صالحی صدقیانی و دهقان(۱۳۸۹) در پژوهشی به بررسی ارتباط ابعاد توانمندسازی روانشناختی با خلاقیت پرداختند.نتایج نشان داد که بین ابعاد توانمندسازی روانشناختی و خلاقیت همبستگی قوی و مستقیمی وجود دارد.ضریب همبستگی بین توانمندسازی روانشناختی و میزان خلاقیت(۷۱/۰)، ضریب همبستگی به دست آمده برای متغیرهای احساس شایستگی و خلاقیت(۸۵/۰)، احساس اعتماد و خلاقیت(۷۵/۰)، احساس مؤثر بودن و خلاقیت(۶۴/۰)، احساس معنی دار بودن و خلاقیت(۶۴/۰) و داشتن آزادی عمل و خلاقیت(۸۷/۰) می‌باشد.

۲-۶-۲-پژوهش های انجام شده خارجی

لیزاراگا،باکودانو و کلوساس^[۹۵](۲۰۱۴) ارتباط بین متغیرهای روانشناختی خاص(هوش،شخصیت و خودکارآمدی) را با خلاقیت بررسی کردند. این مطالعه با نمونه ۱۸۰ نفری(۱۳۶دختر و ۴۴ پسر) از دانش آموزان انجام شد. نتایج نشان داد که خودکارآمدی در ایجاد خلاقیت مؤثر است.

در پژوهشی سینک و سارکار(۲۰۱۲) ارتباط بین توانمندسازی روانشناختی و رفتارهای خلاقانه را در بین معلمان بررسی کردند. نتایج مطالعه نشان داد که کنترل بیشتر در حوزه شغلی تحت تأثیر توانمندسازی روانشناختی است که تأثیر مثبت و معناداری بر رفتارهای خلاقانه دارد.به علاوه هنگامی که افراد احساس کنند کارشان معنی دار است تمایل بیشتری به انجام آن فعالیت دارند.

لی^[۹۶] و همکاران(۲۰۱۲) درپژوهشی به بررسی نقش واسطه ای توانمندسازی روانشناختی در افزایش خلاقیت پرداختند.جامعه آماری این پژوهش ۳۸۵ کارگر شاغل در سازمان های مختلف چین بود. نتایج حاکی از ان بود که توانمندسازی روانشناختی به طور کامل در ایجاد خلاقیت مؤثر است.

دو، کان و سونگ^[۹۷](۲۰۱۲) در پژوهش خود نقش ویژگی های روانشناختی (انگیزش درونی و توانمندسازی روانشناختی) را در فرآیندهای آشکار کننده خلاقیت مورد بررسی قرار دادند. نتایج نشان داد که انگیزش درونی و توانمندسازی روانشناختی ارتباط مثبت و معنادار با میزان بروز خلاقیت در افراد دارند.

وارنر و مایرز^[۹۸](۲۰۱۰) در پژوهشی به بررسی نقش باورهای انگیزشی در عملکردهای شناختی و رفتاری از جمله خلاقیت پرداخته‌اند.نتایج نشان داد که باورهای انگیزشی درونی موجب افزایش خلاقیت و باورهای انگیزشی بیرونی موجب کاهش خلاقیت دانش آموزان می شود.

کانتی و همکاران(۲۰۰۱) در پژوهشی به بررسی رابطه بین تحقق نیازهای روانی اساسی (ارتباط با دیگران، خودمختاری و شایستگی) پرداختند. نتایج نشان داد که بین انگیزش درونی، میزان ارضای نیازهای بنیادین و خلاقیت ارتباط معناداری وجود دارد.

شلدون و همکاران(۲۰۰۱) در پژوهش خود به دنبال ‌پاسخ‌گویی‌ ‌به این سؤال بودند که آیا بین ارضای نیاز های خودمختاری و شایستگی با خلاقیت ارتباط وجود دارد یا خیر؟نتایج حاکی از آن بود که تحقق نیازهای خودمختاری و شایستگی به طور معنی داری می‌تواند خلاقیت را پیش‌بینی کند.

فصل سوم

روش پژوهش

۱-۳- طرح پژوهش

روش استفاده شده در این پژوهش از نوع نیمه آزمایشی با پیش آزمون و پس آزمون و گروه کنترل است. پیش از اجرای جلسات آموزشی از افراد گروه نمونه پیش آزمون به عمل آمد. و پس از انتصاب تصادفی گروه ها در دو گروه آزمایش و کنترل، توانمندسازی روانشناختی در قالب ۸ جلسه ی ۶۰ دقیقه ای به گروه آزمایشی آموزش داده شد. پس از اتمام جلسات آموزشی بلافاصله پس آزمون اجرا شد و نتایج پیش آزمون و پس آزمون در دو گروه با یکدیگر مقایسه شدند.

۲-۳- جامعه آماری

جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه ی(۳۲۰) دانش آموزان دختری است که در سال تحصیلی ۹۳-۹۲ در پایه ی سوم دوره اول دبیرستان مشغول به تحصیل بودند.

۳-۳- روش نمونه گیری و تعداد نمونه

روش نمونه گیری در این پژوهش تصادفی چند مرحله ای است.‌به این صورت که پس از تهیه ی لیست مدارس دوره ی اول دبیرستان از آموزش و پرورش شهرستان، از بین ۵ مدرسه، یک مدرسه به صورت تصادفی انتخاب گردید. پس از اجرای پرسشنامه های پژوهش دربین کلیه س دانش آموزان پایه ی سوم این مدرسه تعداد ۳۰ نفر از دانش آموزان پایه ی سوم را که در پرسشنامه های خلاقیت شناختی و خلاقیت هیجانی نمره ی پایین کسب کردند، به عنوان نمونه ی این پژوهش انتخاب شدند. سپس دانش آموزان به صورت تصادفی در دو گروه آزمایشی و کنترل قرار گرفتند.

۴-۳- ابزارهای پژوهش

ابزارهای استفاده در این پژوهش شامل پرسشنامه ی خلاقیت شناختی عابدی و پرسشنامه خلاقیت هیجانی آوریل بودند.

۱-۴-۳- پرسشنامه خلاقیت شناختی

عابدی(۱۳۷۲) با اقتباس از آزمون های مطرح خلاقیت، نظیر آزمون تورنس(حقیقت، ۱۳۷۷) برای سنجش تفکر خلاق پرسشنامه ۶۰ گویه ای در چهار بعد سیالی(۱۶ گویه)، انعطاف پذیری(۱۱ گویه)، اصالت(۲۲ گویه) و بسط(۱۱گویه) تهیه کرد. در مقابل هر گویه سه گزینه قرار دارد که به ترتیب نمره ای از ۲-۰ می گیرند و جمع نمره ها نمره کل خلاقیت شناختی را نشان می‌دهد که دامنه ای ازنمرات ۰ تا ۱۲۰ را شامل می شود. میزان خلاقیت شناختی افراد به شرح زیر مشخص می شود.

نمره زیر ۵۰

خلاقیت بسیار کم

نمره بین ۵۱ تا ۷۵

خلاقیت کم

نمره بین ۷۶ تا ۸۵

خلاقیت متوسط

نمره بین ۸۶تا ۱۰۰

خلاقیت زیاد

نمره بین۱۰۱ تا ۱۲۰

خلاقیت بسیار زیاد

عابدی روایی این پرسشنامه را با شیوه ی تحلیل عامل و همبستگی با آزمون های مشابه(تورنس) محاسبه کرد. ضریب همبستگی بین نمره کل آزمون تورنس و نمره کل آزمون معادل ۴۶/۰ به دست آمد(عابدی ،۱۳۷۲). پایایی آن را با بازآزمایی و آلفای کرونباخ گزارش محاسبه شده است. ضریب پایایی بخش های سیالی، ابتکار، انعطاف پذیری و بسط از طریق بازآزمایی در اجرای فرم اولیه این آزمون توسط عابدی به ترتیب۸۵/۰،۸۲/۰،۸۴/۰،۸۰/۰به دست آمد(عابدی،۱۳۷۲). در اسپانیا از روش ضریب همسانی درونی آلفای کرونباخ برای محاسبه پایایی استفاده شد.این ضریب برای مؤلفه های خلاقیت به ترتیب سیالی۷۵/۰، ابتکار۶۷/۰، انعطاف پذیری ۶۱/۰ و بسط ۶۱/۰ گزارش ‌کرده‌است(عابدی ،۱۳۷۵).

همچنین در پژوهش های متعددی از جمله شهنی و همکاران(۱۳۸۴)، سهرابی و سهرابی(۱۳۸۱)،کفایت(۱۳۷۳)، و حقیقت(۱۳۷۷) روایی و پایایی این آزمون با بهره گرفتن از روش های تحلیل عامل و بازازمایی و آلفای کرونباخ تأیید شده است.

پایایی به دست آمده از این پژوهش

در پژوهش حاضرآلفای کرونباخ برای پرسشنامه خلاقیت شناختی ۹۲/۰ به دست آمد.

۲-۴-۳- پرسشنامه خلاقیت هیجانی

قصه درمانی^[۵۵]

در درمان شناختی-رفتاری، درمانگر در جهت تشخیص افکار منفی کودک و درک نحوه و علت تاثیرگذاری آن ها بر احساسات اندوهناک او کار می‌کند. درمانگر به کودک کمک می‌کند تا شیوه ارزیابی مجدد رویدادها و دیدن آن ها را از زاویه ای متفاوت و مثبت تر بیاموزد و الگوهای منطقی تر و خوش بینانه تر را جانشین الگوهای خودکار افکار خود ویرانگر کند و این امر می‌تواند طرز رفتار و نوع احساسات کودک را تغییر دهد. یکی از روش ها برای نیل ‌به این هدف گوش کردن به قصه یک کودک است. ترغیب کودک پریشان به شرح دادن قصه خود به هر طریقی که می‌تواند بسیار درمان کننده است و می‌تواند در تسکین بخشیدن به نشانه های درد و پریشانی و اضطراب وی مؤثر واقع شود. این فن در متون پژوهشی قصه درمانی نامیده می شود. در واقع قصه درمانی در سال های اخیز به صورت یکی از روش های بازی درمانی کودکان مطرح شده است. البته استفاده از قصه درمانی به مثابه یک فن درمانی ابعاد گسترده ای دارد و تنها به درمان مشکلات روان شناختی کودکان ختم نمی شود. در قصه درمانی فرض بر این است که تغییر در زبان و ادبیات قصه های زندگی خود به تغییر در معانی زندگی فرد منجر می شود و تغییر در قصه زندگی فرصت های جدیدی برای رفتار و روابط با دیگران ایجاد می‌کند (شیبانی، یوسفی لویه، و دلاور، ۱۳۸۵؛ یوسفی لویه و متین، ۱۳۸۵).

قصه درمانی با مفروضه های پست مدرنیسم با فرانوگرایی همخوانی دارد. پست مدرنیسم از این عقیده حمایت می‌کند که هیچ حقیقت مطلقی وجود ندارد، بلکه به نظر و دیدگاه ما بستگی دارد. در دنیای پست مدرن قصه و داستان فضای آزادی برای عمل کردن به حساب می‌آیند؛ به همان سادگی که داستان فرصتی برای ابتکار عمل دوباره فراهم می آورد، قصه گو نکاتی را در می‌یابد که در تجربه های شخصی او، در پیوند داستانش با داستان های دیگران و نیز در پیوند داستانش با داستان های بزرگتری از فرهنگ و انسانیت ریشه دارد، درک اینکه همه ما شخصیت هایی در داستان یکدیگر هستیم و این داستان ها ما را در عمل پیش می‌برند. به همین دلیل است که رویکردهای داستانی به روان درمانی بر این تأکید دارند که قصه ها در چگونگی رفتار و واقعیت های ما نقش مؤثری ایفا می‌کنند. قصه ها به ما راه حل هایی ارائه می‌کنند که غیرمنتظره و شگفت انگیزند و در عین حال شدنی و مثبت هستند. قصه ها به ما امکان می‌دهند تا از قفس تعارض هایمان رهایی پیدا کنیم. بر این اساس رویکردهای داستانی به روان درمانی با این ایده همگرایی دارد که درمان اساسا نوع ویژه ای از گفت و گوی خلاق توانمندی مراجع را آشکار می‌سازد و به او جرات و شهامت تغییر کردن می‌دهد (شیبانی، یوسفی لویه، و دلاور، ۱۳۸۵؛ یوسفی لویه و متین، ۱۳۸۵).

از نظر گروه سنی مناسب برای قصه درمانی، پژوهش نشان می‌دهد که هم بزرگسالان و هم کودکان می‌توانند از روش قصه درمانی بهره مند شوند. با وجود این، شاید بتوان گفت که به دلیل شرایط خاص دوره کودکی، از نظر توانایی‌های شناختی، کودکان می‌توانند از روش قصه درمانی استفاده بیشتری کنند. در واقع مجاورت و نزدیکی کودکان به رویدادهای مهم بین فردی در زندگی و غوطه ور بودن آن ها در جنبه‌های حسی و عینی تجربه ها موجب می شود که این رویدادها نفود قوی تری در قصه های زندگی آن ها داشته باشند. استفاده از قصه درمانی در روان درمانی کودکان با کار ریچارد گاردنر در ۱۹۷۱ شروع شد. وی از فن قصه گویی متقابل استفاده کرد. در این فن از کودک خواسته می شود قصه ای دارای آغاز، میانه و پایان بگوید. سپس درمانگر موضوعات روان تحلیل گرانه مرتبط با مسائل کودک را انتخاب می‌کند و در قصه ای مشابه قصه کودک به کار می‌برد و آن را برای کودک بیان می‌کند. در این قصه، درمانگر راه حل های سالم تر و ‌کامل تری را برای رویارویی با مشکلات ارائه می‌کند (شیبانی، یوسفی لویه، و دلاور، ۱۳۸۵؛ یوسفی لویه و متین، ۱۳۸۵).

از سوی دیگر در سال های اخیر اهمیت قصه گویی در کودکان در رشد مهارت های مباحثه، و کفت و گوی آن ها در سطحی گسترده آشکار شده است. قصه سازی کودک، فرایندهای رشد هیجانی و شناختی او را تسهیل می‌کند و به او دیدگاه نو و خلاقی از دیگران و روابط بین افراد ارائه می‌کند. در همین مورد برخی پژوهشگران از توانایی قصه گویی کودکان برای ارزیابی و سنجش مشکلات و توانایی‌های مختلف آن ها استفاده کرده‌اند؛ برای نمونه گایترز-کللن و دی‌کورتیز^[۵۶] (۲۰۰۱) تحلیل قصه های کودکان را روش مناسبی برای ارزیابی مهارت های زبانی دانسته اند. همچنین نوبری و بیشاپ^[۵۷] (۲۰۰۳) برای ارزیابی توانایی کودکان در مهارت های ارتباطی، و کرایگ و بارن-کوهن^[۵۸] (۲۰۰۰) برای ارزیابی توانایی خیال پردازی کودکان طیف درخودمانده از قصه گویی آن ها استفاده کرده‌اند. لارنر^[۵۹] (۱۹۹۶) نیز معتقد است داستان های کودک، ما را به درک مشکلات خانوادگی آن ها هدایت و مضامینی روان شناختی برای گفت و گوهای درمانی با کودک فراهم می‌کند (به نقل از یوسفی لویه و متین, ۱۳۸۵).

۲-۵٫ پیشیه تجربی پژوهش

۲-۵-۱٫ پژوهش های خارجی

آلمرایسی^[۶۰](۲۰۰۸) تأثیر بازی درمانی شناختی- رفتاری را بر کاهش نشانه های بیش فعالی، پرخاشگری و نقص توجه پسران مبتلا به اختلال نقص توجه بیش فعالی مورد بررسی قرار داد. کودکان گروه آزمایش در این مطالعه، در هشت جلسه بازی درمانی شرکت کردند. پس از پایان جلسات درمان بر اساس ارزیابی والدین و معلمان، کاهش معناداری در پرخاشگری و بیش فعالی آن ها مشاهده شد.

براتون^[۶۱] و همکاران (۲۰۰۵) در مروری از ۸۲ مطالعه ی تجربی از بازی درمانی نتیجه گرفتند که بازی درمانی نتایج مؤثری را در خودپنداره، تغییرات رفتاری، توانایی شناختی، مهارت های اجتماعی و اضطراب نشان داده است (براتون، ری، رین، جونز، ۲۰۰۵ به نقل از جلالی، کاراحمدی، مولوی، آقایی، ۱۳۹۰). باگرلی^[۶۲] و پارکر^[۶۳]، بیان کردند که بازی درمانی گروهی بر یادگیری، خودکنترلی، مسئولیت، ابراز احساسات، احترام گذاشتن، پذیرش خود و دیگران و بهبود مهارت های اجتماعی، عزت نفس، کاهش افسردگی و اضطراب مؤثر است (باگرلی و پارکر، ۲۰۰۵).

جی یون شین^[۶۴] (۲۰۰۲)، در پژوهشی تأثیر بازی درمانی کوتاه مدت را روی اضطراب و افسردگی کودکانی که زلزله ی چین را تجربه کرده‌اند، مورد بررسی قرار داد و نتایج نشانگر کاهش چشمگیر میزان سطح اضطراب، فوبی و احتمال خطر خودکشی پس از بازی درمانی بودند.

رد، مونتگومری، دو-هامیل (۲۰۰۱) در مطالعه مروری خود کلیه پژوهش های صورت گرفته ‌در مورد اثر بخشی درمان شناختی-رفتاری بر اضطراب و پریشانی کودکان را مورد مقایسه قرار داده‌اند که در جدول زیر خلاصه یافته های آن ها ارائه شده است:

به کسانی که شیشه را برای رابطه جنسی مصرف می‌کنند باید، رفتارهای جنسی غیروابسته به مصرف شیشه آموخته شود(راوسون، هابر، ابرت، شاپ تاو و لینگ^[۸۱]، ۲۰۰۲).

پیشینه پژوهش

پیشینه داخلی پژوهش

در ایران نیز مدتی است که توجه به رفتارهای پر خطر در نوجوانان و راه های مقابله با آن ها آغاز شده است. به عنوان مثال برنامه آموزشی مهارت‌های زندگی در مقطع راهنمایی از سال ۸۱ در برخی مدارس به اجرا درآمده، به همین منظور طراحی شده است. مسؤلان مربوطه اظهار می دارند که این طرح شامل آموزش های پیشگیرانه در چهار مورد دخانیات، اعتیاد، ایدز و خشونت است که در قالب آموزش مهارت‌های ارتباطی توانایی تصمیم گیری، توانایی تفکر خلاق، مهارت خودشناسی و توانایی مقابله با هیجان‌ها و تنش و … ارائه می‌گردد. این برنامه در سال ۸۱ در هزار کلاس به اجرا در آمد و پس از ارزشیابی، در سال ۸۲ این تعداد به حدود ۲۰۰۰ کلاس رسید و در سال ۸۳ این میزان به ۶۰۰۰ کلاس افزایش یافت(سلیمانی نیا، ۱۳۸۶).

در ایران مطالعات کمی در زمینه کاهش رفتارهای پرخطرجنسی انجام گرفته است. در پژوهشی تأثیر متادون در کاهش رفتارهای پر خطر معتادان بررسی شده است که نتایج نشان­دهنده تغییر معنادار در رفتارهای آن ها قبل و بعد مداخله بوده است(مرسلی،۱۳۸۷). در پژوهش حیدری، میراحمدی زاده، کشتکاران، اعتمادی و لطفی(۱۳۹۰) که با هدف بررسی تغییرات رفتارهای جنسی محافظت نشده و استفاده از سرنگ مشترک در معتادان مراجع کننده به مراکز درمان نگهدارنده متادون انجام گرفته است، نتایج نشان دهنده کاهش معنی­دار تزریق­های مشترک و رفتارهای جنسی محافظت نشده ‌می‌باشد که البته این تغییرات در رفتارهای جنسی محافظت نشده کمتر بوده است. در بررسی بیان زاده، بوالهری، عاطف وحید، نوری قاسم آبادی، ربابه و همکاران(۱۳۸۶) با هدف بررسی نقش مداخلات دارویی و روانشناختی معمول در کاهش آسیب ناشی از مصرف مواد در معتادان زندانی انجام شده است، نشان داده شده است که این درمان­ها در کاهش تزریق مشترک، تزریق با وسایل غیر استریل تأثیر معنادار داشته است اما در زمینه کاهش رفتارهای پرخطر جنسی در قبل و بعد مداخله در گروها هیچگونه تفاوتی دیده نشده است. همچنین در مطالعات زارعی، نوروزی، ظفری زاده و دست باز(۱۳۹۲) تاثیر آموزش مهارت خودآگاهی بر کاهش رفتارهای پرخطرجنسی معتادان بررسی شده است که در این مداخله رفتارهای پرخطر جنسی معتادان به­ صورت معنی­داری کاهش یافته است.

-خیاطی پور، قربان شیرودی و خلعتبری، درسال۱۳۸۹ در مطالعه خود تحت عنوان “مقایسه اثربخشی درمان ترکیب شناختی – رفتاری در ‌گروه‌های اجتماع مدار و معتادان گمنام ‌بر گرایش به مصرف موادافیونی” ‌به این نتیجه ‌رسیدند که تفاوت میانگین ها، حاکی از اثربخشی بیشتر درمان شناختی رفتاری در مقایسه با متادون درمانی ‌بر کاهش گرایش به مصرف موادافیونی بود. اثربخشی درمان شناختی- رفتاری در ‌گروه‌های اجتماع مدار ‌بر کاهش گرایش به مصرف موادافیونی بیش از متادون درمانی می‌باشد و اثربخشی درمان ترکیبی شناختی-رفتاری در گروه اجتماع مدار بیش از گروه معتادان گمنام می‌باشد(خیاطی پور، قربان شیرودی و خلعتبری، ۱۳۸۹).

در پژوهشی که توسط سلیمانی نیا جهت پیش‌بینی رفتارهای پر خطر بر اساس ابعاد مثبت و منفی سلامت روان صورت گرفت، یافته ها حاکی از آن است که بین نوجوانانی که رفتار پر خطر دارند و آنهایی که رفتار پر خطر ندارند، در اغلب شاخص های منفی و مثبت سلامت روان تفاوت معنادار وجود دارد(سلیمانی نیا، ۱۳۸۶).

به طور کلی تعداد پژوهش های انجام شده در زمینه رفتارهای پر خطر جنسی در ایران بسیار اندک است. تحقیقات پراکنده ای در زمینه‌های مختلف مثل خودکشی، مصرف سیگار و اعتیاد موجود است اما هنوز مطالعه ای که رفتار پر خطرجنسی را به عنوان یک سیستم بررسی نماید صورت نگرفته است. لذا مطالعه ای با هدف پژوهش حاضر یا مشابه آن در ایران یافت نشد اما در سایر نقاط جهان تحقیقات مشابهی در این زمینه انجام شده است.برخی پژوهشگران معتقدند گرایشات معتادان به رفتارهای پر خطرجنسی که روز به روز نیز در حال افزایش است، انعکاسی از مشکلات هیجانی و روان شناختی است که با آن ها روبرو هستند

پیشینه خارجی پژوهش

توجه به رفتارهای پر خطر در میان معتادان و تلاش جهت شناخت و پیشگیری آن ها و اواخر دهه ۱۹۹۰ از ایالات متحده آغاز شده و گسترش روز افزونی در سایر جوامع داشته است. از سال ۱۹۹۱ ایالات متحده یک برنامه ملی مسأله مدار تحت عنوان سیستم نظارت بر رفتارهای پر خطر جوانان(YRBS) را طراحی و به اجرا گذارده است که ارزیابی ۹ مقوله از رفتارهای پر خطر از نوجوانان را در بر می‌گیرد. شامل: خشونت، خودکشی، بی ملاحضگی در رانندگی، مصرف دخانیات، الکل و مواد، رفتارهای پر خطر جنسی که احتمال ابتلا به ایدز یا بیماری‌های مقاربتی را به دنبال داشته باشد، رفتارهای تغذیه ای ناسالم و عدم انجام فعالیت‌های مدنی و ورزش. YRBS یک منبع اطلاعاتی مهم برای پایش میزان شیوع و تغییرات در رفتارهای مرتبط با سلامت در میان دانش آموزان دبیرستانی است که داده های این سیستم توسط مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های ایالات مختلف آمریکا جمع‌ آوری می‌گردد.

داویسون و نرتل^[۸۲](۲۰۰۰) اظهار داشت که احساس افسردگی، تنهایی و انزوا اغلب با رفتارهای پر خطر در معتادان به ویژه خودکشی رابطه مستقیم دارد و به طور مشابه عزت نفس بالا و داشتن منابع حمایتی اجتماعی قوی از عوامل محافظت کننده معتادان در برابر رفتارهای پر خطر هستند.

گوتفرسون^[۸۳] (۱۹۸۰) نیز شیوع روز افزون رفتارهای پر خطر در معتادان را با افزایش افسردگی در آن ها مرتبط ساخته و معتقد است که امروزه به دلیل ازدیاد استرس ها و فشارهای وارده به معتادان بروز افسردگی در این دوران افزایش یافته است و دلیل عمده روی آوردن معتادان به رفتارهایی که سلامتی آن ها را مورد تهدید قرار می‌دهد نیز تلاش برای رهایی از نشانه های افسردگی است.

نتایج مطالعه ای که به منظور بررسی ارتباط رفتارهای پر خطر با برخی نشانگان روانی در ۲۲۲۴ دانش آموز دبیرستانی پایه نهم تا دوازدهم با میانگین سنی ۲/۱۶ سال در ایالت ماساچوست آمریکا انجام شد، نشان داد که بین میزان افسردگی و استرس گزارش شده توسط آزمودنی ها و افزایش میزان رفتارهای پر خطر در آن ها در طول یک ماه گذشته ارتباط معنادار وجود داشته است و یک معادله رگرسیون چند متغیری نشان داد که احساسات مربوط به افسردگی و تحت استرس قرار داشتن با افزایش سطح مصرف دخانیات، افزایش خشونت و درگیری های فیزیکی، رابطه جنسی نا ایمن و رژیم غذایی ناسالم مرتبط می‌باشد(بروکز^[۸۴]، ۲۰۰۲).

در این قسمت از ماده نیز ابهامی که به چشم می‌خورد این است که میزان تشدید مشخص و معین نگردیده است. در قوانین قبل از انقلاب قاضی در مواجهه با تعدد جرم در جایگاه مختلف به حداکثر مجازات یا فراتر از آن حکم می‌داد ولیکن در قوانین راجع به مجازات اسلامی ۱۳۶۱ و قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۰ در فرض جرایم مشابه تعدد می‌تواند از علل مشدده کیفر باشد. یعنی اولاً طبق این ماده قاضی در تشدید مخیر است ثانیاًً در میزان تشدید زیرا حدود آن مشخص نمی باشد.

کلمه «می‌تواند» در متن ماده نشان می‌دهد که تشدید مجازات در جرایم متعددی که مختلف نیستند برای دادگاه الزامی نیست بلکه تشدید یا عدم تشدید مجازات به نظر دادگاه بستگی دارد.^[۴۲]


طبق ماده ۴۷ در دو فرض جرایم ارتکابی مختلف و مشابه قانون گذار دو رویه ی کاملاً متفاوت را پیش گرفته است در قسمت اول در سیستم جمع مجازات‌ها و در جرایم مشابه قاعده عدم جمع مجازات‌ها را اعمال می‌کند.

در خصوص اعمال اصل جع مادی مجازات‌ها نظرات مختلفی وجود دارد که به برخی از آن ها می پردازیم:

در این رابطه گفته شده است:«این روش صحیح به نظر نمی رسد زیرا همان گونه که اداره حقوقی قوه قضائیه هم در نظریه شماره ۲۴۳ بیان عقیده نموده، قانون گذار اسلامی اصل عدم مجازات‌ها را در تعدد جرم در جرایم تعزیری مشابه پذیرفته ‌و تصریح نموده که”فقط یک مجازات تعیین می شود” ولذا دلیلی وجود ندارد که قانون گذار در دو حالت مختلف از تعدد جرم که از نظر ضوابط حقوق کیفری و جرم شناسی با هم اختلافی ندارند دو روش کاملاً متضاد در پیش گرفته باشد؛ ثانیاًً هر جا که نظر قانون گذار اسلامی بر اجرای چند مجازات بوده است آن را صریحاً بیان نموده و ثالثاً ‌به این دلیل که هیچ موردی اجرای مجازات بدون اعلام صریح قانون ممکن نیست و قاعده ی تفسیر به نفع متهم ایجاب می‌کند ولو آن که در این مورد شبهه ای هم وجود داشته باشد آن را به نفع متهم تفسیر نمود و قائل ‌به این گردید که در قسمت اول ماده‌ی۴۷ قانون مجازات اسلامی برای اعلام و اجرای جمع مجازات‌ها حکم صریحی صادر نشده است.^[۴۳]

یکی دیگر از اساتید علم حقوق در خصوص پیروی از سیستم جمع مجازات‌ها می‌گوید: بر این دیدگاه ایرادهایی وارد شده است از جمله این که جمع میان برخی از مجازات‌ها امکان ندارد مانند اینکه کسی به حبس ابد و اعدام محکوم شود. همچنین اعمال مجازات های متعدد در چنین موردی عادلانه نیست زیرا آن چه باعث تجری مرتکب برای ارتکاب جرایم متعدد شده است قصور دستگاه امنیتی و قضایی است و چه بسا که اگر برای جرم نخست مجازاتی اعمال می شد مرتکب به فکر انجام جرم دیگر نمی افتاد.^[۴۴]

نویسنده دیگری در مخالفت با سیستم جمع مجازات‌ها می نویسد: عدم امکان اجرای مجازات‌ها در موردی است که مجازات حبس موقت یا دائم، توأم با مجازات اعدام اعلام گردیده باشد. در این مورد گفته شده است که می توان قبلاً مجازات حبس های موقت را اجرا و سپس حکم اعدام را اجرا نمود؛ ولی این راه حل به دلیل آن که هیچ فایده اجتماعی آن مترتب نمی باشد و همچنین عقلایی هم نیست، به هیچ وجه منطقی به نظر نمی رسد.^[۴۵]

همچنین:«این نظر از یک طرف با طرز تفکر عینی جرم و از طرف دیگر با فکر آزادی اراده و مسئولیت اخلاقی مجرم هماهنگی دارد. ‌به این معنی که از طرفی اگر اعمال انجام شده و خسارت وارده به جامعه، یعنی آثار عینی جرایم ارتکابی را در نظر آریم ،لازم می‌آید که جرایم ارتکابی را به خاطر آثار آن ها ،یک به یک مورد محاکمه و مجازات قرار دهیم. از طرف دیگر فلسفه و فکر آزادی اراده نیز ایجاب می کند که مجرم، به خاطر هر بار ارتکاب جرم مسئولیت جزایی خاصی داشته باشد ومجازات جداگانه ای متحمل شود. اگر غیر از این عمل کنیم لازم می‌آید که برای ارتکاب بعضی اعمال مجرمانه مسئولیت و مجازاتی در نظر گرفته نشود و این امر مغایر با فلسفه و مبنای مجازات‌ها خواهد بود.^[۴۶]

با وجود نظرات بیان شده با توجه به اینکه قانون گذار در قوانین راجع به مجازات اسلامی و قانون مجازات اسلامی در تعدد واقعی جرایم مختلف صراحتاً قاعده ی جمع مادی مجازات‌ها را پذیرفته است بر اساس این قوانین شخص مرتکب جرایم متعدد مختلف می بایست به مجموع مجازات های مقرر در قانون محکوم گردد.

سومین فرض ماده‌ی۴۷ قانون مجازات اسلامی (ماده‌ی۲۵) ارتکاب جرایمی است که مجموع آن ها در قانون عنوان خاصی داشته باشد، که در این حالت مرتکب به مجازات مقرر قانون محکوم می‌گردد.

در صورتی که مجموع جرایم ارتکابی در قانون عنوان جرم جاصی داشته باشد مرتکب به مجازات مقرر در قانون محکوم می‌گردد. در این مورد نیز هر چند تعدد جرم به شکل واقعی یا معنوی ممکن است وجود داشته باشد اما معمولا ًچون این موارد زیر عنوان جرم خاصی قابل مجازات شناخته شده است و قانون گذار علی الاصول به شدت کیفر در این موارد اعتقاد دارد لذا همان مجازات قانونی را کافی می‌داند. در این موارد می توان به عنوان مثال از جرایم علیه امنیت کشور و یا جاسوسی نام برد که ممکن است متضمن اجرای جرایم دیگری باشد، اما چون عنوان خاص دارد مرتکب تحت همان عناوین تعقیب و محاکمه می شود.

طبق تبصره ی ماده ۴۷ قانون مجازات اسلامی سال ۱۳۷۰ «حکم تعدد جرم در حدود و قصاص و دیات همان است که در ابواب مربوطه ذکر شده است.»

۲ -۲ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۰

قانون سال ۹۰ هم از لحاظ کمی (تعداد قوانین مربوط به تعدد) و هم از لحاظ کیفی با قانون سابق متفاوت است با دقت نظر در قوانین گذشته ‌به این می‌رسیم که مقنن جدید در تدوین قانون در موارد بسیاری از قانون مجازات عمومی مصوب ۱۳۵۲ الهام گرفته است. پس از بررسی تاریخچه تکرار جرم به صورت مفصل به بحث پیرامون قوانین سال های ۱۳۷۰ ‌و لایحه قانون مجازات اسلامی خواهیم پرداخت.

۱۶- گفتار دوم: تکرار جرم قبل و بعد از انقلاب اسلامی

قانون گذار ایرانی همواره تکرار جرم را به عنوان یکی از کیفیات عام تشدید مورد پذیرش قرار داده است، در این قسمت پژوهش به مروری گذرا به دوره های مختلف قانون گذاری قبل و بعد از انقلاب اسلامی می پردازیم.

بند اول: تکرار جرم قبل از انقلاب اسلامی

نخستین قانون کیفری سال ۱۳۰۴ به تصویب رسید و مقررات تکرار جرم را مورد بررسی قرار داد. در سال۱۳۱۰ اصلاحاتی صورت گرفت که این اصلاحات شامل مقررات مربوط به تکرار جرم نیز می شد و سر انجام در سال ۱۳۵۲ قانون مجازات عمومی با تغییرات اساسی به تصویب رسید، لیکن قبل از این قوانین در سال ۱۲۹۴ لایحه ی قانون جزای عرفی در سال ۱۲۹۴ در دستور کار مجلس مشروطه قرار گرفته بود که به تصویب نرسید.

۱-۱ لایحه جزای عرفی سال ۱۲۹۴ ه .ش

۳ – حق انتفاع لازم است؛ یعنى مالک نمى‏تواند آن را برهم زند و از آن رجوع کند، مگر آن‏که به علتى زایل گردد. ‌در حالی‏که طبیعت اذن قابل رجوع است و اذن دهنده هرگاه بخواهد مى‏تواند از اذن خویش رجوع کند، مگر آن‏که اذن یا عدم رجوع آن ضمن عقد لازمى شرط شده باشد و یا رجوع از طرف قانون ممنوع گردد. به همین جهت، تعیین مدت مگر آن‏که ضمن عقد لازمى باشد – اذن را لازم نمى‏گرداند. ‌در حالی‏که در حق انتفاع، در صورتى که مدت تعیین شود، تا پیش از انقضاى آن، حق انتفاع خاتمه نمى‏یابد. بدین ترتیب، ‌در مورد رقبى‏ با انقضاى مدتى که در عقد معین گردیده، حق انتفاع خاتمه نمى‏یابد و در عُمرى‏، با فوت کسى که حق انتفاع به عمر او مقید شده، حق انتفاع منتفى مى‏گردد.

در حبس مطلق که مدت در عقد قید نگردیده، حق انتفاع تا زمانى که مالک باقى است از بین نمى‏رود. ولى ازآن‏جا که حبس مطلق قابل رجوع مى‏باشد، مالک در هر زمان مى‏تواند از آن رجوع کند.

از این رو، ماده ۴۴ ق.م. اعلام مى‏کند :«در صورتى که مالک براى حق انتفاع مدتى معین نکرده باشد، حبس مطلق بوده و حق مذبور تا فوت مالک خواهد بود، مگر این‏که قبل از فوت خودرجوع کند».

۴ – مورد حق انتفاع، صرفاً مالى است که با انتفاع از آن، عین باقى بماند. به بیان دیگر، انتفاع از آن بر هلاک شدن عین آن متوقف نباشد. مقصود آن نیست که موضوع حق انتفاع نباید قابل استهلاک باشد، بلکه مراد آن است که موضوع حق انتفاع، نباید مالى باشد که مانند خوراکى و نوشیدنى با اولین استفاده معدوم گردد. از این رو، چیزهایى مانند لباس و کتاب که پس از مدتى استفاده، عین آن غیرقابل انتفاع مى‏گردد، مى‏تواند مورد حق انتفاع واقع شود. ماده ۴۶ ق.م. در این باره تصریح مى‏کند :

«حق انتفاع ممکن است فقط نسبت به مالى بر قرار شود که استفاده از آن با بقاى عین ممکن باشد…».

هم‏چنین ماده ۵٨ ق.م. ‌در مورد وقف مقرر مى‏دارد :

«فقط وقف مالى جایز است که با بقاى عین بتوان از آن منتفع شد…».

لیکن مورد اذن، نه تنها به چنین شرطى مقید نمى‏باشد، بلکه حتى به مال نیز اختصاص ندارد. چنان که موضوع اذن مى‏تواند عمل حقوقى یا تصرف غیر حقوقى باشد؛ مانند اذن ولّى به غیر رشید در انجام معاملات و تصرّفات او یا اذن شرکا به یک دیگر در اداره اموال مشترک که موجب نفوذ اعمال آنان مى‏گردد. ^[۳۰]

۵- قبض، شرط صحت حق انتفاع است؛ بر خلاف اذن که به صرف اراده اذن دهنده و بدون توقف بر قبض، به طور صحیح واقع مى‏شود. فقهای امامیه، در تأثیر قبض بر یک عقیده نمى‏باشد؛ عده‏اى از آن ها، قبض را شرط صحت عقد انتفاع مى‏دانند و برخى دیگر آن را شرط لزوم عقد مى‏شناسند. از این رو، تازمانى که قبض نشده است، مالک مى‏تواند عقد را فسخ کند. قانون مدنى ایران نظر اول رابرگزیده، ‌در مورد حق انتفاع به معناى خاص، در ماده ۴٧ مقرر مى‏دارد : «در حبس، اعم از عُمرى‏ و غیره، قبض شرط صحت است».^[۳۱]

۶ – موت مالک یا منتفع حق انتفاع را از بین نمى‏برد، مگر آن‏که در ضمن عقد، حق انتفاع به عمر آنان مقید شده باشد. ‌در حالی‏که اذن به محض فوت اذن دهنده، خاتمه مى‏یابد.^[۳۲]

بند سوم-جایگاه اذن در حق ارتفاق

همان گونه که بیان شد اشخاص می توانندبااذن مالک ازملک اواستفاده کنند،بدون آنکه به سودآنها حق ارتفاقی ایجادشده باشد.اذن یک نوع اباحه انتفاع است ؛یعنی مالک بااذن خود اجازه بهره برداری ازمال معین خود رابه دیگری می‌دهد ،بدون اینکه این اذن سبب تملیک نسبت به عین شود یامنفعت ملک مالک شود که آن را اذن مالکانه نیز می ‌گویند که دربرابر آن اذن شرعی وقانونی به کار می رود.^[۳۳]قانون مدنی درماده۹۸ درمبحث حق ارتفاق چنین اختیاری رابرای مالک پیش‌بینی ‌کرده‌است.مطابق با این ماده« کسی حق عبور ‌در ملک غیر ندارد ولی صاحب ملک اذن داده باشد که ازملک او عبور نماید هروقت بخواهد می‌تواند ازاذن خود رجوع کرده ومانع عبور او شود وهمچنین است سایر ارتفاقات». حق عبور که یکی ‌از مصادیق حق ارتفاق است بااذن مالک حقی داده نشده است بله فقط اجازه عبورداده شده است .اذن محض مالک که اثرش ایقاع جایز است؛یعنی یک طرفه است ورجوع ازآن درهرزمانی جایز است مگر ینکه مانع قانونی باشد،مالک حق رجوع راازخود سلب کرده باشد. ماده۹۹قانون مدنی نیزبامثال دیگری اصل رابرعدم ارتفاق وممنوعیت ‌از تصرف درمال غیربدون اذن مالک می‌داند.این ماده اعلام می‌دارد«هیچ کس حق ندارد ناودان خودرا به طرف ملک دیگری بگذارد یاآب باران ازبام خود به بام همسایه یاملک همسایه جاری کند یابرف بریزد مگر به اذن او.» این ماده ازآثاراین اصل مهم است که مالکیت هرمالک محدود کننده مالکیت همسایه است .همچنین مواد۱۳۰،۱۲۴،۱۲۱،۱۲۰،۱۰۸قانون مدنی براذن مالک دراستفاه ازملک دلالت دارد که این اذن باعث ایجاد حق ارتفاق نیست واستفاده کننده این حق باید درحدود اذن مالک استفاده کند ‌و مرتکب تعدی ‌و تفریط نشود والا مطایق مواد۳۲۸و۳۳۱ قانون مدنی مسئول جبران خسارت می شود ‌اگر هم مالک نحوه وشیوه استفاده ‌را معین نکند ‌و محدوده ای برای اذن خود مقررنکند ،شخص استفاده کننده باید طبق عرف محل عمل کند، عرف وعادت تکلیف قضیه ‌را روشن می‌کند.

به نظر می‌رسد هرچند مطابق قانون مدنی برای اذن دهنده به دلیل اینکه در طبیعت اذن قابلیت رجوع نهفته است حق رجوع وجود دارد،ولی این امر نباید موجب آن شود که اذن دهنده بتواند از این حق در جهت زیان رساندن به مأذون سوءاستفاده کند،زیرا طبق اصل ۴۰ قانون اساسی:«هیچ کس نمی تواند اعمال خویش را وسیله اضراربه غیر یاتجاوز به منافع عمومی قرار دهد». براین اساس چنانچه مأذون متضرر بتواند سوء نیت مالک را در اجرای حق خویش مبنی بر رجوع از اذن به اثبات برساند ،جبران خسارات وارد بر وی درچهار چوب قواعد عام مسئولیت مدنی امکان پذیر خواهد بود .بلکه آن گونه که بعضی از اساتید^[۳۴] نیز گفته اند حتی دادگاه می‌تواند مالک را به حفظ دیوار یا بنای خود محکوم نماید.

مبحث دوم- کلیات

ازجمله مباحثی که درمبحث دوم مورد بررسی قرار می‌گیرد می توان تفاوت حق انتفاع وارتفاق،اقسام حق انتفاع وارتفاق ،ویژگی های حق انتفاع وارتفاق و..اشاره نمود.

گفتار اول- تفاوت حق انتفاع و ارتفاق