اضطراب اینترنتی ابتدا توسط رائوب (۱۹۸۱) تعریف شد که واکنش­های احساسی پیچیده­ای است که در افراد بازخوانی می­ شود که اینترنت را به عنوان یک تهدید شخصی تعریف ‌می‌کنند.

اضطراب اینترنتی عبارت است از وجود هیجان­های منفی در هنگام کار با اینترنت (درینینا، ۱۹۹۵).

اضطراب اینترنت که در زمان استفاده از اینترنت به وجود می ­آید، در حقیقت تصور استفاده از اینترنت در آینده ‌می‌باشد و یک ویژگی شخصی یا رفتاری (درونی) نمی ­باشد (مثنوی، ۱۳۸۵).

احمدی ده قطب­الدینی (۱۳۸۸) اضطراب اینترنتی را به منزله یک سازه روان­شناختی، که امروزه توجه زیادی را به خود جلب کرده­است و به عنوان ترس از اینترنت هنگام کاربرد آن یا بررسی امکان کاربرد اینترنت، تعریف می­ کند. گروهی دیگر آن را شامل بیزاری، هراس، خصومت و پرخاشگری به اینترنت تعریف ‌می‌کنند.

۲-۹- نشانه­ های اضطراب اینترنتی در دانشجویان

همانند تمامی انواع دیگر اضطراب، اضطراب اینترنتی نیز با علایمی چون: شکست در درس، از دست دادن علاقه به شرکت در کلاس­ها، فقدان انگیزش برای درس خواندن، اختصاص وقت ناکافی برای درس خواندن، مشکلات تفریحی و فوق برنامه، مشکلات ارتباطی با دوستان، عدم استفاده از اینترنت علی رغم استفاده­ها و پیامدهای مثبت، کاهش در میزان صرف وقت در اینترنت همراه است؛ از طرفی در عین حال که روابط افراد در جهان مجازی افزایش می­یابد، در مقابل از روابط آنان در جهان واقعی کاسته می­ شود و احتمال افت عملکرد آموزشی آنان نیز می­رود (سامسون، ۲۰۰۵).

با این­که اینترنت به خودی خود ابزاری بی­طرف و خنثی است، چگونگی استفاده از آن مهم است؛ چنانچه استفاده از اینترنت متناسب و مثبت باشد، این رسانه موجب توسعه جامعه خواهد شد، در غیر این صورت مشکلات عدیده­ای را برای جامعه و افراد به بار خواهد آورد. به عبارت دیگر شبکه جهانی اینترنت یک شبکه اطلاع­رسانی سریع با منابع بی­شمار است که استفاده نادرست و بیش از حد از آن در بین برخی افراد و غرق شدن در دنیای رایانه و جدا شدن از دنیای واقعی، فواید اینترنت را به آسیب تبدیل می­ کند (معیدفر و همکاران، ۱۳۹۰). از این رو نیاز به شناخت علمی این پدیده در حال رشد در ایران با توجه به تبعات آن مخصوصاً در میان قشر تحصیل­کرده جامعه ضرورت بیشتری را می­طلبد. در چند دهه ‌گذشته‌، رایانه ­ها و به­خصوص اینترنت بخش ‌اساسی ‌از محیط‌‌های ‌کاری ‌و آموزشی ‌محسوب‌ شده‌اند. بخش‌ قابل‌ توجهی ‌از پژوهش‌ها و نظریات به ‌ارزیابی ‌و مطالعه ‌درباره چگونگی ‌پذیرش و سازگاری ‌دانشجویان‌ و نیروی ‌کار با رایانه و اینترنت و فناوری‌ اطلاع‌رسانی ‌پرداخته‌اند و برخی ‌از شواهد نشان می‌دهند که ‌دانشجویان ‌و کارکنانی ‌که ‌سابقه ‌تجربی در استفاده از ‌رایانه و اینترنت ‌داشته‌اند، تأثیر قابل ‌توجهی ‌در کارایی ‌بالای ‌محیط‌های‌ اینترنتی و رایانه­ای ‌دارند. رایانه ­ها با دقت بسیار بالا عملیات متعدد منطقی و ریاضی را انجام می­ دهند و در نهایت حجم انبوهی از داده ­ها را در زمان واحد ذخیره و پردازش ‌می‌کنند. با توجه ‌به این مسائل است که مدعی هستیم در شرایط کنونی همه افراد به­ ویژه دانشجویان و فرهنگیان باید با رایانه، اینترنت و کار با آن­ها آشنا بوده و اضطرابی نسبت به آن­ها نداشته باشند.

۲-۱۰- میزان شیوع اضطراب رایانه و اینترنت

وجه مشترک اصلی همه تعاریف ‌در مورد این نوع از اضطراب، حضور اضطراب و واکنش­های شناختی و هیجانی در فرد، هنگام کار با اینترنت با تفکر و تجسم درباره آن­هاست، پس بر اساس پژوهش­های موجود می‌توان برآوردی از میزان شیوع آن در جامعه به دست آورد. شیوع اضطراب رایانه و اینترنت در جامعه بر اساس درصد افراد مضطرب نسبت به کل جمعیت تعریف می‌شود (پرسنو^[۶۹]، ۱۹۹۸).

بازیونلوس^[۷۰] (۱۹۹۹) پژوهش­های انجام شده طی دهه ۸۰ میلادی درباره شیوع اضطراب رایانه و اینترنت را مرور کرده و نتایج این پژوهش­ها را چنین گزارش می­ کند:

جدول ۲-۲٫ میزان شیوع اضطراب رایانه و اینترنت

پژوهشگر
سال
میزان شیوع (درصد)
جامعه مورد مطالعه

جیمز و پاول

۱۹۸۲

۳۰/۰

نیروی کار امریکایی

رأس و همکاران

۱۹۸۵

۱۴/۰

مدیران و متخصصان امریکایی

هاوارد و اسمیت

۱۹۸۶

۳/۰

مدیران امریکایی

ادلر و همکاران

۱۹۸۷

۱۸/ ۵

کارکنان سازمان­ های اقتصادی امریکا

گرینلی

۱۹۸۸

۵۰/۰

دانشجویان امریکایی دوره کارشناسی

رزن و ماگویر

۱۹۹۰

۱۰/۰

فرا تحلیل ۸۱ پژوهش در دهه ۱۹۸۰

ویلسون

۱۹۹۰

۲۱/۰

پرستاران امریکایی

اسمیت و کاتولیک

۱۹۹۱

۵۵/۰

۵۲ کارمندان امریکایی

رزن و ویل

۱۹۹۵

۴۰/۰

معلمان مدارس ابتدایی

باورز و باورز

۱۹۹۶

۳۲/۰

بزرگسالان امریکایی

برادلی و راسل

۱۹۹۷

۱۰/۰

معلمان مدارس استرالیایی

مارتین

۱۹۹۸

۲۰/۰

کارمندان امریکایی

بازیونلوس

۱۹۹۹

۳/۲۱

مدیران انگلیسی

مأخذ: بازیونلوس،۱۹۹۹

با بررسی این پژوهش­ها مشخص می­ شود که میزان شیوع در هر نمونه با نمونه دیگر فرق می­ کند. اما در اغلب پژوهش­ها تعداد در خور توجهی از افراد، علایم و نشانه­ های اضطراب رایانه و اینترنت را نشان می­ دهند، پس ‌می‌توان نتیجه گرفت که اضطراب رایانه و اینترنت مشکلی واقعی در مراکز اداری، آموزشی و پژوهشی و حتی دانشگاه­هاست. آن­هم در دوره­ای که مراکز و سازمان­ های هر کشور برای پیشبرد سریع امور خود بیشتر از پیش درصدد نصب و راه ­اندازی سیستم­ها و پایگاه ­های اینترنتی در محیط خود هستند.

۲-۱۱- پیامدهای اضطراب رایانه و اینترنت در محیط کار و آموزش

رشد سریع فناوری، کار با رایانه و اینترنت را هر چند سریع و دقیق، در عین حال پیچیده­تر کرده ­است. افرادی که با اینترنت کار ‌می‌کنند همواره با مجموعه ­ای از فرصت­ها و مسایل جدید رو به رو می­شوند. آن­ها باید دانش رایانه­ای خود را تابع روز نمایند. اما در این میان افراد مضطرب، احساساتی مانند ترس، بی­قراری، نگرانی، تحریک­پذیری و ناکامی را تجربه ‌می‌کنند­. این احساسات ناخوشایند و نامطبوع نه تنها زندگی را برای آن­ها تیره و کدر می­ کند، بلکه باعث می­ شود که آن­ها استفاده مؤثر و مفیدی از اینترنت نکنند و فرصت­های لازم برای آموزش مهارت­ های نو را از دست بدهند (مثنوی، ۱۳۸۵).

۲-۱۲- لذت درک شده

۳ـ مجادله‌ با اهل‌ کتاب‌ با بهترین‌ و پسندیده‌ترین‌ شیوه ها: «ادْعُ إِلی‏ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالحِْکْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الحَْسَنَهِ وَ جَدِلْهُم بِالَّتی هِی أَحْسَنُ… با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوه‏ای‏] که نیکوتر است مجادله نمای‏… » (نحل/۱۲۵)

۴ـ حق مقابله به مثل داشتن در صورت ستم دیدن از آنان، ولی برتری شکیبایی در برابر ستم: «وَ إِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُواْ بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئنِ صَبرَْتمُ‏ْ لَهُوَ خَیرٌْ لِّلصَّبرِِین‏. و اگر آزار دیدید، همان گونه که مورد عقوبت قرار گرفته‏اید [متجاوز را] کیفر دهید، ولی اگر صبر کنید، البته برای شکیبایان بهتر است.» (نحل/۱۲۶)

۵ ـ بحث با آنان با خوش‌رویی و تأکید بر اشتراک‌ها. (پرهیز از موضوعات اختلاف برانگیز): «وَ لاتجَُدِلُواْ أَهْلَ الْکِتَابِ إِلَّا بِالَّتی هِی أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنْهُمْ وَ قُولُواْ ءَامَنَّا بِالَّذِی أُنزِلَ إِلَیْنَا وَ أُنزِلَ إِلَیْکُمْ وَ إِلَاهُنَا وَ إِلَاهُکُمْ وَاحِدٌ وَ نحَْنُ لَهُ مُسْلِمُون.‏ و با اهل کتاب، جز به [شیوه‏ای‏] که بهتر است، مجادله مکنید مگر [با] کسانی از آنان که ستم کرده ‏اند و بگویید به آنچه بر ما نازل شده و [آنچه‏] بر شما نازل گردیده، ایمان آوردیم و خدای ما و خدای شما یکی است و ما تسلیم اوییم.» (عنکبوت/۴۶)

۶ـ همزیستی‌ مسالمت‌آمیز و صلح‌ و صفا و برابری‌ (دعوت‌ به‌ اتحاد‌): «قُلْ یَأَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْاْ إِلی‏ کَلِمَهٍ سَوَاءِ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکمُ‏ْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لانُشرِْکَ بِهِ شَیًْا وَ لایَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ الله‏… بگو ای اهل کتاب بیایید بر سر موضوعی که میان ما و شما یکسان است، تأکید کنیم و آن اینکه جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او نگردانیم، و بعضی از ما بعضی دیگر را به جای خدا به خدایی نگیرد…»
(آل عمران/۶۴)

۷ـ تأکید روی‌ مشترکات‌ شرایع‌ و اعلام‌ صریح‌ ایمان‌ به‌ تمامی‌ پیامبران‌ و تفاوت‌ نگذاشتن‌ میان‌ آن ها: «قُلْ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ عَلَیْنَا وَ مَا أُنزِلَ عَلی إِبْرَاهِیمَ وَ إِسْمَاعِیلَ وَ إِسْحَاقَ وَ یَعْقُوبَ وَ الْأَسْبَاطِ وَ مَا أُوتی‏َ مُوسی‏ وَ عِیسی‏ وَ النَّبِیُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَینْ‏َ أَحَدٍ مِّنْهُمْ وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُون‏. بگو ما به‌ خدا و به‌ آنچه‌ بر ما و بر ابراهیم‌ و اسمعیل‌ و اسحق‌ و یعقوب‌ و اسباط نازل‌ شده‌ و به‌ آن‌ چه‌ به‌ موسی‌ و عیسی‌ و پیام‌آوران‌ از جانب‌ پروردگارشان‌ داده‌ شده‌، ایمان‌ داریم‌ و تفاوت‌ و تمایزی‌ میان‌ هیچ‌ یک‌ از آنان‌ قائل‌ نمی‌شویم‌. ما فقط تسلیم‌ او هستیم‌ ]نه‌ تسلیم تعصبات‌ قوی‌ و نژادی[.» (آل‌ عمران‌ ٨۴)

۸ ـ احترام نهادن به آنان با خواندن آیه‌هایی که از آنان تعریف ‌کرده‌است:

ــ «وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطَارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْک‏… و از اهل کتاب، کسی است که اگر او را بر مال فراوانی امین شمری، آن را به تو برگرداند…» (آل عمران/۷۵)

ــ «وَ إِنَّ مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ لَمَن یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ مَا أُنزِلَ إِلَیْکُمْ وَ مَا أُنزِلَ إِلَیهِْمْ خَاشِعِینَ لِلَّهِ لایَشْترَُونَ بَِایَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِیلاً أُوْلَئکَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سرَِیعُ الْحِسَاب‏. بی‌تردید در میان‌ اهل‌ کتاب‌ هستند کسانی‌ که‌ به‌ خدا و به‌ آنچه‌ بر شما و آن‌ چه‌ بر خودشان‌ نازل‌ شده‌ ایمان‌ دارند. آن ها در برابر خدا خاشع‌اند و آیات‌ او را به‌ بهای‌ اندک‌ (مال‌ و منال‌ و پست‌ و مقام‌) نمی‌فروشند. آن ها اجرشان‌ نزد پروردگارشان‌ محفوظ است‌. همانا خداوند سریع‌الحساب‌ است‌.» (آل عمران/۱۹۹)

ــ «… مِّنْ أَهْلِ الْکِتَابِ أُمَّهٌ قَائمَهٌ یَتْلُونَ ءَایَاتِ اللَّهِ ءَانَاءَ الَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُون‏. از میان اهل کتاب، گروهی درست کردارند که آیات الهی را در دل شب می‏خوانند و سر به سجده می‏نهند.» (آل عمران/۱۱۳)

ــ «یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاَْخِرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ یُسَارِعُونَ فی الْخَیرَْاتِ وَ أُوْلَئکَ مِنَ الصَّالِحِین‏. به خدا و روز قیامت ایمان دارند و به کار پسندیده فرمان می ‏دهند و از کار ناپسند باز می‏دارند و در کارهای نیک شتاب می‏ کنند، و آنان از شایستگانند.» (آل عمران/۱۱۴)

ــ «وَ مَا یَفْعَلُواْ مِنْ خَیرٍْ فَلَن یُکْفَرُوهُ وَ اللَّهُ عَلِیمُ بِالْمُتَّقِین‏. و هر کار نیکی انجام دهند، هرگز در باره‌ی آن ناسپاسی نبینند، و خداوند به [حال‏] تقواپیشگان داناست.» (آل عمران/۱۱۵)

ــ «وَ إِذَا سَمِعُواْ مَا أُنزِلَ إِلی الرَّسُولِ تَرَی أَعْیُنَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُواْ مِنَ الْحَقّ‏ِ یَقُولُونَ رَبَّنَا ءَامَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِین‏. هرگاه‌ حقایقی‌ را که‌ به‌ رسول‌ نازل‌ شده‌ می‌شنوند، اشک‌ دیدگان‌شان‌ را که‌ از شوق‌ شناخت‌ حق‌ جاری‌ می‌شود، مشاهده‌ می‌کنی‌. می‌گویند پروردگارا ایمان‌ آوردیم‌ ما را در جمع‌ شاهدان‌ منظور فرما.» (مائده/۸۳)

ــ «وَ مَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ مَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقّ‏ِ وَ نَطْمَعُ أَن یُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصَّالِحِین‏. ما را چه‌ شود که‌ به‌ خدا و به‌ آنچه‌ از حق‌ که‌ باری‌ ما آمده‌ ایمان‌ نیاوردیم‌. در حالی که‌ آرزومندیم‌ پروردگارمان‌ ما را به‌ همراه‌ صالحان‌ (در بهشت‌) داخل‌ نماید.» (مائده/۸۴)

ــ «فَأَثَابَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُواْ جَنَّاتٍ تجَْرِی مِن تحَْتِهَا الْأَنْهَارُ خَلِدِینَ فِیهَا وَ ذَالِکَ جَزَاءُ الْمُحْسِنِین‏. پس‌ به‌ خاطر چنین‌ گفتاری‌، پروردگارشان‌ بهشتی‌ را که‌ از زیر آن‌ نهرها جاری‌ است‌ و در آن‌ جاوید خواهند زیست‌، پاداش‌شان‌ داد و چنین‌ است‌ جزای‌ محسنین‌.» (مائده/۸۵)

ــ «… وَ قَفَّیْنَا بِعِیسی ابْنِ مَرْیَمَ وَ ءَاتَیْنَهُ الْانجِیلَ وَ جَعَلْنَا فی قُلُوبِ الَّذِینَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَهً وَ رَحْمَهً… و عیسی پسر مریم را در پی [آنان‏] آوردیم و به او انجیل عطا کردیم، و در دل کسانی که از او پیروی کردند، رأفت و رحمت نهادیم‏…» (حدید/۲۷)

۹ ـ اکرام‌ کشیشان‌ و رهبانان‌ و علمای‌ دینی‌ اهل کتاب ‌و نام‌ بردن‌ قرآن‌ با احترام‌ از آن ها: «… وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّهً لِّلَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّا نَصَارَی‏ ذَلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَ رُهْبَانًا وَ أَنَّهُمْ لَا یَسْتَکْبرُِون‏. و قطعاً کسانی را که گفتند ما مسیحی هستیم، نزدیک‌ترین مردم در دوستی با مؤمنان خواهی یافت؛ زیرا برخی از آنان دانشمندان و رهبانانی‏اند که تکبر نمی‏ورزند.» (مائده/۸۲)

۱۰ـ پیشی گرفتن از آنان‌ در نیکی‌ها، به‌ جای‌ تعصب‌ در اختلافات و حواله‌ دادن‌ اختلافات‌ به‌ قیامت: «فَاسْتَبِقُواْ الْخَیرَْاتِ إِلی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تخَْتَلِفُون‏. پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید. بازگشت [همه‏] شما به سوی خدا است آن گاه در باره‌ی آنچه در آن اختلاف می‏کردید، آگاه‌تان خواهد کرد.» (مائده/۴۸)

۳-۱-۱-۲- مبانی و شرایط تحقّق آزادی پیش قراردادی

مبانی اصلی آزادی در دوره پیش قراردادی عبارتند از: حاکمیت اراده و بنای عقلاء و عرف. مفاد حاکمیت اراده که به عنوان اصلی غیرقابل انکار در حقوق قراردادها پذیرفته شده، بیانگر این قاعده می‌باشد که اشخاص در عقد قرارداد با دیگران آزاد بوده و هیچ کس را نمی توان به بستن قرارداد با دیگری وادار یا او را از بستن قراردادی که بدان مایل است منع نمود، مگر به موجب قانون. قانون مدنی ایران ضمن حمایت از این اصل در بسیاری از موارد به صورت مستقیم و غیرمستقیم به آن تصریح نموده است. بند یک ماده ۱۹۰ ق.م. قصد طرفین و رضای آن ها (اراده) را به عنوان یکی از شرایط اساسی صحّت معامله بیان ‌کرده‌است. امّا جایگاه اصلی حاکمیت اراده در قانون مدنی، در ماده ۱۰ این قانون متجلّی شده است. همان‌ طور که قبلاً اشاره شد هر چند که در نگاه نخست، این ماده به دوره قراردادی مربوط می شود امّا در اصل و به صورت غیرمستقیم دوره پیش قراردادی را نیز در بر می‌گیرد.بنای عقلای جامعه و عرف نیز بر این امر صحّه گذاشته و اجبار اشخاص به بستن قرارداد را مذموم و غیرقابل پذیرش می شمارد.

برای صحیح محسوب شدن اراده اشخاص، شرایطی لازم است. از جمله این شرایط می توان به داشتن اختیار در زمان ابراز اراده اشاره کرد. ضمانت اجرای این شرط، عدم نفوذ معامله است که با تنفیذ بعدی شخص می توان این ایراد را برطرف و معامله صورت گرفته را صحیح تلقّی نمود. به عبارت ساده تر، اراده صحیح اراده ای است که خالی از عیوب شناخته شده برای آن باشد. شایع ترین این عیوب عبارتند از اکراه و اشتباه. ماده ۱۹۹ ق.م. در این باره مقرّر می‌دارد که: ((رضای حاصل در نتیجه اشتباه یا اکراه موجب نفوذ معامله نیست)). در برخی کشورها، تدلیس و غبن نیز در زمره عیوب اراده آمده است اما قانون‌گذار ایرانی بنا بر مصالحی از جمله جلوگیری از باطل شدن قراردادها، در این موارد حق فسخ معامله را به عنوان ضمانت اجرای غبن و تدلیس تعیین نموده است. محدود بودن دامنه عیوب اراده مانع از این است که بتوان آنچه تحت شمول اشتباه و اکراه قرار می‌گیرد را به وسیله قیاس گسترش داد. (همان، ۱۳۸۵ د: ۳۹۴)

۳-۱-۱-۳- نتایج آزادی پیش قراردادی

نتیجه مهمی که از اصل آزادی پیش قراردادی به دست می‌آید، تضمین این حق برای طرفین است که چنانچه با حسن نیّت از ادامه گفتگوهای مقدّماتی خودداری کرده و آن را ترک کنند، ضمانت اجرایی متوجّه آنان نباشد. البته ممکن است در مواردی، ترک مذاکرات به حدی غیرقابل پیش‌بینی باشد که حتّی در صورت داشتن حسن نیّت، باز هم تکلیف به جبران خسارت بر عهده شخص تحمیل شود. در هر صورت طرفینمی توانند بر خلاف این امر توافق کرده و ترک مذاکرات را در هر حالتی مستوجب جبران خسارات وارده به طرف مقابل دانسته یا اینکه بالعکس، بر عدم ضمانت اجراء در صورت ترک مذاکرات توافق نمایند.

اصل آزادی در دوره پیش قراردادی نتایج غرمستقیمی نیز دارد که از آن جمله می توان به رونق گرفتن معاملات و تضمین رقابت پذیری بازار و جلوگیری از تحمیل شرایط یک طرفه از سوی برخی سودجویان اشاره نمود. با پذیرش این اصل و فرض حسن نیّت اشخاص در استناد به آن، هر جا که یکی از طرفین ادامه گفتگوها را مستوجب ورود زیان به خود ببیند، سریعاً مذاکرات را ترک کرده و به معامله دیگر روی خواهد آورد.

۳-۱-۱-۴- محدوده آزادی پیش قراردادی

هر چند که آزادی پیش قراردادی به عنوان یک اصل کلّی بر دوره پیش قراردادی حاکم است، امّا این به معنای آزادی بدون حد و مرز اشخاص در ترک مذاکرات پیش قراردادی نیست. شناسایی آزادی مطلق در این دوره، ضمن ایجاد تزلزل در امر ثبات قراردادها، باعث ورود ضررهای فراوان به طرفین و نیز ایجاد ابهام در پیش‌بینی آینده معاملات خواهد شد. از این رو بهتر است که ضمن شناسایی آزادی پیش قراردادی، قیودی نیز برای آن تعیین شود تا روند مذاکرات از خطرات مذکور در امان باشد. عمل کردن ‌به این نحو باعث ایجاد ثبات و تعادل در دوره پیش قراردادی و رونق قراردادها خواهد شد.

در حقوق اسلامی و از جمله حقوق ایران که مبتنی بر فقه امامیه می‌باشد، ضمن مشروع بودن گفتگوهای مقدّماتی، اصل آزادی پیش قراردادی به عنوان فرعی از اصل حاکمیت اراده و با در نظر داشتن اصولی همچون اباحه و صحّت و نیز برخی از روایات، پذیرفته شده است. بر اساس عبارت معروف العقود تابعه للقصود، در اندیشه اسلامی،اشخاص در معامله با دیگران تا جایی که اعمالشان با احکام و مقرّرات شرع منافات نداشته باشد آزادند. (شهیدی، ۱۳۸۵ الف: ۵۶)

هر چند که نظریه آزادی مطلق و بدون قید و شرط اشخاص در ترک مذاکرات پیش قراردادی به ویژه در حقوق عرفی طرفدارانی دارد، امّا این دیدگاه در هیچ نظامی به صورت کامل پذیرفته نشده است. (جعفرزاده و ‌سیمایی صراف، ۱۳۸۴: ش۴۱ و pettinelli, 2005)

در اکثر نظامهای حقوقی در کشورهای مختلف، ایجاد باور^[۱۰۱] رسیدن به قرارداد نهایی در طرفین مذاکره، به عنوان ملاک و مبنای اصلی در تشخیص نحوه برخورد با ترک مذاکرات پیش قراردادی و تعیین قلمرو اصل آزادی پیش قراردادی شناخته شده است. به عبارت دقیق تر، در صورت پیشرفت گفتگوها و ایجاد انتظار معقول^[۱۰۲] و متعارف نسبت به بسته شدن قرارداد آینده در طرفین مذاکره، پایان دادن غیرموجّه به مذاکرات را نباید بی اثر شمرد و نظر غالب در این رابطه نیز قائل به جبران زیان وارده به طرف مقابل است. در واقع پس از ایجاد چنین انتظاری در طرفین، پایان دادن به گفتگوها بر خلاف اصل حسن نیّت^[۱۰۳] می‌باشد. (مصطفی محمد جمال به نقل از طالب احمدی، ۱۳۹۲: ۱۱۳)

ترک غیرموجّه مذاکرات پس از ایجاد انتظار معقول مبنی بر بسته شدن قرارداد نهایی بین طرفین، علاوه بر اینکه بر خلاف اصل حسن نیّت بوده، حسب مورد و با توجّه به داشتن یا نداشتن عمد و سوء نیت، بر اساس قواعد مربوط به مسئولیت مدنی (تقصیر) و نیز سوء استفاده از حق قابل پیگیری است. (ژرژ ریپر و عبدالرزاق احمد سنهوری به نقل از همان، ۱۳۹۲: ۱۱۳)

در پایان قابل ذکر است که طرفین می‌توانند برای ایجاد استحکام بیشتر در روابط پیش قراردادی خود، نسبت به وجود مسئولیت در صورت پایان دادن به گفتگوها، قرارداد فرعی جداگانه ای منعقد نموده و بدینوسیله به لزوم جبران زیان‌های وارده در صورت ترک مذاکرات تصریح نمایند. بدیهی است که چنین مسئولیتی از نوع مسئولیت‌های قراردادی بوده که از لحاظ زمانی در حیطه مسئولیت‌های پیش قراردادی می گنجد. چنین رویه ای در نظام حقوق عرفی نیز پذیرفته شده است و حتّی در برخی از دعاوی به اوضاع و احوال پیرامون روابط طرفین نیز توجّه شده و در صورتی که احراز شود ایشان از اختیار خود در پایان دادن به گفتگوها چشم پوشی کرده‌اند و با این وجود، یکی از طرفین از ادامه گفتگو خودداری کرده یا از انعقاد قرارداد شانه خالی ‌کرده‌است، دادگاه های انگلیس حکم به پرداخت خسارت درحق زیان‌دیده صادر نموده اند.(Bao Anh Thai, Culpa in Contrahendo in English Law)

۳-۱-۲- اصل رعایت حسن نیّت و نتایج آن^[۱۰۴]

آزمایش و کنترل قرار گرفتند. گروه آزمایش در هشت جلسه یک و نیم ساعته که به صورت هفتگی برگزار

می شد شرکت کردند. بعد از پایان جلسات از ‌گروه‌های کنترل و آزمایش پس آزمون اجرا شد .

ابزار اندازه گیری :

پرسشنامه خودکارآمدی عمومی^[۸۲] شرر^[۸۳] و همکاران (۱۹۸۲) :

دلایل استفاده از این پرسشنامه:

شرایط خاصی را برای اجرا قایل نیست و در سنین مختلف محدودیت ندارد. بین ابزارهای موجود در زمینه

خودکارآمدی ابزار مناسبی است .

نمونه اصلی مورد مطالعه جهت ساخت آزمون شامل ۳۷۶ دانشجوی روانشناسی بود که می بایست به تکمیل مقیاس خودکارآمدی و شش اندازه شخصیتی می پرداختند . آزمودنی ها می بایست میزان موافقت خود را، با هر یک از پرسش‌های آزمون خودکارآمدی با تعیین یکی از گزینه ها مشخص می‌کردند. ماده های آزمون برای اندازه گیری انتظارات خودکارآمدی عمومی در مواردی مانند مهارت های اجتماعی یا شایستگی های حرفه ای نوشته شده بود . این موارد بر موضوعات زیر متمرکز بود :

الف) گرایش به آغاز گری رفتار^[۸۴]

ب) تمایل به گسترش تلاش ها برای تکمیل رفتار^[۸۵]

ج) پافشاری در انجام تکلیف در صورت ناکامی ( باسچر^[۸۶] و اسمیت ، ۱۹۹۸؛ به نقل از علی نیا ، ۱۳۸۳) نسخه اصلی آزمون شامل ۳۶ ماده بود که بر اساس تحلیل‌های انجام شده فقط ماده هایی که بار۴۰ /۰ و بیشتر را در هر یک از عوامل اجتماعی و عمومی داشتند حذف نشدند. بر این اساس ، ۱۳ ماده که دارای این ویژگی نبودند حذف و آزمون به ۲۳ماده کاهش یافت. از این ۲۳ماده ، ۱۷ماده خودکارآمدی عمومی را با میانگین۹۹/۵۷ و انحراف استاندارد ۰۸/۱۲ می سنجد (شررو همکاران ، ۱۹۸۲، نقل از علی نیا ، ۱۳۸۳) .

پرسشنامه خودکارآمدی شرر که در این تحقیق از آن استفاده شده است حاوی۱۷ سؤال که به صورت لیکرتی نمره گذاری شده است (کاملا موافق ، موافقم، تا حدودی ، مخالف، کاملاً مخالف) و بدین صورت است که آزمودنی می بایست علاقه و احساس و یا تفکرات واقعی خود را درباره هریک از جملات بر اساس پنج گزینه داده شده انتخاب نماید.

پایایی مقیاس خودکارآمدی :

براتی(۱۳۷۶) که مقیاس خودکارآمدی عمومی را ترجمه کرد و مورد استفاده قرار داد، جهت بررسی مقیاس خودکارآمدی از روش دو نیمه کردن استفاده کرد. ضریب پایایی آزمون از طریق روش اسپیرمن- براون و روش دونیمه کردن گاتمن برای ۷۶/۰ به دست آمد. آلفای کرونباخ یا همسانی کلی سؤالات برابر ۷۹/۰ به دست آمد که رضایت یخش می‌باشد. کرامتی(۱۳۸۰) در تحقیق خود آلفای کرونباخ یا همسانی کلی سؤالات را برای ۸۵/۰بدست آورد. علی نیا کروئی (۱۳۸۲) درتحقیق خود آلفای کرونباخ یا همسان کلی سؤالات را برابر۷۸/۰ به دست آورد که قابل قبول است . ضریب پایایی از طریق آلفای کرونباخ برای خرده مقیاس خودکارآمدی عمومی و خرده مقیاس خودکارآمدی اجتماعی به ترتیب ۸۶/۰ و ۷۱/۰ به دست آمد (نقل ازمجیدیان ، ۱۳۸۴) .

روایی مقیاس خودکارآمدی :

برای سنجش مقیاس خودکارآمدی عمومی ، امتیازات به دست آمده توسط آن با اندازه های چندین ویژگی شخصیتی همبسته است. این اندازه های شخصیتی عبارتند از ، منبع کنترل درونی^[۸۷] ، صلاحیت بین شخصی^[۸۸] نیرومندی من^[۸۹]، عزت نفس^[۹۰] ، جرئت ورزی^[۹۱]، خصیصه های شخصیتی نرینه^[۹۲] ، و همسازی هیجانی^[۹۳] (شرر و همکاران، ۱۹۸۲؛ نقل از علی نیا ، ۱۳۸۲) .

همبستگی به دست آمده بین نمرات مقیاس خودکارآمدی ودیگر اندازه های شخصیتی درجهت تأیید روایی سازه ای مقیاس تهیه شده است. براتی (۱۳۷۶) در تحقیق خود برای به دست آوردن روایی سازه ای آزمون ، این آزمون را همراه آزمون دیگری به نام مقیاس عزت نفس ، روی یک گروه ۱۰۰ نفری انجام داده است و همبستگی ۶۱/ را گزارش ‌کرده‌است.که در سطح ۵% معنادار است . علت استفاده محقق از مقیاس عزت نفس ، این است که شرر و همکاران (۱۹۸۲) آن را به عنوان یکی از متغیرهای همبسته با خودکارآمدی معرفی کرده‌اند(مجیدیان، ۱۳۸۴؛ میرسمیعی،۱۳۸۵) .

متغیرهای پژوهش

متعیر مستقل : آموزش رویکرد شناختی – اجتماعی

متغیر وابسته : باورهای خودکارآمدی

روش پژوهش :

این تحقیق از نظر هدف یک تحقیق کاربردی است . از نظر روش تحقیق یک تحقیق نیمه تجربی با بهره گرفتن از

طرح پیش آزمون – پس آزمون با گروه کنترل است. آزمودنی‌ها به دو گروه آزمایش و گواه (کنترل) تقسیم می

شوند . عمل آزمایشی بر روی گروه آزمایش انجام می شود و گروه گواه در تحقیق شرکت نمی کنند ، البته قبل

از انجام عمل آزمایشی ، از هر دو گروه پیش آزمون گرفته می شود ، در پایان کار تفاضل نمرات پیش آزمون

پس آزمون گروه آزمایش با تفاضل نمرات پیش آزمون – پس آزمون گروه گواه مقایسه شد تا مشخص شود که

عمل آزمایشی اثر بخش بوده یا خیر .

دیاگرام طرح بدین صورت است .

پس آزمون

متغیرمستقل

پیش آزمون

گروها

۲T

X

۱T

۱R

گروه آزمایش

۲T

──

۱T

۲R

گروه کنترل

روش های آماری :

در این پژوهش از هر دو آمار توصیفی و استنباطی استفاده شده است . از آمار توصیفی برای طبقه بندی نمرات آزمودنی ها در پرسشنامه و همچنین محاسبه میانگین ، انحراف استاندارد ، خطای استاندارد، و محاسبه تفاضل نمرات پس آزمون از پیش آزمون استفاده شده است . از آمار استنباطی که در واقع بخش اصلی این پژوهش راتشکیل می‌دهد . برای تصمیم گیری درباره فرضیه آماری تفاوت میانگین ‌گروه‌های آزمایشی و کنترل از طریق آزمون t دو گروه مستقل محاسبه شده است و سپس مقدارt محاسبه شده با مقدارt در جدول در سطح معناداری آلفای (۰۱/۰مقایسه شده است . وقتی که t محاسبه شده بزرگتر ازt جدول باشد ، نشانگر تأیید فرضیه پژوهشی است .

روش تجزیه و تحلیل داده ها:

برای توصیف نمونه تحقیق از ( میانگین ، انحراف استاندارد) و خطای معیار برآورد و برای آزمون فرضیه تحقیق آزمون t مستقل و برای بررسی میانگین تفاوت نمرات پیش آزمون و پس آزمون ، آزمودنی ها از آزمون t وابسته استفاده به عمل آمد.

روش نمره گذاری :

شیوه نمره گذاری مقیاسGSE ‌به این صورت است که به هر ماده از ۱تا۵ نمره تعلق می‌گیرد. به طور کلی این پرسشنامه شامل ۱۷ ماده است که ماده های شماره ۳، ۸، ۹، ۱۳و۱۵ از راست به چپ و بقیه از چپ به راست امتیازشان افزایش می‌یابد .

برنامه آموزشی پژوهش :

نکته قطعی این تحلیل این است که بر اساس منحنی SS، ارزش فعالیت درآمدزا به پرداخت کننده مالیات نیست. پرداخت کننده مالیات به وسیله مالیات مجبور به حرکت به سطح فعالیت درآمد زای کمتر کارا می‌گردد، فعالیت هایی که وی را به اندازه سطح زیر منحنی SS برمی گرداند. این مقدار کمتر از و برابر مساحت مثلث ABC می‌باشد، ‌بنابرین‏ پرداخت کننده مالیات فضای ABC به علاوه درآمد مالیاتی دریافت شده به وسیله دولت را متحمل می‌گردد و این ظرفیت اضافی دقیقا برابر نصف درآمد مالیاتی است که پرداخت کننده مالیات از پرداخت آن اجتناب می‌کند یعنی:

یکی دیگر از مباحث بوکانان این است که اگر نرخ مالیات افزایش یابد، کسانی که دارای درآمد بیشتر هستند بیشتر از پرداخت مالیات اجتناب می‌کنند. ‌بنابرین‏، در مجموع می توان گفت که با افزایش درآمد افراد و نرخ مالیاتی، فرار مالیاتی و اجتناب از پرداخت مالیات بیشتر می شود.

به صورت جبری می توان موارد فوق را به صورت زیر توضیح داد:

L: درآمد مالیاتی از دست رفته

W: اضافه بار مالیاتی

ε: کشش درآمدی

‌بنابرین‏ نتیجه می گیریم که با افزایش سطح درآمد، نرخ مالیاتی و کشش درآمدی ( کشش درآمد مالیاتی به نرخ مالیاتی)، فرار مالیاتی افزایش می باید که نتیجه آن افزایش اختلاف پایه مالیات اسمی و پایه مالیات تحقق یافته و کاهش تلاش مالیاتی است(فلیحی، ۱۳۸۷، ۱۲).

۲-۷-۲- نظریه لیتولد^[۲]

در این نظریه فرض می شود دولت سیاست های خود را با هدف حداکثر کردن رفاه جامعه ، تدوین می‌کند. بر این اساس، یک تابع رفاه اجتماعی به عنوان تابع هدف برای دولت فر ض می شود، که قصد دارد با انتخاب سیاست های مناسب و با در نظر گرفتن قید بودجه ای رفاه جامعه را حداکثر کند.

بر مبنای مطالعات انجام شده فرض م یشود که سهم مالیات از تولید ناخالص داخلی یا همان “نسبت مالیاتی حقیقی” تابعی است از “نسبت مالیاتی مطلوب”، ، سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی ، سهم بخش خدمات از تولید ناخالص داخلی ، سهم بخش صنعت (کارخانه ای) از تولید ناخالص داخلی ، سهم بخش خارجی از تولید ناخالص داخلی که عبارت است از مجموع صادرات X و واردات M از تولید ناخالص داخلی ، سهم جمعیت شهری از کل جمعیت UP و تورم π است، به عبارت دیگر، تابع نسبت مالیاتی حقیق عبارت است از:

انتظار این است که در کشورهای در حال توسعه ، رابطه ای منفی میان سهم بخش کشاورزی از درآمد و نسبت مالیاتی برقرار باشد . این مورد می‌تواند به وضعیت خاص این بخش در باره دریافت کمک های دولتی یا یارانه ها و تخفیف های مالیاتی مربوط با شد . انتظار می رود که یک رابطه مثبت بین نسبت ارزش افزوده سایر بخش های خدماتی و صنعتی از تولید ناخالص داخلی و نسبت مالیاتی وجود داشته باشد.

هم چنین افزایش سهم بخش خارجی از درآمد، م یتواند موجب افزایش نسبت مالیاتی شود. در تحقیقات اخیر متغیرهای نسبت جمعیت شهری به کل جمعیت و تورم به عنوان متغیرهای برون زا برای توضیح نسبت مالیاتی استفاده گردیده است . انتظار این است که افزایش نسبی جمعیت شهری از یک سو باعث افزایش خدمات دولتی در شهرها را فراهم نموده و برای تأمین مخارج این خدمات، نسبت مالیاتی افزایش یابد . از سوی دیگر، در کشورهای در حال توسعه، افزایش شهرنشینی می‌تواند موجب گسترش بخش غیر رسمی شده و فرار مالیاتی را تشدید کند و در نتیجه نسبت مالیاتی کاهش یابد .

به عبارت دیگر ، می‌تواند مثبت یا منفی شو د. تورم نیز می‌تواند موجب مالیات تورمی شده و نیاز دولت را به دریافت مالیات کاهش دهد . در نتیجه ،انتظار اولیه این است که رابطه ای منفی میان تورم و نسبت مالیاتی برقرار باشد . همان طور که ملاحظه می شود لازم است “نسبت مالیاتی مطلوب”، یعنی استخراج شده و در تابع نسبت مالیاتی حقیقی قرار داده شود.

نظری ارائه شده توسط لیتولد از طریق حداکثرسازی تابع رفاه اجتماعی “نسبت مالیاتی مطلوب ” را استخراج

می‌گردد. فرض می‌کنیم که رفاه جامعه تابعی است مثبت از درآمد قابل تصرف، مخارج مصرفی دولت و مخارج سرمایه گذاری دولت و تابعی است منفی از قرض دولت از منابع داخلی. به عبارت دیگر انتظار این است که افزایش درآمد قابل تصرف، مصرف و سرمایه گذاری دولت ، سبب افزایش رفاه و بر عکس افزایش قرض دولت از منابع داخلی ، موجب کاهش رفاه جامعه شود. ‌بنابرین‏، شکل عمومی تابع رفاه جامعه به صورت زیر فرض می شود:

که در آن متغیرها به شرح زیرند:

: درآمد قابل تصرف (تولید ناخالص ملی Y منهای مالیات T)

: مخارج مصرفی دولت

: مخارج سرمایه گذاری دولت

DB: قرض دولت از داخل

متغیرهای مورد استفاده به صورت واقعی و سرانه اند . دولت برای حداکثر کردن این تابع، باید به محدودیت های بودجه ای یعنی مخارج و درآمدهای خود نیز توجه نماید. فرض می شود که درآمدهای دولت شامل مالیات T ، قرض های خارجی FD، قرض از داخل DB و سایر منابع A باشد. در صورت متوازن بودن بودجه بایستی مجموع درآمدهای دولت برابر با مجموع مخارج دولت گردد. ‌بنابرین‏ قید بودجه دولت به صورت زیر می‌باشد:

T + DB+ FD+ A = GC + GI

بدین ترتیب هدف دولت این است که با انتخاب میزان مالیات (T)، قرض داخلی (DB) و مخارج (G)، تابع رفاه اجتماعی را با توجه به قید بودجه ای ، حداکثر کند. برای بهینه سازی از روش لاگرانژ استفاده کرده و نسبت مالیاتی مطلوب را تعیین می‌کنیم.

فرض کنیم که تابع رفاه به صورت یک تابع خطی و لگاریتمی به صورت زیر باشد:

که در آن G مخارج دولت (مجموع مخارج مصرفی و سرمایه گذاری) و حداقل خدمات و کالاهای عمومی مورد نیاز جامعه، حداقل درآ»د برای معاش و برای i=1,2,3 پارامتر است. تابع لاگرانژ برای مسئله بهینه سازی فوق به صورت زیر خواهد بود:

شرط مرتبه اول بهینه سازی، مستلزم این است که مشتق L نسبت به T،DB و G ، برابر صفر باشد و ‌بنابرین‏ خواهیم داشت:

می توان DB و G را از ۳ رابطه اول به دست آورد و سپس در رابطه چهارم جایگذاری کرد. ‌بنابرین‏ خواهیم داشت:

پس از دسته بندی روابط زیر به دست می‌آیند:

پس از تقسیم دو طرف رابطه آخر بر Y و با قرار دادن a به جای ، میزان نسبت مالیاتی مطلوب به صورت زیر می‌آید:

لازم به ذکر است که نسبت فوق ‌به این نسبت مالیاتی مطلوب نامیده می شود،که از فرایند بهینه سازی تابع رفاه اجتماعی به دست می‌آید. با فرض مثبت بودن ضریب a، می توان ملاحظه کرد که رابطه ای منفی میان نسبت قرض های خارجی و نسبت مالیاتی مطلوب وجود دارد. با توجه ‌به این که متغیرهای ، قابل مشاهده اند، لیتولد فرض می‌کند که این دو متغیر به صورت تابعی خطی از درآمد سرانه باشند. ‌بنابرین‏:

G = g0 + g1Y

Y = η۰ + η۱Y

با جایگزینی روابط فوق خواهیم داشت: