۳- سیاست مدیریت اعتباری :

شرکت‌ها در مدیریت اعتبارات از روش‌هایی استفاده می کنندکه از نظر ریسک و بازده متناسب باشند بازده زمانی افزایش می‌یابد که مشتری شرایط اعتبار را رعایت نماید و ریسک در این مورد احتمال عدم وصول مطالبات و یا احتمال شرکت برای وصول مطالبات مجبور شود انجام دهدمی باشد.ارکان اصلی سیاست مدیریت اعتبارات عبارتنداز :

1. 1. معیارهای اعطای اعتباری به مشتریان

   

1. 1. گرفتن وثیقه از مشتریان

1. روش وصول مطالبات

درمورد اعطای اعتبار به مشتریان در دو مورد تصمیم گیری می شود:

الف:شرکتهایی که برای بار اول خرید می‌کنند.

ب:شرکتهایی که از مشتریان قدیمی هستند

در تضمین مطالبات نیز غالبا حسابهای دریافتنی بون وثیقه اند.درمورد کالاهای بادوام بهتر است کالاهای فروخته شده قرار می‌گیرد تا وثیقه ای برای مطالبات باشد.

وجوه لازم برای اجرای سیاست‌های اعتباری:باجرای سیاست‌های اعتبتری(یعنی فروش نسیه)مقداری از وجوه شرکت نزد مشتری راکد شده است.هزینه ای که برای این کار انجام می شود چقدر است؟آیا فروش نسیه که موجب افزایش فروش خواهد شد بازده ای بیشتر از این هزینه ایجاد می‌کند یا خیر؟

برای محاسبه وجوه لازم،عملیات زیر را اجام می‌دهیم:

۱-محاسبه گردش حسابهای دریافتنی (یعنی چند بار حسابهای دریافتنی تکرار می‌شوند) و برابراست با:

(۲-۱-۶)

۲-محاسبه متوسط حسابهای دریافتنی(تقسیم فروش بر گردش حسابهای دریافتنی)

۳-تعیین سرمایه گذاری مورد نیاز (درصد هزینه های متغیر به فروش×متوسط حسابهای دریافتنی)

یعنی چه مبلغ نیاز داریم تا بتوانیم چنین اعتباری را ایجاد کنیم.

ریسک اعتباری : فروش اعتباری با دو نوع ریسک مواجه می شود :

۱-ریسک عدم پرداخت به وسیله خریدار

۲-ریسک از دست دادن مشتری

اگر مدیر مالی از سیاست محافظه کارانه استفاده کند چون از عدم وصول مطالبات گریزان است ریسک نوع دوم را می ‌پذیرد و اگر مدیر مالی از سیاست جسورانه استفاده کند سعی می‌کند برای از دست ندادن مشتری (که از اهمیت بیشتری برخوردار است) ریسک نوع اول را بپذیرد و ریسک عدم پرداخت را تحمل کند.

( تهرانی،۱۳۸۵)

مدیریت سیاست اعتباری شرکت شامل گام های زیر می شود :

• • گام اول : شرکت ها باید راجع به شرایط اعتباری که تحت ان شرایط اقدام به فروش کالای خود به مشتریان می‌نمایند تصمیم گیری کنند .

• • گام دوم : شرکت ها باید شواهدی را در خصوص وضعیت اعتباری مشتریانی که به آن ها فروش نسیه انجام می‌دهند به دست اورند .

• • گام سوم : شرکت باید تحلیل اعتباری ^[۲۵] انجام دهند. ‌به این معنی که مشتریان ریسک دار و بدون ریسک را در خصوص اجرای تعهدات قرار داد ، تجزیه و تحلیل کنند .

• • گام چهارم :شرکت باید خطی و مشی اعتباری خود را ترسیم کند ‌به این معنی که تا چه اندازه حاضر است به مشتریان خود اعتبار دهد .

• گام پنجم :شرکت اقدام به فروش اعتباری کرده و طی خط مشی اعتباری اقدام به وصول مطالباتش می کند . ((Brealey et al , 2004

۲-۱-۱۲ اهمیت مدیریت سرمایه در گردش

اهمیت روز افزون مدیریت سرمایه در گردش باعث شده است که این موضوع به صورت یک رشته تخصصی مدیریت مالی دراید .در شرکت های بسیار بزرگ ،تعدادی مدیر اجرایی متخصص حضور دارند که تمام وقت و انرژی خود را منحصراً صرف اداره سرمایه در گردش می‌کنند .دلایل اهمیت این موضوع به شرح زیر است :

1. 1. سطوح واقعی و مطلوب دارایی‌های جاری (با توجه به تغییراتی که در فروش واقعی و پیش‌بینی شده رخ می‌دهد) دستخوش تغییرات دائمی است.این وضع باعث می شود که درباره سطح مطلوب یا مورد انتظار از دارایی‌های جاری ، به صورت مستمر(روزانه) تصمیماتی گرفته شود .

1. 1. شاید با توجه به تغییراتی که در میزان دارایی‌های جاری رخ داده است ، مدیران مجبور شوند در تصمیماتی که قبلا برای تامین مالی گرفته اند تجدید نظر کنند ،مثلا اگر برای تامین مالی دارایی های جاری از مبالغ سنگینی وام کوتاه مدت استفاده شده است گرفتن وام های اضافی و تمدید وام هایی که به سر رسید می‌رسند مستلزم صرف وقت و انرژی بیشتر مدیریت شرکت خواهد بود.

1. 1. میزان منابع و مصارف وجوهی که به سرمایه در گردش تخصیص داده می شود باید مشخص شود .دارایی‌های جاری حدود ۷۵ درصد کل دارایی‌های شرکت و بدهی های جاری حدود ۶۰ درصد ساختار سرمایه هستند این بدان معنا است که به عنوان مثال اگر کل دارایی‌های یک شرکت ۵۰۰ میلیارد ریال باشد مبلغ ۳۷۵ میلیارد ریال ان ممکن است به صورت دارایی‌های جاری باشد و بدهی‌های جاری هم حدود ۳۰۰ میلیارد ریال خواهد شد .

1. اگر مدیریت سرمایه در گردش صحیح نباشد احتمال دارد فروش و سود شرکت کاهش یابد و چه بسا شرکت در پرداخت بموقع دیون و تعهدات خود ناتوان بماند )نوو،۱۳۸۵ (

مدیریت سرمایه در گردش از جمله مهم ترین مسائل ساختار مدیریتی است .اهمیت این موضوع به دلیل عوامل زیربیشتر می شود

1. 1. بیشتر شرکت های ایرانی به دلیل موقعیت تورمی و کاهش قدرت خرید پول ،ترجیح می‌دهند تا وجه نقد را به دارایی دیگر تبدیل تبدیل کنند و این امر موجب می شود که شرکت ها در سر رسید بدهی ها دچار کمبود نقدینگی شوند و به اعتبار سازمان لطمه وارد شود .

1. 1. از طرفی کمبود سرمایه در گردش در اغلب شرکت هایی که با پریشانی مالی مواجهه شدهو در نهایت سرنوشت برخی از آن ها به ورشکستگی کشیده می شود یکی از دلایل عمده اهمیت سرمایه در گردش است .

1. سرمایه گذاران به دنبال سرمایه گذاری هایی هستند که بیشترین بازده سهام را داشته باشد و در این موارد سرمایه گذاران باید از وضعیت موجود مطمئن باشند و این اطمینان با مشاوره و برنامه ریزی حاصل می شود تا زوایای تاریک مسیر سرمایه گذاری روشن شود . در این مورد سرمایه گذار دو مسئله پیش رو دارد اول اینکه جه مقدار سرمایه و در چه حوزه هایی وارد کند ، دوم این که سرمایه را چگونه در یک افق بلند مدت هدایت کند .برای این موارد نیاز به تدوین استراتژی دارد که اینده بازار را امروز تشخیص دهد)حسن پور ،۱۳۸۸ (

۲-۱-۱۳ کارایی مدیریت سرمایه در گردش

در یک تعریف رسمی ، استرس عبارت است از ” پاسخی انطباقی که تحت تاثیر ویژگی های فردی یا فراگردهای روانشناختی شکل می‌گیرد ” بدین معنی که نتیجه یک عمل ، وضعیت یا رخداد خارجی است که تقاضاهای ویژه جسمانی یا روان شناختی را بر انسان تحمیل می‌کند ( رضاییان، ۱۳۸۵).

سیل ^[۴۷]، استرس را پاسخ معمولی بدن به تمام تقاضاهایی که از وی می شود و یا سازگاری با توقعات بسیار نا به جا ، که عوامل استرس زا نامیده می‌شوند ، می‌داند ( کودرون ، ۱۳۸۱ ).

تغییر کلی در جو اجتماعی و روانی ظاهر شود

۲- ۵- اثرات مفید استرس

استرس علی‌رغم پیامدها و تاثیرات منفی و ناخوشایند یک سری اثرات مثبت و مفید نیز به دنبال دارد .استرس حداقل به سه صورت تاثیرات مثبتی در فرد باقی می‌گذارد . اول این که وقایع استرس زا نیاز به تحریک و چالش را ارضا می‌کند .بیشتر مردم سطح متوسطی از تحریک و چالش را ترجیح می‌دهند.دوم اینکه وقایع استرس زا می‌توانند رشد شخصی را ارتقا دهد . وقایع استرس زا فرد را مجبور می‌کند مهارت های جدید و توانایی‌های تازه ای کسب کنند. به عبارت دیگر فرآین سازش ناشی از استرس منجر به تغییرات شخصی مفید می شود .مقبله و غلبه بر چالش های زندگی منجر به پیشرفت توانایی‌های خاص مقابله ای و بهبود خودپنداره می شود . بالاخره حوادث استرس زا به گونه ای فرد را واکسینه و مصون می‌کنند که کم تر تحت تاثیر استرس های آینده قرار گیرند .برخی مطالعات انجام شده نشان داده است که مقابله با استرس می‌تواند تحمل استرس را در فرد افزایش دهد و به مقابله موثرتر در مقابل استرس در آینده منجر گردد( ویتن ولی وید ، ۱۹۹۶ ؛ به نقل از پیری ،۱۳۸۳).

۲- ۶- اثرات منفی استرس

اثرات منفی استرس را می توان به دو دسته تقسم کرد:

۲-۶- ۱- اثرات جسمانی استرس

فشار روانی می‌تواند بر همه اندام های دستگاه های بدن اثر منفی بگذارد و موجب بیماری هایی مانند زخم معده ، زخم اثنی عشر ، آسم ، میگرن ، جوش های پوستی و حتی بروز سرطان شود .استرس همچنین بر سیستم ایمنی بدن اثر گذاشته و فرد را در مقابل بیماری ها و عفونت ها ضعیف کرده و باعث مرگ فرد می‌گردد( موتابی، فتی، شکیبا و باروتی، ۱۳۸۳).

۲-۶- ۲- اثرات روانی استرس

یکی از بیماری های روانی که با استرس ارتباط دارد ، افسردگی است و افسردگی می‌تواند باعث اعتیاد ، بزهکاری، بی بند و باری و افت تحصیلی در افراد شود، استرس علاوه بر افسردگی می‌تواند باعث اختلالات روانی دیگر همانند وسواس ، اضطراب و بیماری اسکیزوفرنی و . . . شود (دیویسون ، نیل و کرینگ ^[۴۸]، ۱۳۸۳).

الکایند (۱۹۸۱؛ به نقل از پیری ۱۳۸۳ ) بعضی از اثرات طولانی مدت استرس را چنین پیش‌بینی ‌کرده‌است :

۱-فقدان انگیزش ۲-فقدان خود رهبری ۳-رفتار وسواسی ۴- نشانه های روان تنی ۵-بزهکاری و احتمالاًخودکشی ( پور افکاری ، ۱۳۷۶).

۲- ۷- نظریه های استرس

۲-۷- ۱- نظریه کانن ^[۴۹]

یکی از اولین نظریه پردازان استرس (کانن، ۱۹۲۹؛ به نقل از تیلور ،۱۹۹۱) به مفهوم تعادل زیستی اشاره کرد. این واژه به فرایندهای فیزیولوژی اشاره دارد ، که دست به دست هم می‌دهند تا حالت پایدار در ارگانیسم را حفظ کنند ، ‌به این ترتیب می توان تعادل زیستی را تقریباً قدرت ایستادن تعریف کرد .

به عقیده کانن ارگانیسم از طریق سمپاتیک و غدد درون ریز برانگیخته می شود و در نتیجه ضربان قلب ، فشار خون و تنفس افزایش می‌یابد و گردش خون در ماهیچه ها زیاد می شود . این پاسخ های فیزیولوژیک ارگانیسم را برای فرار یا حمله به عامل تهدید آماده می‌کند و در صورتی که ارگانیسم نتواند در مقابل تهدید بجنگد یا فرار کند ممکن است سلامت فرد به خطر بیفتد.

۲-۷- ۲- نظریه سلیه^[۵۰]

بنا به تعریف سلیه ، استرس یک پاسخ غیر اختصاصی (یعنی عمومی) بدن به هر نوع نیاز یا خواسته است، که با شاخص های عینی از قبیل تغییرات شیمیایی یا بدنی ظاهر می‌گردد .وی برای تعریف مفهوم استرس ، نشانگان زیست شناسی استرس ^[۵۱] یا نشانگان سازگاری عمومی را معرفی کرد . سلیه (۱۹۹۳) سه مرحله برای نشانگان سازگاری عمومی معرفی کرد که به صورت زیر می‌باشند :

1. واکنش آژیر یا خطر^[۵۲] : واکنش اولیه ارگانیسم هنگامی که به طور ناگهانی با محرک های مختلف روبه رو می شود و نمی تواند خودش را با آن سازگار کند می‌باشد ، ای واکنش ها دارای دو مرحله است :

الف ) مرحله شوک ^[۵۳]: که واکنش های فوری و ابتدایی نسبت به عامل آزاردهنده است که علائم مختلف مانند افزایش فشار خون، افزایش دردهای بدن ، تپش قلب از نشانگان عمومی آن می‌باشد .

ب) مرحله ضد شوک ^[۵۴]: این مرحله با بسیج مرحله دفاعی ^[۵۵]که در طی آن قشر غدد فوق کلیوی بزرگ می شود و ترشح هورمون های کورتیکوئید افزایش می‌یابد ، مشخص می شود ( سلیه ، ۱۹۹۳).

1. 1. مرحله مقاومت ^[۵۶] : در این مرحله فعالیت های بدن برای مقابله با استرس بسیج می شود و علائم و واکنش های مرحله اول از بین می‌روند و سازگاری کامل ارگانیسم با منبع استرس ایجاد می شود و به نظر بدن به حالت طبیعی برگشته است . اگر بدن برای مدتی در حال بسیج باقی بماند ، منابع تامین کننده این بسیج شروع به تحلیل رفتن می‌کند و مرحله سوم فرا می‌رسد (سلیه ،۱۹۹۳).

1. مرحله فرسودگی^[۵۷] :اگر استرس شدید و طولانی باشد نتیجه محتوم آن ، فرسودگی است . در این مرحله نشانه دوباره ظاهر می شود و بدن به طور فزاینده ای مستعد بیماری و اختلال در عملکرد ارگانیسم می شود .اگر استرس فروکش نکند مرگ ظاهر می‌گردد(سلیه ،۱۹۹۳).

۲-۷- ۳- نظریه لازاروس^[۵۸]

لازاروس (۱۹۷۱؛به نقل از پاول وانرایت ^[۵۹]، ۱۹۹۱ ) یک تعریف رسمی بدین شکل از استرس نمود : استرس مجموعه ای گسترده از مشکلاتی است که مربوط به خواسته هایی است که بر سیستم فشار وارد می‌کند ، خواه سیستم فیزیولوژیک اجتماعی یا روانشناختی باشد.

لازاروس (۱۹۷۱؛به نقل از پاول وانرایت ،۱۹۹۱) ‌به این نتیجه رسید که واکنش به استرس متکی بر این لست که شخصی چگونه اهمیت یک حادثه زیانبار ، تهدید آمیز و مبارزجویانه را درک و تعبیر و ارزیابی کند .

این تعریف شامل سه مؤلفه‌ مهم برای مدل استرس می‌باشد :

۱-ایده نیاز ، که بر سیستم فشار می آورد .

۲- این ایده که اشکال متعددی از ارزیابی یا درک از تهدید وجود دارد .

۳-اهمیت پاسخ آن سیستم

این اصل در مقدمه کنوانسیون تغییرات آب و هوایی (۱۹۹۲) آمده است. پس از ذکر اصل ۲۱ اعلامیه استکهلم و اصل ۲ اعلامیه ریو به عنوان اسناد قابل استفاده در سطح بین‌المللی، دیوان دادگستری تعهد ‌به این اصول را قسمتی از حقوق بین الملل محیط زیست می‌داند [۴۶].

واقعیت این است که تخریب محیط زیست حتی وقتی که خارج از مرزهای یک کشور اتفاق می افتد، ممکن است سبب بروز خسارت جهانی شود، از جمله این خسارت ها (تخریب لایه ازون، گرم شدن کره زمین، تغییرات آب و هوایی، فرسایش خاک، بیابان زایی و …) می‌باشد. با بهره گرفتن از اصل ۲۱ اعلامیه استکهلم و اصل ۲ اعلامیه ریو که ریشه عرفی دارد [۲۲]، می توان کشورها را به سوی قبول تعهد کلی حفاظت از محیط زیست و در نهایت اعمال توسعه پایدار هدایت کرد.

اعلامیه دهلی نو، هند (آوریل ۲۰۰۲) در پارگراف دوم اصل اول، دولت‌ها را مکلف به مدیریت منابع طبیعی سرزمینی یا تحت قلمرو ملی به روش عاقلانه و پایدار و با در نظر گرفتن توسعه ملت ها و با توجه ویژه بر حقوق مردم بومی و حفاظت و استفاده پایدار از منابع طبیعی و حمایت از محیط زیست از جمله اکوسیستم ها می‌داند و بیان می‌دارد که دولت‌ها باید خواسته و نیازهای نسل آینده را در نظر بگیرند. تمام عوامل مربوط (از جمله دولت ها، صنایع مربوط و سایر مؤلفه‌ های جامعه مدنی) مکلف به منع استفاده اسراف گرایانه از منابع طبیعی هستند و در پاراگراف سوم اصل اول این اعلامیه بیان می‌کند که: حفاظت و حمایت و تقویت محیط زیست طبیعی به ویژه مدیریت صحیح سیستم آب و هوا، تنوع زیستی، جانوران و گیاهان، مسائل مشترک بشریت هستند. منابع خارج از جو و اجرام سماوی و منابع کف دریاها و اقیانوس ها و زیر خاک که تحت محدوده های قلمرو ملی هستند، جزو میراث مشترک بشریت می‌باشند.

۳-۲-۲-۲-۲- اصل تعهد به همکاری و اطلاع رسانی و کمک در مواقع اضطراری زیست محیطی

در زمینه حمایت از محیط زیست، موضوع همکاری بین‌المللی برای حفاظت از محیط زیست یک اصل ضروری می‌باشد، به ویژه برای دولت ها در جهت حق اعمال صلاحیت سرزمینی در فضای خارج از قلمرو و مرزهایشان، از جمله دریاهای آزاد، منطقه قطب جنوب و یا جاهای دیگر این همکاری ضروری است. برطبق این اصل دولت‌ها موظف هستند، در همه شرایط و با حسن نیت برای حفاظت از محیط زیست با یکدیگر همکاری کنند. در این راستا آن ها باید قبل از وقوع حوادث زیست محیطی، سایر کشورها را از وجود خطرات احتمالی زیست محیطی آگاه سازند و با هدف جلوگیری از گسترش و کاهش آثار مخرب این گونه وقایع بر محیط زیست با آنان همکاری نموده و به کشورهای در معرض خطر کمک کنند [۴۷].

اصل تعهد به همکاری همه کشورهای جهان در حفاظت از محیط زیست در بسیاری از اسناد بین‌المللی از جمله بیانیه استکهلم، بیانیه ریو، برخی قطعنامه های مجمع عمومی سازمان ملل و آرای قضایی محاکم بین‌المللی مورد استناد قرار گرفته است. چنان که بر اساس این اصل، دادگاه بررسی کننده قضیه مجارستان و اسلواکی اعلام داشت: اسلواکی به دلیل عدم همکاری بر اساس حسن نیت، تعهدات خود در پرتو حقوق بین الملل را نقض ‌کرده‌است. تعهد به همکاری طیف وسیعی از همکاری ها، از تامین منابع و فناوری لازم، برگزاری دوره های آموزشی تا تبادل اطلاعات و مشورت و کمک به موقع موارد اضطراری زیست محیطی را شامل می شود. اعلامیه استکهلم در اصل ۲۲ محدوده و موضوعات همکاری را مشخص ‌کرده‌است و پس از آن تعهد دولت ها را به فعال کردن سازمان‌های بین‌المللی به عنوان بزرگترین نماد همکاری بین دولت‌ها در زمینه محیط زیست بیان نموده است. اصل ۲۴ این اعلامیه نیز راهکارهایی را برای همکاری بین‌المللی پیشنهاد ‌کرده‌است از جمله: انعقاد قراردادهای دو یا چند جانبه که البته همکاری را فقط ‌به این راه ها منحصر نکرده و در ادامه طرق مناسب دیگری که به تشخیص خود دولت‌ها گذاشته، متذکر شده است.

در این چارچوب اعلامیه استکهلم صرفاً چند اصل کلی مربوط به روند همکاری بین‌المللی را با عنوان های محدود بیان کرده و ترتیبی برای همکاری بین‌المللی در زمینه مبادله اطلاعات راجع به فعالیت‌ها یا رخدادهای تازه درون محدوده های صلاحیت ملی که برای محیط زیست مناطق خارج از این محدوده خطرناک هستند، ندارد [۴۶]. اما اعلامیه ریو این خلا را پوشش داده و اصولی را به تعهد دولت ها به دادن اطلاع اختصاص داد و تعهد عمومی به همکاری مبنای بسیاری از تعهدات دیگر از جمله تعهد به مبادله اطلاعات، مشاوره، مذاکره و اطلاع رسانی شد. اصل ۵ اعلامیه ریو، همه دولت ها و تمامی انسان‌ها را موظف به همکاری با یکدیگر برای رفع محرومیت ها به عنوان شرط لازم الاجرای توسعه پایدار دانسته است. اصل ۹ اعلامیه ریو، تقویت همکاری در راستای اصل توسعه پایدار یا اصلاح و بهبود بخشیدن فهم یا تبادل اطلاعات علمی و شناخت درست فناوری و توسعه را خواستار شده و توسعه و انتقال فناوری و دسترسی به دستاوردهای جدید فناوری و سرعت بخشیدن به آن ها را مورد توجه قرار داده است. اصل ۱۴ اعلامیه ریو نیز راجع به تعهد دولت ها به همکاری ‌در مورد انتقال و جابه جایی مواد زیانبار است. در اصل ۱۸ اعلامیه ریو، دولت ها موظف شده اند، کشورهای دیگر را بلافاصله از حوادث و فجایع طبیعی یا موارد اضطراری دیگر که به نظر می‌رسد آثار سویی بر محیط زیست شان داشته باشد، مطلع نمایند. اصل ۱۹ تأکید می‌کند که اطلاع رسانی باید تخصصی و به موقع باشد و در انتهای این اصل می‌گوید: «مشاوره باید در فضای با اعتماد کامل صورت بگیرد». باید توجه کرد که اعتماد کامل شرط اساسی در روابط بین دولت‌ها تلقی می شود و جایگاه ویژه ای در حوزه آثار برون مرزی فعالیت‌های معین دارد. اصل ۲۷ اعلامیه ریو مبتنی بر تعهد کلی و عمومی دولت ها در همکاری برای رسیدن به توسعه پایدار است.

اصل تعهد به مشورت به هنگام انجام فعالیت های خطرناک یا حوادث اضطراری هسته ای و کمک در این موارد از مصادیق تعهد به همکاری در زمینه حفاظت از محیط زیست است. این امر در شرایط خاصی مانند آلودگی های گسترده دریایی و حوادث هسته ای از اهمیت بالایی برخوردار است و کشورها علاوه بر تبادل اطلاعات و مشورت با کشورهای در معرض خطر باید به هنگام موارد اضطراری به آن ها کمک کنند و هر گونه کمکی باید با درخواست و اجازه کشور مورد نظر صورت پذیرد، در غیر این صورت اقدام به کمک رسانی بدون مجوز کشور حادثه دیده، مداخله در امور داخلی آن کشور محسوب خواهد شد. البته بر اساس حقوق بین الملل محیط زیست دخالت در امور سایر کشورها به بهانه حفاظت از محیط زیست ممنوع است. اصل اطلاع رسانی در ماده ۱۹۸ کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها نیز وارد گردیده و بر طبق آن، یک دولت بلافاصله پس از آگاهی از احتمال خطر قریب الوقوع یا ورود خسارت به محیط زیست دریایی موضوع را به سایر دولی که احتمال می‌دهد چنین خسارتی به آن ها لطمه بزند، اطلاع خواهد داد.

گفتار اول:اولویت،قیاس ‌و موافقت

الف-اولویت

اصولیون وصاحب نظران عرصه فقه واصول تقسیمات متعددی راجع به اولویت متذکر شده‌اند که از جمله آن ها:

الف)اولویت عقلی واولویت عرفی

ب)مفهوم اولویت ‌و قیاس اولویت

ج)اولویت منطوقی واولویت مفهومی

د)اولویت قطعی، اولویت ظنی واولویت اطمینانی.^[۴۱]

در این قسمت، نظربه تبین موضوع مواردی از این انواع قیاس را متذکر خواهیم شد:

۱=اولویت عقلی:

«اولویت عقلی در مواردی است که فهم حکم توسط اولویت، نیازمند وجود مقدمه‌ای عقلی است».^[۴۲] این مقدمه عقلی، غالباً ‌در مورد شناخت علت حکم است، ‌به این ترتیب که، در موردی که حکم اصل مشخص باشد اما علت آن توسط شارع تصریح نشده است، مثلاً می‌دانیم که خوابیدن، وضو را باطل می‌کند اما نمی دانیم که علت این چیست.

«اگر عقل به طور قطعی دریابد که علت این امر احتمال حدث است، یعنی خواب از این جهت مبطل وضوست که شخص خوابیده احتمال دارد که حدثی از اوسر بزندواو متوجه نشود، ‌به این تریتب می‌توانیم این حکم را به بیهوشی نیز سرایت دهیم، چرا که احتمال حدث ‌در مورد شخص بیهوش بسیار بیشتر از از شخص خوابیده است، از این رو بیهوشی به طریق اولی مبطل وضوست».^[۴۳]

این اولویت از آنجا که با کمک مقدمه ی عقلی (کشف علت حکم توسط عقل)محقق شده است، اولویت عقلی نامیده می‌شود.

۲-اولویت عرفی:

اولویت عرفی آن است که:«اولویت، مفهوم عرفی از خود لفظ باشد؛ بگونه‌ای که هرکسی که عارف به آن لغت باشد آن مفهوم را می‌فهمد‌؛ همچون آیه شریفه: فلا تقل لهما اف، که هرکسی از این آیه حرمت شتم وقتل وضرب را نیز در می‌یابد ومی داند که ذکر کلمه ی اف، صرفاً از این جهت است که‌: اف گفتن کمترین مرتبه ی تفجیر است».^[۴۴]

اولویت عرفی در حقیقت جزء مدلولهای لفظی است^[۴۵] ‌و نوعی ظهور لفظی محسوب می‌گردد که مستفاد از لفظ است.

صاحب مصباح المنهاج نیز اولویت عرفی را آن اولویتی می‌داند که موجب ظهور کلام در عموم باشد:«… الاولویه العرفیه الموجبه لظهورالکلام فی العموم…) یعنی مثلاً در آن مثال قبلی کلمه ی اف به سبب اولویت عرفی وقراین محیط برکلام، ظاهر در تمامی موارد مورد اذیت وآزار پدر ومادر است ‌و اختصاص به کلمه اف ندارد.^[۴۶]

ب- مفهوم اولویت ‌و قیاس اولویت

یکی از مواردی که در کلمات برخی از دانشمندان علم فقه واصول، ‌در مورد اولویت مشاهده می‌شود، تفاوت نهادن میان «قیاس اولویت» و«مفهوم اولویت» است.

«صاحب وقایه الاذهان پس از بیان حجیت مفهوم اولویت، شمردن آن را در زمره قیاس، غلط دانسته، چرا که مفهوم اولویت ظهور لفظی است که اقوااز ظهور آن در منطوق است واز همین روحتی کسانی که قیاس اولویت رامردود دانسته اند، مفهوم اولویت را پذیرفته‌اند که از جمله این افراد، شریف مرتضی را می‌توان نام برد

اگرچه برخی قیاس اولویت ومفهوم اولویت (‌یا مفهوم موافقت )را به یک معنا دانسته اند: از جمله این افراد مرحوم مظفررا می‌توان نام برد، «اما قیاس الاولویه فهونفسه الذی یسمی الموافقه…ویسمی فحوی الخطاب کمثال الایه الکریمه ولاتفل لهمااف…»^۲، (یعنی اما قیاس اولویت پس آن ، همان چیزی است که مفهوم موافقت نامیده می‌شود. .. ونیز فحوای خطاب نامیده می‌شود مثل آیه کریمه ی «وبه آن دواف نگو») اما هم ایشان تصریح می‌کند که اعتبارآن از جهت قیاسی نیست بلکه از باب حجیت ظواهراست‌: «فهوحجه من اجل کونه ظاهراًً من اللفظ لامن اجل…).^[۴۷]

از همین رو در مواردی که اولویت ‌از چارچوب الفاظ ‌و دلالت فحوی فهمیده نشود، معتبر نست و در اصطلاح مفهوم نامیده نمی شود، بلکه از قیاس باطل محسوب می‌گردد.

از تتبع در کلمات علما ‌و تصریح برخی از ایشان، به دست می‌آید که این دوتقسیم در حقیقت یک چیز هستند. مفهوم اولویت همان اولویت عرفی است واولویت عقلی همان قیاس اولویت می‌باشد.

‌در مورد حجیت دلیل اولویت اختلاف آرای زیادی به چشم می‌خورد وای بسا بسیاری از آن ها ناشی از منقح نبودن اصطلاح اولویت باشد. برخی برحجیت آن ادعای اجماع کرده‌اند. شهید ثانی می‌نویسد: «مفهوم الموافقه حجه عندالجمیع لان الحکم فی لمسکوت عنه اولی به فی المنطوق ومن ثم نرده لوکان مساویاً».^[۴۸]

(یعنی مفهوم موافقت نزد همه حجت است چراکه حکم ‌در مورد مسکوت، سزاوارتر از منطوق است واز همین رواگر مساوی باشد آن را رد می‌کند).

ج -مفهوم موافقت

«مفهوم موافقت، به آن دسته از مفاهیمی اطلاق می‌گردد که حکم آن از نظر ایجاب وسلب موافق حکم منطوق است مثل همان جمله ی معروف «ولاتقل لهما اف» که دلالت بر«ولاتضربها» دارد. حکم منطوق حرمت اف گفتن است وحکم مفهوم، حرمت ضرب.

آیا مفهوم موافقت، معادل مفهوم اولویت است یا میان آن دوتفاوت است؟ میان اندیشمندان متاخر علم اصول، مشهور است که موافق اعم از مفهوم اولویت بوده و در حقیقت، مفهوم اولویت یکی از اقسام مفهوم موافقت است، ‌بنابرین‏ نظر، مفهوم موافقت، به دوبخش مفهوم اولویت و مفهوم مساوات، تقسیم می‌گردد.

مفهوم اولویت در مواردی است که ثبوت حکم مذکور برای غیر مذکور اولی از ثبوت آن برای مذکور باشد. در مثال آیه تافیف اف گفتن حرام دانسته شده ‌و ثبوت این حکم، برای ضرب، اولی از ثبوت آن برای اف است. به تعبیر دیگر هنگامی که اف گفتن به والدین حرام باشد کتک زدن آن ها به طریق اولی حرام است».

از جمله مثالهایی که حقوق ‌دانان واصولیان معاصر در خصوص تخصیص عام با مفهوم موافق متذکر شده‌اند ماده ۱۲۳۵ قانون مدنی است که درآن آمده است‌: ««مواظبت شخص موّلی علیه ‌و نمایندگی قانونی او در کلیه امور مربوط به اموال وحقوق مالی او، با قیم است » ‌بنابرین‏، قیم می‌تواند در کلیه امور مالی مولی علیه به نمایندگی از طرف او دخالت نماید اما در ماده ۱۲۴۱ ق.م می‌خوانیم‌: «این قیم نمی تواند غیر منقول مولی علیه را بفروشد ویا رهن بگذارد ویا معامله‌ای کند که در نتیجه آن خود مدیون مولی علیه شود، مگر اینکه با لحاظ غبطه وتصویب مدعی العموم. ..» ‌بنابرین‏ هبه اموال مولی علیه به طریق اولی شرائط ماده ۱۲۴۱ ق.م را لازم دارد،^[۴۹] بر همین اساس است که باید گفت‌: « این مفهوم موافق، عموم ماده ۱۲۳۵ را تخصیص می‌زند، در نتیجه نمایندگی قیم در هبه اموال غیر منقول عام نیست، بلکه مشروط به شرایط یاده شده در ماده ۱۲۴۱ق.م است».^[۵۰]

عشق مطلوب ترین شکل تعامل والد- کودک است. در این مورد، والدین با احترام گذاشتن و ایجاد توازن بین امنیت و مسئولیت، بیشترین فرصت را برای رشد مثبت شخصیت کودک فراهم می آورند.

بندورا، که تأثیر الگو یا سرمشق در یادگیری را مطرح ‌کرده‌است، به نقش الگویی والدین اشاره می‌کند و معتقد است:

ما با والدینمان به عنوان الگو شروع می‌کنیم، زبان را می آموزیم و در راستای سنت ها و رفتارهای قابل قبول فرهنگمان، اجتماعی می‌شویم.

وی همچنین در زمینه ی نقش والدین به عنوان الگو در کسب صفات و ویژگی‌های شخصیتی فرزند، می‌گوید:

کودکی می بیند والدین در مدت طوفان، وحشت زده هستند یا وقتی با غریبه ها مواجه می شنوند عصبی رفتار می‌کنند، به راحتی این ترسها را تقلید می‌کنند، و بدون اینکه از منشأ آن ها آگاه باشد آن ها را به بزرگ سالی منتقل می کند. البته پایداری و جسارت به هنگام مواجه شدن با مشکلات و خوش بینی به هنگام روبه رو شدن با تجربیات جدید، از والدین و الگوهای دیگر آموخته می‌شوند.

اریکسون نیز، که مراحل هشت گانه ی رشد روانی اجتماعی را مطرح ‌کرده‌است، در چهار مرحله ی اول، یعنی «اعتماد در برابر بی اعتمادی»، «خودمختاری در برابر تدبیر»، «شرم» و «سخت کوشی در برابر حقارت»، بر نقش بی همتای والدین تأکید می‌کند.

راجرز نیز در دوره ی شکل گیری «من» در کودک، اصطلاح «توجه مثبت» را مطرح کرده و معتقد است:
والدین، به ویژه مادر، باید توجه مثبتی نسبت به کودک خود داشته باشند.

همچنین مک کللند با طرح «نیاز پیشرفت» بر نقش ویژه ی والدین و شیوه ی پرورشی آن ها بر این نیاز و چگونگی ارضای آن، تأکید نمود و رفتارهای والدین در طول دو سال اول زندگی را برای شکل گیری نیاز پیشرفت زیاد، حیاتی دانست. آنچه تاکنون بیان شد، اشاره به نقش کلی والدین بود. با این حال، هر یک از والدین نقش خاصی دارد که در این میان، نقش مادر، به ویژه در سال‌های اولیه ی زندگی بسیار برجسته تر از نقش پدر است. در ذیل، به نمونه هایی از نقش مستقل آن ها، به ویژه تأثیر مادر، اشاره می شود. در زمینه ی نقش پدر، با توجه به جایگاه وی در خانه و اقتدار و مدیریت کلانی که بر محیط خانه دارد، نقش وی در کودک می‌تواند از نوع مدیریت و اینکه – مثلاً – خودکامه باشد یا نه، و به دیدگاه های دیگر اعضای خانواده توجه کند یا نه، آشکار شود. برای نمونه، مک کللند در یک رشته آزمایش هایی که در زمینه ی نقش والدین در نیاز پیشرفت انجام داده، نتایج آن ها وی را واداشته است تا بگوید سخت گیری یا خودکامگی پدر می‌تواند نیاز پیشرفت پسر را کم کند.

اما در مقابل، نقش مادر در شکل گیری، به ویژه در ابتدای کودکی، بیشتر مورد توجه روان شناسان قرار گرفته است. برای نمونه، اریکسون در خصوص نقش مادر در مرحله ی «اعتماد در برابر بی اعتمادی» معتقد است:

تعامل بین کودک و مادر تعیین می‌کند که آیا کودک دنیا را با نگرش اعتماد خواهد دید یا بی اعتمادی. اگر مادر به نیازهای جسمانی کودک پاسخ دهد و محبت، عشق و امنیت کافی برای او تأمین کند از آن پس کودک شروع به پرورش دادن حسّ اعتماد خواهد کرد.

آلپورت نیز به نقش مادر بر پرورش کودک تأکید می‌کند و معتقد است:

زمانی که نفس پرورش می‌یابد تعامل اجتماعی ما با والدینمان بسیار مهم است. با اهمیت ترین آن ها رابطه ی کودک با مادر به عنوان منبع اصلی محبت و امنیت است. اگر مادر یا مراقب اصلی، محبت و ایمنی را تأمین کند نفس به تدریج، طی هفت مرحله پرورش می‌یابد و کودک به رشد روانی مثبت دست می‌یابد.

راجرز نیز در زمینه ی پیامد سوء عدم توجه مثبت مادر به کودک معتقد است:

اگر مادر توجه مثبت را ارائه ندهد گرایش فطری کودک به سوی شکوفایی و رشد خود، با مانع مواجه خواهد شد. کودکان عدم تأیید رفتارشان را به صورت عدم تأیید خود پنداره ی به تازگی ساخته شده ی خود، می دانند. اگر این حالت زیاد اتفاق افتد کودکان تلاش برای شکوفایی را متوقف می‌کنند و در عوض، برای به دست آوردن توجه مثبت از دیگران، عمل می‌کنند (شولتز، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۴).

۲- خواهران و برادران: علاوه بر والدین، خواهران و برادران نیز در شکل گیری شخصیت فرد تأثیر گذارند.
خواهران و برادران معیارهایی تعیین می‌کنند، الگوهایی برای تقلید فراهم می‌کنند و برای همدیگر نقش های مکملی را بازی می‌کنند که از طریق آن، می‌توانند کنش متقابل اجتماعی را تمرین کنند و در مواقع تنش عاطفی، به یکدیگر یاری رسانند.(ماسن و همکاران، ترجمه یاسایی، ۱۳۸۴).

برادران و خواهران به انحای گوناگون می‌توانند بر فرد تأثیرگذار باشند و این تأثیر، به ویژه از سوی خواهران و برادران بزرگ تر برجسته تر است. برای مثال:

یک فرزند اول سلطه گر و جسور می‌تواند بر همشیرهای کوچک تر به صورتی تأثیر بگذارد که آن ها شخصیت انفعالی و غیر رقابت طلب را پرورش دهند.

۳- ترتیب تولد: از جمله عوامل تأثیرگذار بر شکل گیری شخصیت، که به خانواده مربوط است،ترتیب توالد فرزندان است. اینکه فرد فرزند چندم باشد- مثلا، فرزند اول باشد یا دوم و یا فزرند آخر – در شکل گیری شخصیت وی و میزان تأثیرگذاری او مؤثر است. آلفرد آدلر از جمله روان شناسان شخصیت است که توجه ویژه ای ‌به این عامل نمود. وی معتقد است:

بزرگ تر یا کوچک تر بودن از همشیرهای دیگر و قرار داشتن در معرض نگرش های متفاوت والدین شرایط کودکی مختلفی را به وجود می آورد که به تعیین نمودن شخصیت کمک می‌کند.

همانند آدلر، بندورا نیز به اهمیت ترتیب توالد در خانواده توجه داشت. او دریافت که فرزندان اول و تک فرزندان نسبت به دیگر فرزندان، مبنای قضاوتی متفاوتی برای توانایی هایشان دارند.

ماروین ذاکرمن نیز، که در زمینه ی میزان تأثیرپذیری فرزندان در هیجان خواهی از والدین به پژوهش نشست، معتقد است:

فرزندان اول و تک فرزندان در سنین اولیه، تحریک و توجه بیشتر را از والدین خود می گیرند که سطح بهینه ی تحریک بالاتر برای سال‌های آینده را تعیین می‌کنند.(شولتز،ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۴)

ب. همسالان: عامل دیگری که تأثیر مهمی در شکل گیری شخصیت دارد همسالان و دوستان هستند. پس از آنکه فرد دوره ی نوزادی و کودکی اول را پشت سر گذاشت و روابط اجتماعی او از محدوده ی والدین به دیگر اعضای خانواده فراتر رفت، نقش همسالان آشکار می شود. می توان گفت:

در واقع، کودکان در دو جهان زندگی می‌کنند: جهان والدین و سایر بزرگ سالان و جهان همسالان. (ماسن و همکاران، ترجمه یاسایی، ۱۳۸۴).