه ‌بر اساس انتخاب نمونه ای که معرف افراد جامعه است، از طریق یک رشته سؤال خاص، مورد بررسی قرار می‌گیرد(خاکی، ۱۳۹۰).

از این جهت که نتایج مورد انتظار تحقیق حاضر را می توان در جهت بهبود و توسعه عملکرد حوزه ستادی شرکت توزیع نیروی برق مشهد به کاربرد، تحقیق از نوع کاربردی است. همچنین چون تحقیق نحوۀ ارتباط بین متغیرهای مورد مطالعه را پیش‌بینی می‌کند و برای این منظور از پرسشنامه استفاده نموده، می توان آن را در حوزه پژوهش های پیمایشی – تحلیلی قرار داد.

۳- ۲- جامعه آماری، نمونه آماری و حجم نمونه گیری

۳- ۲- ۱- جامعه آماری

جامعه آماری به مجموعه واحدهایی که حداقل در یک صفت مشترک باشند، اطلاق می شود(خاکی،۱۳۸۷). همچنین جامعه آماری به کل گروه افراد، رویدادها و پدیده‌های مورد علاقه محقق که قصد بررسی آن ها را دارد، اشاره می‌کند. اما نمونه، گروهی فرعی یا زیرمجموعه ای از جامعه است که با بررسی و مطالعه نمونه، محقق می‌تواند قادر به استخراج نتایجی شود که قابل تعمیم به جامعه است(دانایی فرد و دیگران، ۱۳۸۷). جامعه این تحقیق کارکنان حوزه ستادی شرکت توزیع نیروی برق مشهد می‌باشد که طبق آمار موجود این شرکت، تعداد این کارکنان ۸۷ نفر هستند، همچنین سطح تحلیل این تحقیق فرد است.

۳- ۲- ۲- نمونه آماری و روش نمونه گیری

اجزاء حرمت به خود

حرمت به خود از دو جزء تشکیل شده است:

۱) کارایی خود: یعنی اعتماد به توانایی خود در فکر کردن، یادگیـری، انتخاب و تصمیم‌گیری درست و به شکل وسیع تر، توانایــی خود در کنترل چالش ها و تغییرات.

۲) احترام به خود: یعنی اعتماد به حق خود برای شاد بودن و به شکل وسیع تر، اعتماد ‌به این که پیشرفت، موفقیت، دوستی، احترام، عشق و رضایت مندی برازنده فرد است (براندن، ۱۹۹۶).

اهمیت حرمت به خود

مزلو (۱۹۶۲؛ به نقل از شیهان، ترجمه گنجی، ۱۳۸۳) معتقد است که وقتی برای خود احترام قائل می‌شویم، احساس ارزشمندی و شایستگی می‌کنیم، در غیـر این‌صورت در مقابله با زندگی احساس حقارت، دلسردی و ناتوانی می‌کنیم. برای دستیابی ‌به این هدف باید خود را خوب بشناسیم، سازگار باشیم و بتوانیم فضایل و نقاط ضعف خود را به طور عینی تشخیص دهیم، وقتی این نیازها را بر طرف کردیم، آن گاه به سوی عالی‌ترین نیاز یعنی به تحقق خود روی می‌آوریم و می‌توانیم خود را بشناسیم و استعدادهای خویش را شکوفا سازیم. سطح حرمت به خود بر چگونگی رابطه با دیگران و سلامـت روانی ما تاثیر زیادی دارد. حرمت به خود یک ضرورت حیـاتی برای هر انسان است و برای رشد طبیعی و سالم لازم است. عدم پذیرش خود و دیگران، ترس از ترک شدن، استفاده از شیوه های دفاعی، اعتیاد، مشکلات مربوط به مدیریت زندگی، تصمیم گیری و برقراری ارتباط با دیگران از پیامدهای حرمت به خود پایین به شمار می‌آید.

وقتی حرمت به خود پایین باشد، مقاومت در مقابله با ناملایمات از بین می رود. افرادی که از حرمت به خود پایین برخوردارند، بیشتر تمایل به اجتناب از مشکــلات دارند تا این که با آن ها روبرو شوند و به طور کلی ویژگی های منفی بیش از ویژگی های مثبت در آن ها مشاهده می شود (براندن،۲۰۰۱). افرادی که به فکر و ارزش های خود اعتماد واقعی دارند، نسبت به خود احساس امنیت دارنـد، می خواهند همه چیز را تجربه کنند و واکنش آن ها متناسب با چالش و موقعیتی است که با آن روبرو می‌شوند. حرمت به خود به فرد قدرت، انرژی و انگیزه می بخشد. در فرد انگیزه ایجاد می‌کند و به او اجازه می‌دهد تا از موقعیت ها لذت ببرد و نسبت به آن ها احساس غرور کنـد و در نهایت رضایت خاطر را تجربه کند. فردی با حرمت به خود پایین به دنبال ارضای هدف های ثابت و بدون چالش است که خود عاملی برای ضعیف تر شدن حرمت به خود است (براندن، ۲۰۰۱).

حرمت به خود سالم به ویژه ‌در مورد کودکان و نوجوانان امری ارزشمند محسوب می‌شود زیرا به مثابه بینایی برای ادراک فرد از تجارب زندگی عمل می‌کند. کفایت اجتماعی- عاطفی ناشی از چنین شناختی از خود می‌تواند نیرویی باشد که در جهت اجتناب از مشکلات جدی بعدی به فرد کمک می‌کند. حرمت به خود ضعیف به عنوان ویژگی بسیاری از بیماری‌های دوران کودکی و نوجوانی در نظر گرفته شده است. به نظر می‌رسد حرمت به خود علاوه ‌بر اینکه جزئی از سلامت روان است با موفقیت تحصیلی هم ارتباط دارد. محققین بسیاری به وجود رابطه میان حرمت به خود مثبت و نمره‌های بالا در مدرسه پی‌برده‌اند. حرمت به خود طبقه مهمی از عملکرد کلی فرد است. به نظر می‌رسد حرمت به خود به صورت تعاملی به حوزه های دیگری از جمله سلامت روان و عملکرد تحصیلی ارتباط دارد، بدین معنی که حرمت به خود می‌تواند هم علت و هم معلول نوع کارکردی باشد که در سایر حوزه ها رخ می‌دهد(پوپ و همکاران، ۱۹۸۹، ترجمه تجلی، ۱۳۸۳).

حرمت به خود قوی برای نوجوان اهمیت اساسی دارد. این کفایت روانی، که به تدریج و اندک اندک شکل می‌گیرد وسیله بقای روح آدمی است و پایه بهداشت روانی‌، شایستگی‌های ارتباط‌گیری و سازگاری اجتماعی، پیشرفت تحصیلی و آرمان شغلی و اجتناب از ارتکاب جرم می شود (لطف‌آبادی، ۱۳۷۹).

برخی از نوجوانان و جوانان که نیروی روانی و هوشمندی بالا، اما هویت ضعیف و عزت نفس پائین دارند، برای جبران این ضعف‌ها در یک جبهه ناروا، اما با ظاهری فریبنده، با جهان اطراف خود روبرو می‌شود. این مکانیسم دفاعی به آنان کمک می‌کند تا با وانمود کردن اهمیت خود به دیگران بر احساس بی‌ارزشی خود غلبه کند. این افراد به گونه‌ای عمل می‌کنند که دیگران را تحت نفوذ ناحق خویش قرار دهند و ‌به این ترتیب با فریب دادن و انسانیت‌زدایی از آنان برای خود وجهه‌ای دست و پا می‌کنند. یکی از نشانه های روشن اضطراب در نوجوانان و جوانانی است که حرمت به خود پایینی دارد، این است که آنان هیچ عقیده مخالفی را بر نمی‌تابند و با کمترین انتقادی که از آنان می‌شود، برآشفته می‌شوند و آن را حاکی از عدم شایستگی خود در نزد دیگران به حساب می‌آورند و به عکس العمل شدید دست می‌زنند (روزنتال^[۷۵] و همکاران، ۱۹۸۲؛ به نقل از لطف‌آبادی،۱۳۷۹).

شکل‌گیری حرمت به خود:

دو فرضیه اساسی ‌در مورد ایجاد حرمت به خود وجود دارد : ۱- فرضیه تصویرسازی، ۲- فرضیه مربوط به حافظه

فرضیه تصویر سازی: براون، کینا و پاتز^[۷۶](۱۹۹۸؛ به نقل از سلطانی،۱۳۸۵) دریافتند که وقتی از شخصی خواسته می‌شود تا تصویری از خود بیان کند، شخص تصویری را که دیگران از او دارند را بیان می‌کند و در واقع زمانی می‌توانیم خودمان را تصور کنیم که با مشاهده این موقعیت‌های متفاوت، سناریوهای مختلفی را ابداع‌ کنیم. طبق این فرضیه شخص کاملاً تحت تاثیر محیط قرار دارد و موقعیت‌های محیطی سبب ایجاد تصویر ذهنی به خصوص از فرد می‌شود و او نقش زیادی در پیدایی تصور ذهنی از خودش ندارد.

فرضیه مربوط به حافظه: دومین فرضیه در رابطه با حافظه است، یعنی شخص در طبقه‌بندی اطلاعات نقش مهمی دارد و در واقع فرضیه حافظه، فرضیه تصویر ذهنی را تکمیل می‌کند. تایلور^[۷۷](۱۹۷۵؛ به نقل از کیا،۱۳۸۶) می‌گوید: تصور دیگران به مراتب ساده‌تر از تصور خود است، زیرا شحص بهتر می‌تواند محیط بیرونی را تصور نماید. در ضمن اشخاص یا اشیایی که نزدیک او هستند آسان‌تر تصور می‌شوند و فاصله فیزیکی در فرایند حافظه اهمیت زیادی دارد. در این فرضیه خود به صورت یک ساختار شناختی شرح داده می‌شود و فرایند یادآوری و رمز‌گردانی در آن نقش زیادی دارد. طبق این فرضیه اطلاعات جدید وارد ساختار شناختی خود می‌گردند و بعداً به صورت ویژه و مطلوبی یادآوری می‌شوند.

‌بنابرین‏ دو فرضیه مذبور مکمل هم هستند، فرضیه تصویر سازی بیشتر به اطلاعات ورودی به ذهن می‌پردازد و فرضیه حافظه مربوط به طبقه‌بندی این اطلاعات ورودی است. در فرضیه مربوط به حافظه شخص علاوه بر این‌که تعامل پویایی با محیط برقرار می‌کند، خودش هم فعال است و سعی می‌کند اطلاعاتی را که از محیط به دست می‌آورد تجزیه و تحلیل نماید (لرد^[۷۸]، ۱۹۸۷؛ به نقل از کیا، ۱۳۸۶).

پارگامنت^[۲۹]در این‌باره می‌گوید: “دین با امور سازمانی، شعائر و ایدئولوژی مرتبط است و معنویت با امور شخصی تاثیر گذار، ناشی از تجربه و تفکرآمیز”. وی دین را امری ناپسند، ‌محدود کننده و بازدارنده نیروهای انسانی می‌پندارد و معنویت را امری پسندیده که با بزرگ‌ترین توانمندی‌های بشر در ارتباط است. البته در جای دیگر بیان می‌کند که این دیدگاه ازنظر تاریخی قابل توجیه نیست (پارگامنت،۱۹۹۹).

آندرهیل^[۳۰] در کتاب زندگی معنوی، معنویت را قلب هر دین می‌داند و زندگی معنوی در نظر وی، زندگی کامل و اصیلی است که انسانیت برای آن ساخته‌شده است (آندرهیل،۱۹۳۷).

میتروف و دنتون بیان کردند: “افراد بین دین و معنویت فرق می‌گذارند و تقریبا ۳۰ درصد از افرادی که موردبررسی قرار گرفتند در این تحقیقات ‌در مورد دین و معنویت دیدگاهی مثبت داشتند. درصد کمی (تقریبا ۲ درصد) دیدگاه مثبت به دین و دیدگاه منفی به معنویت داشتند. حدودا ۶۰ درصد یا اکثریت به معنویت دیدگاهی مثبت و به دین دیدگاهی منفی داشتند و دیدگاه ۸ درصد از آنان، هم نسبت به دین و هم نسبت به معنویت منفی بود (میتروف و دنتون،۱۹۹۹) تحقیق دیگری در بین سه دانشگاه در کالیفرنیای جنوبی، تحت عنوان مقایسه معنویت و دین” انجام گرفت که نتایج مشابهی با تحقیق پیشین دارد. در این تحقیق، معنویت به معنای تمایل درونی و ذاتی موجود در هر فرد برای رسیدن به کمال، درک معنا نمایی و هدف اصلی زندگی تعریف شد و دین به معنای وابستگی و ارتباط داشتن به یک تشکل یا نهاد و باورهای ساختاری یک سیستم تلقی گشت. تقریبا ۶۰ درصد از آنان نگرش مثبت به معنویت و نگرش منفی به دین داشتند. در حالی که ۳۰ درصدشان نسبت به هر دو، دیدگاهی مثبت داشتند (برادلی و کوانای،۲۰۰۳).

‌بنابرین‏ درباره رابطه و نسبت دین و معنویت دو دیدگاه عمده وجود دارد که در دیدگاه اول، سه حالت متصور است: برخی معنویت و دین را یکی دانسته، جدایی آن دو را غیرممکن می‌دانند. برخی دیگر معنویت را اعم از دین و قلمرو آن را بیشتر از دین می‌انگارند و سرانجام برخی دیگر دین را اعم از معنویت دانسته، حوزه و قلمرو آن را وسیع‌تر از معنویت می‌پندارند. در دیدگاه دوم، بین معنویت و دین رابطه‌ای درخور توجه وجود ندارد و جدایی این دو مقوله ممکن گشته است. در این دیدگاه، فرد می‌تواند معنوی باشد، اما دین‌دار نباشد و یا اینکه دین‌دار باشد ولی معنوی نباشد. اما در دیدگاه اول، فردی معنوی است که دین‌دار نیز باشد و معنویت وی مبتنی بر دین وی باشد (عابدی جعفری و رستگار،۱۳۸۶).

گرایش‌های معنوی در قرآن

ازآنجاکه انسان موجودی دارای جسم و روح است و مایه اصلی او را روح تشکیل می‌دهد و روح، امری الهی و ربانی است، از یک سلسله گرایش‌های معنوی برخوردار می‌باشد که خاص اوست و به برخی از آن‌ ها اشاره می‌شود.

– فطرت خداجویی- یکی از گرایش‌های معنوی انسان توجه به خدا و پیوند به مبدأ قدرت نامحدود است. این تمایل در سرشت انسان نهفته شده و او باشعور مخفی خود، گرایش و میل به سرچشمه قدرت را در خود می‌یابد و میان خویش و کانون هستی(خدا) رابطه‌ای احساس می‌کند و به تقدیس خداوند می‌پردازد. این تقدیس گاهی به سرحد عشق می‌رسد و عارفانه با خداوند به راز و نیاز می‌پردازد . آیات فراوانی در قرآن بر فطری بودن گرایش انسان به خداوند دلالت دارد مانند:

اَلَمْ اَعْهَدْ اِلَیْکُمْ یَا بَنی آدَمَ اَنْ لاَتَعْبُدوا الشَّیْطَانَ اِنَّهُ لَکُمْ عَدُوَّ مُبینٌ، وَ اَنْ اعْبُدُونی هذَا صِرَاطٌ مُسْتَقیمٌ». یعنی آیا عهد نکردم با شما ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید که دشمن آشکار برای شما است و اینکه مرا عبادت کنید و این راه راست و مستقیم است.

در آیه فوق (سوره یس، آیه ۶۰ و ۶۱) برای گرایش به خداوند عهدی را بیان فرموده یادی از آن عهد می‌کند و این نشانه این است که انسان دارای یک پیمان فطری باخداست که تنها او را عبادت کند.

– گرایش به ارزش‌های اخلاقی- در سرشت انسان کشش و تمایلی به سمت ارزش‌های اخلاقی وجود دارد. انسان احساس می‌کند که از دروغ‌گویی، پیمان‌شکنی، خیانت‌‌در امانت و دورویی ناخرسند است و از اینکه بخش عظیمی از افراد جامعه در گرسنگی و محرومیت بسر برند و در مقابل، اقلیتی به خاطر برخورداری از ثروت سرشار، به اسراف و تبذیر بپردازند، رنج می‌برد. همچنین انسان، راست‌گویی، احترام به قانون و حفظ حدود، همیاری با دیگران و رفاه همگانی را با الهامات درونی خود هماهنگ می‌یابد و از تحقق ارزش‌های اخلاقی احساس آرامش و رضایت خاطر می‌کند.

از این گرایش ذاتی به عنوان شعور اخلاقی، وجدان و مانند آن نام‌برده‌اند که پیوسته آدمی را از ارتکاب زشتی‌ها بر حذر و به سوی ارزش‌ها هدایت می‌کند.

قرآن وقتی می‌خواهد بشر را به ارزش‌های الهی دعوت کند او را به درون‌نگری، توجه به خویش و داوری وجدان دعوت می‌کند. در این زمینه در قرآن و روایات، مطالب، نکات فراوانی آمده است که به نمونه ذیل(آیات ۷ تا ۹ سوره شمس) اکتفا می‌گردد:

وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا (۷) فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا (۸) قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا (۹)

” و قسم به جان آدمی و آن‌کس که آن را (آفریده و) منظم ساخته. سپس فجور و تقوا (شر و خیر) را به او الهام ‌کرده‌است. که هرکس نفس خود را پاک و تزکیه کرده، رستگار شده است”

الهام خیر و شر در این آیه همان گرایش ذاتی است که در سرشت انسان وجود دارد.

– کمال طلبی– بدون تردید، هر انسان عاقلی خواهان کمال خویش است و برای تحصیل کمال به تلاش می‌پردازد. کمالات انسان دو نوع‌اند: کمالات فرعی و مقدمی، کمال اصلی و نهائی.

کمالات فرعی طبعا برای تامین کمال اصلی موردنظر می‌باشند و به همین جهت باید تا آنجا به آن‌ ها پرداخته شود که متناسب باکمال اصلی بوده و با آن منافاتی نداشته باشد. ازاین‌روی رسیدن به کمال اصلی متوقف بر متعالی شدن کمالات مقدمی و فرعی است، چنان که برای یک درخت میوه وجود شاخ و برگ کمال است، و از طرفی شاخ و برگ زیاد موجب کم شدن و رشد نکردن میوه های آن درخت است، به همین جهت باغبان با بریدن شاخه‌های اضافی سعی در رسانیدن درخت به کمال مطلوب آن‌که ثمر دهی بیشتر است می‌کند.

اکنون باید دید کمال اصلی انسان در چیست تا سایر کمالات را که فرعی به شمار می‌روند برای تآمین آن به کار گرفته شود.

کمال اصلی انسان عبارت است از دارا شدن صفت یا صفاتی که انسانیت او اقتضا می‌کند. انسان به طور طبیعی دارای نیروهای جمادی، نباتی و حیوانی است که باید همه‌ آن‌ ها به نفع تکامل انسانی او استخدام شوند. ازاین‌رو به همه آن‌ ها تا حدی نیاز است که برای رسیدن به کمالات انسانی‌اش مؤثر باشد.

که پارامترهای آن به شرح زیر می ­باشند:

IL(investment level) = میزان سرمایه گذاری شرکت

=TAi,t=1 کل دارایی های شرکت درابتدای دوره.

متغیرهای کنترلی:

با توجه به تحقیقات قبلی صورت گرفته در پژوهش حاضر، ExtCash ،CF ، MB، Size،ROA و State در هر یک از سال های پژوهش به عنوان متغیر های کنترلی استفاده شده است که نحوه ی محاسبه آن ها به شرح ذیل می‌باشد:

۱- ExtCash : خالص وجه نقد حاصل از تامین مالی طی دوره تقسیم بر جمع دارایی ها. خالص وجه نقد حاصل از تامین مالی از صورت­جریان وجوه نقد به دست می ­آید.

NCFF/TA=ExtCash

Net cash flows from financing= خالص وجه نقد حاصل از تامین مالی

=TAکل داراییها

۲-CF: خالص وجه نقد حاصل از فعالیت های عملیاتی طی دوره تقسیم بر جمع دارایی ها. خالص وجه نقد حاصل از فعالیت های عملیاتی از صورت جریان وجوه نقد به دست می ­آید.

CF=NCFOA/TA

Net cash flows from operating activities= خالص وجه نقد حاصل از فعالیت های عملیاتی

=TA جمع دارایی ها

۳-MB: نسبت ارزش بازار به ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام.

MB=Market Value/Book value of equity

=Market Value ارزش بازار

Book value of equity= ارزش دفتری حقوق صاحبان سهام

۴- Size: اندازه شرکت که از طریق لگاریتم طبیعی جمع دارایی های شرکت به دست می ­آید.

Size_it=Ln(TA_it)

۵- ROA: بازده دارایی های شرکت که از طریق نسبت سود خالص به جمع دارایی ها به دست
می ­آید.

ROA=NI/TA

=NI(Net Income)سود خالص

=TA جمع دارایی ها

۶- اهرم مالی: این متغیر از طریق نسبت کل بدهی­ها به کل دارایی­ ها در پایان سال محاسبه می­ شود.

Levit=TL_it/TA_it

۷-State: متغیری ساختگی است اگر شرکت دارای مالکیت دولتی باشد ۱ ‌می‌گیرد و در غیر این صورت صفر ‌می‌گیرد.

۱-۱۱ ساختار تحقیق

این پژوهش مشتمل بر پنج فصل بوده که قبل از شروع هر فصل، ابتدا مقدمه­ای در رابطه با آن فصل و موارد ذکر شده در آن ذکر می­گردد. در نهایت به موضوع اصلی هر فصل پرداخته­ می­ شود. با مقدمه­ای کلی در رابطه با موضوع پژوهش، بحث را آغاز نموده سپس اهمیت موضوع و هدف انجام پژوهش به صورت مختصری شرح داده شده و هم­چنین به روش شناسی پژوهش اشاره شده است. در ادامه به ذکر قلمرو پژوهش از دو جنبه مکانی و زمانی به تشریح آن پرداخته و در پایان محدودیت­ها و موانع پژوهش ذکر ‌شده‌اند در فصل دوم به بیان نظری پژوهش و ادبیات آن اختصاص یافته، اشکال بازارهای سرمایه و تئوری‌های مطرح شده در زمینه‌ی پژوهش مطرح شده و پژوهش­های انجام شده را بیان می­کنیم. در فصل سوم به بیان متدلوژی پژوهش پرداخته شد و با مقدمه­ای در رابطه با این فصل همچون روش­های علمی پژوهش و ابزار آن، که شامل؛ گردآوری اطلاعات، جامعه آماری پژوهش، روش­های انتخاب نمونه می‌باشد، پرداخته‌ایم سپس در ادامه روش­های انجام آزمون را شرح داده، و در نهایت آزمون­های آماری مورد استفاده در این پژوهش معرفی ‌شده‌اند. در فصل چهارم به تحلیل داده ­ها و آزمون فرضیه ­های پژوهش اختصاص دارد. در این قسمت ابتدا یافته ­های پژوهش به صورت جداولی جداگانه بیان شده‌اند، سپس در ادامه تحلیل تفصیلی نتایج ارائه شده، و در نهایت اعتبار آنان سنجیده می­ شود؛ و در فصل آخر به بیان نتایج و ارائه­ پیشنهادهای پژوهشگر اختصاص یافته و محدودیت­های پژوهش مورد تحلیل واقع می­شوند. بخش آخر شامل معرفی منابع و مآخذ و نگاره­های مورد استفاده­ پژوهش و ارائه­ چکیده­ای از پژوهش به زبان انگلیسی ‌می‌باشد.

۱-۱۲ خلاصه فصل

این فصل در ابتدا با مقدمه ای در خصوص موضوع پژوهش شروع گردیده سپس به تعریف موضوع و بیان مسئله پرداخته شده همچنین ضرورت های خاص انجام پژوهش حاضر بیان گردیده و بعد از آن سؤال اصلی تحقیق تحت عنوان« تاثیر سود تقسیمی بر سرمایه گذاری چگونه است» ارائه شده اهداف تحقیق نیز که شامل دو دسته اهداف ۱-علمی ۲- کاربردی بوده تشریح گردیده است فرضیه های اصلی مورد اشاره واقع شده همچنین عناوین سایر موارد مطروحه عبارتند از:

نوآوری تحقیق، روش شناسی تحقیق، روش های گردآوری داده های تحقیق، روش تجزیه و تحلیل اطلاعات، جامعه و نمونه آماری که شامل (قلمرو موضوعی، مکانی و زمانی) در نهایت در فصل مورد بحث رابطه بین متغیرهای مستقل، وابسته و کنترلی تبیین گردید و در قسمت آخر فصل نیز ساختار تحقیق تشریح شده است.

فصل دوم؛

ادبیات، چارچوب نظری و مروری بر پژوهش های مربوط

۲-۱ مقدمه

چهارچوب نظری^[۲۰]: مبنایی است که فرد پژوهشگر بر اساس آن درباره روابط بین عواملی که در ایجاد مسئله مهم تشخیص داده ‌شده‌اند نظریه پردازی ‌می‌کنند. این نظریه می ­تواند ضرورتاً سخن پژوهشگر نباشد و گاهی به طور منطقی از نتایج تحقیقات قبلی پیرامون مسئله نشأت گیرد.

ترکیب باورهای منطقی فرد پژوهشگر و تحقیقات مرتبط منتشر شده با مسئله تحقیق در ایجاد مبنایی برای بررسی موضوع تحقیق نقش محوری دارد. به طور کلی چارچوب نظری پایه­ای است که تمام تحقیق بر روی آن تکیه می­ کند.

این فصل از پنج گفتار تشکیل شـده است. در گـفتار اول به موضـوع سـرمایه گذاری و میزان سرمایه ­گذاری پرداخته می­ شود در گفتار دوم به توضیح سود تقسیمی خواهیم پرداخت و در گفتار سوم به توضیح و بیان جریان‌های نقدی خواهیم پرداخت و در گفتار چهارم نیز به توضیحاتی ‌در مورد روابط سرمایه ­گذاری، جریان‌های نقدی و سود تقسیمی در شرایط کمبود و نوسانات جریانت نقدی خواهیم پرداخت و در نهایت در گفتار آخر به مطالعات و تحقیقات داخلی و خارجی که در خصوص موضوع

صورت گرفته پرداخته می­ شود. در این رابطه علاوه بر کتاب­های مالی، از مقالات، پایان نامه ها و تحقیقات متعددی که به بررسی موضوع پرداخته­اند استفاده خواهد شد.

گفتار اول: سرمایه گذاری و میزان سرمایه گذاری ^[۲۱]

۲-۱-۱ سرمایه­ گذاری