فصل سوم:

مفاد قرارداد میزبانی و آثار آن

مبحث اول: مفاد قرارداد

برای بررسی آثار هر قراردادی نخست باید مفاد آن را واکاوی کرد ،‌بنابرین‏ در این فصل ابتدا مفاد قرارداد و سپس آثار و احکام مرتبط باآن در قالب حقوق و تعهدات هر یک از طرفین بررسی می شود. همان‌ طور که در فصل پیشین آمد قرارداد میزبانی وب ماهیتاً اجاره خدمات است ،پس برای درک بهتر موضوع ابتدا مفاد قراردادهای خدماتی و انواع آن ها را به طور عام بر می شمریم و سپس به طور خاص به قرارداد میزبانی می پردازیم.

گفتار اول:مفاد قراردادهای خدماتی

۱٫عناصر اصلی قراردادهای خدماتی

هر کدام از قراردادهای میزبانی از این جهت که بین شرکت میزبان با کاربر نهایی یا شرکت میزبان واسطه ای به منظور باز فروشی منعقد شوند، متفاوت خواهند بود. در واقع مفاد موافقتنامه خدمات میزبانی وب به طور گسترده ای به مقدار منابع شرکت میزبان بستگی دارد. اینکه آیا شرکت میزبان وب به شبکه اینترنت دسته اول دسترسی دارد، و یا شرکت کوچکی است که متکی به یک تأمین کننده ثالث است و با مشتریانش در ارائه خدمات همچون سرور اختصاصی ،مقدار مورد نیاز از دیسک ذخیره سازی، انتقال اطلاعات، ترافیک مورد نیاز و استفاده از پهنای باند، قرارداد فرعی منعقد می‌کند. با توجه به سرعت تغییرات تکنولوژی شیوه های کسب و کار، روش های توزیع و قانون قابل اجرا در رسانه های جدید، به طور مداوم و به سرعت شکل و مفاد قراردادها در حال تغییر هستند.^[۲۴۳]

در کل موافقت نامه خدمات سه عملکرد اصلی ارائه می‌دهد:

۱- انتظارات طرفین قرارداد را تبیین می‌کند.

1. 1. برای اداره و حل مسئله یک مکانیسم ارائه می‌دهد.

1. عاملی برای بررسی عملکرد و نتایج است.

یعنی موافقت نامه خدمات با تعریف روشن و دقیق نقش هاو مسئولیت‌ها، فرآیندها و انتظارات می‌تواند [و باید] عملکرد حکومت، مسئولیت پذیری و کیفیت خدمات را بالا ببرد. البته در برخی موارد ،به خصوص هنگامی که خدمات جدیدی ارائه می‌شوند، مشتری یا ارائه دهنده خدمات، ممکن است به طور کامل اطلاعات مورد نیاز درباره تعریف تمام جنبه‌های رابطه خدماتی خود را نداشته باشد. در این موارد نیز موافقت نامه خدمات با تجزیه و تحلیل بیشتر و یا اجرای یک پروژه آزمایشی، نتیجه بخش خواهد بود. با این حال برای حمایت از دو طرف، باید یک فرایند تکمیلی تجزیه و تحلیل و پیشرو به طور مشترک تدوین شود و خدمات را بیان کند. بهتر است که این رابطه در ابتدا ،یعنی قبل از سرمایه گذاری قابل توجه و ایجاد تعهدات قراردادی، ناپایداری باشد.

بدین منظور فهرست ذیل به عنوان عناصر مورد ملاحظه در تعریف و ایجاد ارتباط خدمات ارائه می‌گردد:

1. 1. شماره و دامنه شمول خدمات.

1. 1. سطوح خدمات و انتظارات عملکردی.

1. 1. طول مدت خدمات.

1. 1. نقش‌ها، مسئولیت‌ها و ضمانت اجرا هر یک از طرفین.

1. 1. مقررات و فرآیندهای فسخ برای هر یک طرفین و ترتیبات فسخ.

1. 1. طبیعت و پیچیدگی ارائه خدمات.

1. 1. خطرات مرتبط با خدمات ارائه شده.

1. 1. تجربه طرفین در توسعه و ترتیبات اجرای خدمات.

1. مفاهیم سازمان درباره پیاده سازی و ارائه خدمات.

علاوه بر این تعیین نوع موافقت نامه مورد نیاز هم راهگشاست. یعنی اگر چه موافقتنامه خدمات می‌تواند منحصر به فرد باشد و باید هر قرارداد نگاه متفاوتی از قرارداد دیگر داشته باشد. اما می توان فرم مشخصی از انواع سه گانه موافقتنامه های خدماتی- که درشماره بعدی به آن پرداخته می شود- را متناسب با هدف و پیچیدگی خدمات ،انتخاب نمود.

در قرارداد خدمات طرفین ممکن است یک یا چند سرویس اشتراک گذاری، ارائه و یا مصرف کنند. بدین منظور آن ها می‌توانند یک یا چند موافقتنامه خدمات منعقد سازند که هر کدام ممکن است یک یا چند خدمت را در برگیرد. به هر حال این موافقتنامه باید تمام جنبه‌های کلیدی رابطه را توصیف کند. اساس رابطه خدماتی را بیان نیازها، شکافها، انتظارات و درجه ای از خطر حقوقی یا غیر حقوقی تشکیل می‌دهند، در حالی که حکومت و ساختارهای عملیاتی و فرآیندها، اساس رابطه عملیاتی را تشکیل می‌دهند. عناصر مهم یک رابطه خدماتی به ویژه تعهدات ایجاد شده هر یک از طرفین نسبت به طرف دیگر، باید در قرارداد خدمات گنجانده شود .

عناصر کلیدی یک رابطه خدماتی نوعاً شامل موارد زیر می‌شوند:

محدوده^[۲۴۴]: شناسایی خدمات تحت پوشش که اغلب بر حسب توابع، فرآیندها، فعالیت‌ها، و یا پروژه ها بیان می شود. (معرفی نوع خدمت با تمام مشخصات که در اینجا میزبانی وب است.)

حکومت^[۲۴۵]: سوالاتی همچون “چه کسی انجام می‌دهد” ، “چه کسی تصمیم می‌گیرد” و “چه کسی پاسخ می‌دهد” از نتایج آن است. (ذکر نام طرفین قرارداد ،مقامات امضا کننده ،مقامات مسئول و پاسخگو در هر مورد ،‌و احتمالا ناظر)

عملیات^[۲۴۶]: فعالیت‌های روزانه مربوط به ارائه دهنده خدمات را تعریف می‌کند. (ذکر چگونگی ارائه خدمات به صورت عملیاتی و روزانه مثلا در اینجا تاریخ استقرار خدمات پس ازانعقاد)

امور مالی^[۲۴۷]: ساختار هزینه ها و یا ادغام ترتیبات منابع، شفافیت هزینه ها، واریانس و تنظیم و ترتیبات حل و فصل را بیان می‌کند.

عملکرد^[۲۴۸]: خروجی و نتایج انتظارات طرفین از ارائه خدمات را بیان می‌کند. (در اینجا ارائه گزارشات به روز و آمارگیری از فعالیت‌های وب سایت)

پیاده سازی^[۲۴۹]: فعالیت‌های درگیر در اجرای خدمات، پشتیبانی ارائه شده توسط ارائه دهنده خدمات، جدول زمانی معمول و سطح تلاش مورد نیاز، مسئولیت های هر یک از طرفین و خطرات کلیدی را روشن می‌سازد.

در تطبیق خدمت ارائه شده با این عناصر در بندهای مختلف قرارداد ،باید چنان کوشید تا هدف طرفین از انعقاد قرارداد حاصل شود. اصولا عناصر اساسی موافقتنامه خدمات ‌به این ترتیب در مفاد قرارداد ذکر می شود :

• • نام حقوقی از همه طرفها در موافقتنامه

• • ریستال^[۲۵۰] (عناصری که نوعاً به طور خلاصه ،تعهدات ،اختیارات و قابلیت‌های هر یک از طرفین ،ارائه اطلاعات پشتیبانی مفید و مستند درک عمومی طرفین از توافقنامه را در بر می‌گیرد.)

• • تعاریف

• • تاریخ شروع و طول مدت قرارداد

• • ارجاع به اسناد پشتیبانی و موافقتنامه ها

• • فرایند تمدید قرارداد

۲-۸- وضعیت جاری تلاش های کیفیت زندگی کاری

کیفیت زندگی کاری در تئوری، ساده می‌باشد و فرصت­هایی برای کارکنان ایجاد می‌کند که درباره شغل‌شان، طراحی محیط کارشان و آنچه که آن ها برای تولید و ارائه خدمات نیاز دارند، تصمیم گیری کنند. کیفیت زندگی کاری نیاز به مدیرانی دارد که با کارکنان خود محترمانه و با رعایت شئونات انسانی رفتار کنند و تأکید آن بر این است که کارکنان و مدیران با هم مشارکت داشته باشند. در عمل، بهترین توصیف از کیفیت زندگی کاری را می توان در صنایع الکترونیک، غذایی، فلزی، اتومبیل و در مؤسساتی که به وسیله تیم‌های کاری خودگردان و ساختارهای سازمانی مسطح اداره می‌شوند، یافت. در(Q.W.L) تمایل به تقسیم قدرت، آموزش گسترده برای کارکنان و مدیران لازم می‌باشد. تلاش‌های کیفیت زندگی کاری اغلب به چندین سال وقت (۳تا۱۰) سال یا بیشتر نیاز دارد تا به طور کامل با نظام درونی سازمان در هم آمیخته شود. جهت موفقیت تلاش های کیفیت زندگی کاری لازم است که موارد زیر در نظر گرفته شوند:

1. 1. نقش مدیران بایستی مجدداً تعریف شود و بایستی نقش رهبری و مربی گری را به خود بپذیرند، نه نقش کارفرما و دیکتاتور را.

1. 1. ارتباط صریح و باز و قابل اعتماد لازم است. کیفیت زندگی کاری نمی تواند به عنوان یک وسیله برای در هم شکستن انجمن ها و اتحادیه ها مورد استفاده قرار گیرد همچنین انجمن ها و اتحادیه ها نمی توانند از(Q.W.L)به عنوان یک وسیله در مقابل مدیریت استفاده کنند.

1. 1. اطلاعاتی که نوعاً در اختیار مدیران است بایستی در سراسر سازمان توزیع شده و پیشنهاداتی که توسط غیرمدیران ارائه می‌شود جدی گرفته شود (حتی المقدور زمینه اجرای پیشنهادات درسازمان فراهم شود).

1. 1. برنامه های کیفیت زندگی کاری بایستی به طور مداوم تغییر کند و از وضعیت حل مشکلات اولیه به سمت مشارکت واقعی مدیریت و کارکنان حرکت کند.

1. کیفیت زندگی کاری نمی تواند به صورت یک طرفه توسط مدیران اجرا شود (کاسیو،۱۹۹۵).

۲-۹-ویژگی های یک محیط برخوردار ‌از کیفیت زندگی کاری بالا:

۱-مشارکت کارکنان درتصمیم‌گیری ها: هنگامی که به کارکنان فرصت دخالت واعمال نفوذ درتصمیم گیری‌هایی که درشغل آن ها مؤثر است، داده می‌شود، احساس می‌کنند بر سرنوشت خود کنترل بیشتری داشته؛ کمتر به اجزای کوچک یک ماشین عظیم شباهت دارند. اجازه دادن به کارکنان برای دخالت در تصمیم گیری‌ها، به معنای واگذاری حق قانون و امتیاز ویژه مدیریت به آن ها نیست؛ چرا که تصمیم گیری به عنوان مسئولیت مدیر باقی می‌ماند. این امر، بیشتر به معنای توجه دقیق و ارزیابی درست این دخالت‌هاست.

۲- مشارکت کارکنان در حل مشکلات: بهره‌گیری مستمر از نظرات کارکنان و مشارکت آن ها در فرایند حل مشکلات، تا حد زیادی توانایی کارکنان را در سهیم شدن در امور سازمان و دستیابی به حس پیشرفت و ارزش ارتقاء می بخشد.

۳- سهیم شدن در اطلاعات: هنگامی افراد نسبت به سازمان احساس تعلق بیشتری می‌کنند که از پیشرفت­ها و نیروهای شکل دهنده سازمان کاملاً مطلع باشند. ارائه گزارش های سالانه و فصلی به کارکنان، به تنهایی کافی نیست، سهیم شدن در اطلاعات، یعنی مطلع ساختن کارکنان از پیشرفت هایی که در سازمان تاثیر می‌گذارد و همچنین توضیح دلایل منطقی تصمیم­های متخذه توسط مدیریت، باعث می شود که کارکنان مطلع نشان دهند بهتر می‌توانند به حل مشکلات کمک کنند و در مقابل شرایط متغیر، واکنش مثبتی نشان دهند.

۴- بازخورد سازنده: نیاز به آگاهی از اینکه چطور عمل می‌کنیم و چطور ممکن است عملکرد خود را بهبود بخشیم، از خصوصیات طبیعی ما انسان‌ها می‌باشد. باز­خورد مرتب و منظم، تقویت کننده عملکرد خوب و مشوق تعالی شخص است.

۵- کار گروهی و تشریک مساعی: اکثر افراد، از اینکه عضوی از یک گروه باشند و برای رسیدن به هدف‌های مشترک، با دیگر اعضای سازمان کار کنند، لذت می‌برند. آگاهی و احساس تعهد نسبت به آرمان و اهداف سازمان، این احساس را در کارکنان پدید می آورد که جهت و اهداف مشترکی دارند.

۶- مفهوم داشتن و مبارزه طلبی کار: کارکنانی که مسئولیت طیفی از وظایف را به عهده دارند و از استقلال و آزادی عمل نسبی برخوردارند، نسبت به کسانی که کارشان تکراری و خسته کننده است، از کار خود احساس رضایت بیشتری ‌می‌کنند.

۷-امنیت شغلی: به دشواری می توان کسی را که نگران از دست دادن شغلش می‌باشد، متقاعد کرد که از کیفیت زندگی کاری بالایی برخوردار است. بدون استثناء در هر نوع فعالیت بهبود بهره وری، مسئله امنیت شغلی برای کارکنان مطرح می‌شود، زیرا آن ها نمی‌دانند که آیا کمک به فرایند بهبود موجب از دست دادن شغل همکاران یا خودشان خواهد شد یا خیر. یکی از ابزارهای قدرتمند غلبه براین مانع، ضمن بهبود کیفیت زندگی کاری به طور همزمان، سپردن این تعهد است که هیچ یک از کارکنان در نتیجه بهبود بهره‌وری شغل خود را از دست نخواهند داد (نارنجی، ۱۳۸۶).

۲-۱۰- راهبردهای بهبود کیفیت زندگی کاری

چندین راهبرد به عنوان راهبردهایی که می‌توانند موجبات افزایش کیفیت زندگی کاری کارکنان را فراهم آورد در ادبیات مربوط ‌به این موضوع کم و بیش به چشم می‌خورد. اهم این راهبردها به شرح زیر می‌باشد:

۱- رهبری مؤثر و رفتار سرپرستی: کارکنان علاقمند به کارکردن با سرپرستی هستند که به آنان احترام گذارده، از آنان حمایت کند و در برخورد با آنان عدالت و انصاف را رعایت نماید. سرپرست بایستی در رابطه با زیردستان جو رضایتمندی را به وجود آورد. ادراک کارکنان از کیفیت زندگی کاری خود عمدتاًً به رفتاری که از ناحیه سرپرست با آنان می شود، بستگی دارد. سرپرست موفق بایستی اقدامات را نیز در جهت کمک به تحقق وظایف شغلی زیر دستان انجام دهد. این بعد تحت عناوین مختلف نظیر »ساخت دهی^[۷۵]« ،»تسهیل و تأکید بر هدف^[۷۶] « و »رهبری تولید – مدار^[۷۷] «نام گرفته است.

سرپرست بایستی قادر به سازماندهی و هدایت افرادی که کار خلق می‌کنند، باشد. وی بایستی دارای دانش فنی تشخیص مشکلات تولیدی بوده و بایستی استانداردهای عملکردی چالشی قابل حصول را نیز تعیین نماید. در شرایط خاصی خود کارکنان ممکن است در تعیین استانداردهای بازده مشارکت نمایند. سرپرست بایستی افراد را در جهت حل مشکلات و مسائل یاری نموده و تعالیم شغلی لازم را به آنان بدهد. سرپرست در اجرای این بعد تسهیل شغل نبایستی آمرانه و تحکم آمیز عمل نموده و افراد را به انجام کاری مجبور سازد.

بعد مهم دیگر رهبری و سرپرستی مؤثر توسعه کار تیمی در بین کارکنان می‌باشد. سرپرست بایستی میزان مناسبی از مشارکت را در تصمیمات روزمره سازمان به وجود آورد. کارکنان بایستی به کار خود و نیز به واحد سازمانی خود بها داده و برای آن اهمیت قائل باشند. کارکنان بایستی تا حد زیادی در حوزه مسائل کاری خود دخالت داده شده و نبایستی بی تفاوت باشند( بیچ،۱۹۹۱ ).

۲- توسعه مسیر شغلی^[۷۸]: ایجاد مشاوران شغلی در جهت ارائه مشاوره شغلی به کارکنان به عنوان یکی از مواردی که می‌تواند موجبات بهبود کیفیت زندگی کاری را فراهم آورد، تلقی شده است (فیلیپو، ۱۹۸۷).

۴-۴-۲-۲-منابع استرس

برخی از تعاریفی که ‌در مورد استرس و سبک های مقابله با آن مطرح شده اند مبتنی بر منابع ایجادکننده استرس هستند. فولکمن و موسکووتیز (۲۰۰۴) فرایند مقابله را تفکرات و رفتارهایی که برای مدیریت تقاضای درونی و بیرونی در موقعیت های پرتنش به کار می‌روند، تعریف کرده‌اند. در این تعریف منابع تنش زا وقایع و موقعیتهای بیرونی تلقی شده اند. در حالی که روان شناسان پیرو اصالت وجود( برای مثال، یالوم^[۸۶]، ۱۹۸۱) منابع ایجادکننده استرس و اضطراب را به درون انسان نسبت می‌دهند.

در هر صورت، استرس جزئی از زندگی بشر و اجتناب ناپذیر است. گذراندن اوقات زندگی انسان در سه بخش عمده می گذرد: سازمان، جامعه و خانواده. بدیهی است که استرس نیز در هر سه بخش یادشده وجود دارد. پستونجی(۱۹۹۲) معتقد است سرچشمه استرس در زندگی سه قسمت است: مشاغل و سازمان‌ها، مسائل اجتماعی و خانواده .

به نظر برخی صاحب نظران از یک دیدگاه می توان علل استرس را به دو بخش عمده درون سازمانی و برون سازمانی تقسیم کرد.

تنش زاهای برون سازمانی شامل تغییرات اجتماعی، فناوری، خانواده، جابه جایی، شرایط اقتصادی، نژاد و طبقه اجتماعی و شرایط محیط زندگی از تنش زاهای برون سازمانی محسوب می شود. معرفی منابع و عوامل تنش زا بستگی ‌به این دارد که صاحب نظران انسان را از چه دیدگاهی مورد بررسی قرار دهند. پیروان رفتار سازمانی، فرد را درون سازمانی و به عبارتی ” سازمانی ” می دانند و به همین لحاظ منابع استرس را به درون و برون سازمانی تقسیم می‌کنند. برخی نیز انسا ن را درون جامعه می بینند و تقسیمات خود را از منابع استرس بیشتر به صورت جامعه شناختی ارائه می‌دهند ( خدایاری فرد و پرند، ۱۳۸۵).

۵-۴-۲-۲-علائم استرس

علائم استرس را می توان به علائم جسمانی، روانی و رفتاری تقسیم کرد. این موارد در زیر بررسی می‌شوند:

۱-۵-۴-۲-۲-علائم جسمانی

علائم جسمانی استرس، بسیار زیاد است و در افراد مختلف به صورت گوناگون جلوه می‌کند. اما بعضی از تجلیات علائم استرس فراوان ترند و تا حدود ی جنبه عمومی دارند. با انجا م آزمایش ها و آزمون هایی که امروزه انجام می‌گیرد، می‌توانیم میزان و درجه استرس هایی را که با آن ها مواجه ایم، تعیین کنیم. فرض کنید در حال رانندگی در بزرگ راهی هستید، ناگهان با ماشین سواری دیگری که از مسیر خود منحرف شده است، تصاد ف می کنید و دچار شکستگی استخوان می شوید. شما به دلیل اینکه مورد تهدید واقع شده اید، واکنش نشان می دهید و مراحل نشانگان سازگاری کلی رخ می‌دهد. یعنی با شروع مرحله هشدار، قلب شما تند می زند، تنفس تند و مردمک چشم منبسط می شود. از طرف دیگر، به دلیل آسیب دیدگی پاهایتان، واکنش هایی از خود نشا ن می دهید، فریاد می کشید و پس از این عصبانیت زودگذر، توجه شما به مسائل جانبی دیگر معطوف می شود، عضلا ت شما سفت می شود، احساس درد می کنید و ممکن است در معده خود احساس سوزش و درد نمایید. بعد از چند دقیقه، علائم حاد مرحله هشدار از بین می رود، ضربان قلب و تنفس به حالت عادی بر می‌گردد، حالات هیجانی معتدل و ملایم می شود. با این حال، ممکن است بعضی از این تغییرات فیزیولوژیکی مثل انقباض عضلانی، درد معده و حالت تهوع از بین نرود و برای مدتی پایدار بماند. از طریق نتایجی که از برخورد با یک عامل تنش زا در فرد ایجاد می شود، می توان علائم فیزیولوژیکی و حتی سطحی استرس را اندازه گیری کرد. برای مثال اگر تنش عضلانی و همچنین سایر تغییرات فیزیولوژیکی ناشی از استر س باشند، میزا ن تنش عضلانی، شاخصی از سطح استرس محسوب می شود ( خدایاری فرد و پرند، ۱۳۸۵).

۲-۵-۴-۲-۲-علائم روانی و رفتاری

تنها علائم جسمانی و تغییرات انتقال یافته از استرس مبین علائم استرس نیستند، بلکه رفتار و احساسات انسان هم می‌تواند شاخصی قوی مبنی بر وجود استرس در فرد باشد. در مراحل مختلف سندرم سازگاری کلی مانند مراحل پایداری و هشدار، مجموعه ای از شاخص های رفتاری گوناگون رخ می‌دهند؛ البته بعضی از این رفتارها آشکار و عمومی اند و پاره ای از آنهااختصاصی اند. بعضی از مردم در شرایط تنش زا تمایل به تند راه رفتن، تندحرف زدن، حتی تند نفس کشیدن دارند؛ بعضی دیگر به سیگار کشید ن، مصرف الکل و پرخوری مبادرت می ورزند. علاوه بر شاخص های رفتاری، مجموعه ای از علائم روانی نیز در شرایط استرس بروز می‌کند؛ برای مثال الگوهای عادی روانی تغییر پیدا می‌کند، جریا ن ذهنی فرد از هم پاشیده می شود، سازماندهی و وحدت روانی فرد به هم می‌خورد، عاطفه و هیجان فرد تحت تأثیر استر س قرار می‌گیرد و فرد حالت عاطفی چسبنده ای پیدا می‌کند. به طور مثال برای مدتی ناراحت و افسرده شده و در نهایت جریان فکری او مختل می شود. عصبانیت ناگهانی، سرخوشی، تغییرات سریع خلق، گرایش به افسردگی و پرکاری از زمره علائم روانی استرس اند. پاسخ های شناختی نیز تحت تأثیر استرس قرار می‌گیرد. البته این اثرپذیری خیلی دقیق و ظریف است .

استرس می‌تواند علتی برای اختلالات حافظه یا افکار تکراری و وسواسی در زمین های خاص باشد. اختلال در جریان فکری نیز می‌تواند ایجاد شود. علائم روانی، رفتاری و ذهنی می‌توانند مانند علائم جسمانی، شاخصی برای وجود استرس باشند. علائم روانی مانند علائم جسمانی در صور ت تداوم استرس به مرحله تخلیه نزدیک و شدید می‌شوند. اما علائم جسمانی بدن را به سوی بیماری های شدید و جدی جسمانی سوِق می‌دهند. علائم روانی هم سبب کاهش انرژی و خستگی روانی فرد می‌شوند که در نهایت ممکن است به روان گسیختگی منجر شوند (خدایاری فرد و پرند، ۱۳۸۵).

خانواده هایی که استرس بسیاری را تجربه می‌کنند، اغلب با انبوهی از شرایط تنش زا یا تراکمی از حوادث و وقایع زندگی، که هر کدام فشار زیادی را بر نظا م خانوادگی وارد می آورند، مواجه هستند. هر تغییری که برای یکی از اعضای خانواده پیش می‌آید، بدون شک بر دیگر اعضا ی خانواده نیز تأثیر می‌گذارد و برا ی کل نظام خانواده پیامدهایی را دربر دارد(خدایاری فرد و پرند، ۱۳۸۵).

تغییرات و انتقال های خانوادگی چه بسا دارای نتایجی از قبیل ناتوانی اعضای خانواده در سازماندهی موفقیت آمیز و مجدد شرایط، افزایش احساس افسردگی، از دست دادن عزت نفس، افزایش مشکلات رفتاری و میزان بالاتری از استرس باشند( پلانکت، رایموند، موزر و دیگران^[۸۷]، ۱۹۹۹). تغییرات در نظام خانوادگی می‌تواند در ازدیاد و ایجاد استر س سهیم باشد. مهم ترین تغییرات عبارتند از: ( کوباسا^[۸۸]، ۱۹۹۷)

1. 1. تغییر یا انتقا ل بعضی از اعضا ی خانواده و نقش های آنان.

1. 1. مسائل مربوط به ازدواج و به دنیا آوردن فرزند.

1. 1. از دست دادن عضوی از خانواده، دوستان، وابستگان نزدیک یا از دست دادن درآمد، مال یا دارایی.

1. 1. مسئولیت های مربوط به امور مالی و مواظبت از سلامتی و بهداشت خانواده.

1. 1. مسائل مرتبط با استفاد ه از مواد مخدر.

1. درگیری با مراجع قانونی.

۶-۴-۲-۲-نظریه های استرس

” قیل لامیر المومنین علیه السلام انک تزعم ان شرب الخمر اشد من الزنا و السرقه؟قال علیه السلام:نعم ان صاحب الزنا لعله لا یعدوه الی غیره و ان شارب الخمراذا شرب الخمر زنا و سرق و قتل النفس التی حرم الله وترک الصلاه”.از امام علی (ع) سوال شد به نظر شما شراب از دزدی و زنا بدتر است؟فرمود بله.زنا کننده شاید گناه دیگری نکند ولی شراب خوار چون شراب بنوشد زنا می‌کند،به دزدی دست می زند،آدم می کشدونمازرا ترک می‌کند. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۴)

در حدیثی که از امام صادق (ع) آمده ایشان ضربه ای که شراب به عقل وارد می‌کند را بزرگترین گناه شمرده و آن را موجب ترک نماز و تجاوز ناموسی به مادر،دختر و خواهر دانسته است. (مویدی،۱۳۸۳،۴۸)

پیامبر اکرم (ص) می فرمایند :خمر ریشه زشتی ها و جنایات و امور پلید است. (درتاج،۱۳۸۹،۱۳)

امام باقر(ع)می فرماید:دائم الخمرمانندبت پرستی است.شراب برایش رعشه بدن پدید می آورد.مردانگی وانصاف ومروتش رانابود می‌کند.شراب است که شراب خواررا وادار به جسارت بر نزدیکان و اقوام و خویشان و خون ریزی و زنا می کند،حتی در هنگام مستی نمی تواند اززنای با محارم ایمن باشد،او پس از مستی این کاررا بی توجه انجام می دهدوشراب وادارکننده به هرنوع اعمال ضدانسانی است. (درتاج،۱۳۸۹،۷۱)

” حرم الله الخمر لفعلها وفسادها،لأن مدمن الخمر تورثه الارتعاش،وتذهب بنوره،وتهدم مروته،وتحمله على أن یجترئ على ارتکاب المحارم،وسفک الدماء،ورکوب الزنا،ولا یؤمن إذا سکر أن یثب على حرمه ولا یعقل ذلک، ولا یزید شاربها إلا کل شر”.امام صادق در باب علت تحریم شراب توسط خداوند فرمودند:خداوند ‌به این خاطر مصرف شراب را تحریم نموده که دارای اثرهای سوء ومفسد می‌باشد.زیرا تداوم شراب خواری و میگساری موجب حالت رعشه در اندام و اعضای بدن و از بین رفتن حالت نورانیت و جوان مردی از شخصیت فرد می‌گردد.شخصیت وی به حدی می‌رسد که از ارتکاب بی حرمتی نسبت به محارم خود و هم چنین خون ریزی و ارتکاب زنا بیمی ندارد و هنگامی که مست شد ایمانی ندارد به اینکه بر محارمش تجاوز نکند واین در حالی است که عقل ندارد و جز بدی، نوشاننده اش را زیاد نمی کند. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۳)

” اِنّ شُرب الخَمرِ یُدخِل صاحِبِه فی الزّنا والسِّرقَه و قَتل النّفس التی حرّم اللهُ و فی الشِّرک بالله و اَفاعیلُ الخمرِ تَعلو عَلی کُلّ ذَنبٍ کَما تَعلو شَجَرُهاعَلی کلّ شَجَر”.از امام صادق سوال شد بزرگترین گناه کبیره چیست؟ایشان در پاسخ فرمودند:شراب خواری.به راستی شراب خواری باعث می شود نوشاننده اش داخل در زنا و دزدی و قتل نفس یا جنایت وشرک خداوند شود و مرتکبان این عمل جرات پیدا می‌کنند بر ارتکاب هر گناهی،همان طور که گیاه آن(مو)برتری وعلو برسایرگیاهان دارد. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۵)

از پیامبر اکرم نقل شده است که،یکی از پادشاهان بنی اسرائیل،مردی را ناگزیر کرد که به انتخاب و ‌اختیار خود یکی از سه عمل زشت شراب خواری،زنا یاقتل رامرتکب شود وگرنه اورا خواهد کشت.آن مرد شراب خوردن رابرگزید و چون مست شد بقیه زشتی هارا نیز مرتکب شد. (مویدی،۱۳۸۳،۴۳)

ابلیس شبی رفت با بالین جوانی آراسته با شکل مهیبی سَر و بَر را

گفتا که منم مرگ و اگر خواهی زنهار باید بگزینی تو یکی زین سه خطر را

یا آن پدر پیر خودت را بکشی زار یا بشکنی از خواهرخود سینه و سر را

یا خود ز می ناب کشی یک دو سه ساغر تا آنکه بپوشم ز هلاک تو نظر را

لرزید از این بیم، جوان بر خود و جا داشت کز مرگ فتد لرزه به تن ضیغم نَر را

گفتار پدر و خواهر من هر دو عزیزند هرگز نکنم ترک ادب این دو نفر را

لکن چو به می دفع شر از خویش توان کرد می‌نوشم و با وی بکنم چاره شر را

جامی دو بنوشید و، چو شد خیره ز مستی هم خواهر خود را زد و هم کشت پدر را

ای کاش شود خشک، بُن تاک و خداوند زین مایه شر حفظ کند نوع بشر را

ایرج میرزا

” حرمها لأنها أم الخبائث ورأس کل شر،یأتی على شاربها ساعه یسلب لبه فلا یعرف ربه ولا یترک معصیه إلا رکبها ولا یترک حرمه إلا انتهکها ولا رحماً ماسه إلا قطعها ولا فاحشه إلا أتاها،والسکران زمامه بید الشیطان إن أمره أن یسجد للأوثان سجد، وینقاد حیثما قاده”.امام صادق در علت تحریم شراب فرمودند:تحریم نموده خداوند آن را برای این که مادر تمام پلیدی ها و سرآمد تمام بدی هاست.ساعتی بر فرد شراب خواردر هنگام شراب خواری می گذرد که از وی مغزوخردش سلب می شودو پروردگارش رادیگر نمی شناسدو ازارتکاب معصیت باکی ندارد و آن را مرتکب می‌گردد و ازارتکاب هر هتک حرمت،قطع رحم و فاحشه ای ابا نمی ورزد و فردی که مست شود زمام وافسارش به دست شیطان خواهد بود.اگر او را به سجده بت هاامر کندسجده می کندوپیروی می‌کند،ازآنچه اورا بدان رهبری اش کند. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۵)

پیامبر اکرم فرمودند:اگرشراب خوار شهادت ‌و گواهی دهد مورد قبول نیست. (فتاحی معصوم و زروندی ،۱۳۸۴،۱۷۳)

رسول اکرم فرمودند:آگاه باشید ای مردم که من شما را از استفاده ی هر نوع مست کننده ای منع و نهی می کنم. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۱)

” وحرم الله الخمرقلیلها و کثیرها و بیعها وشراءها و الانتفاع بها”.امام صادق فرمودندخداوند استفاده کم وزیادازشراب، خریدوفروش وسودبری ازآن راتحریم نموده اند. (فتاحی معصوم و زروندی،۱۳۸۴،۱۷۱)

” ماعصی الله بشی‏ء اشدمن شرب المسکران احدهم یدع الصلاه الفریضه ویثب علی امه وابنته واخته وهو لایعقل”.امام باقر فرمودند:گناهی بدتر از شرب خمر نیست.شراب خواردر حال مستی نمازواجب را رها و بامادر،خواهرودخترش همبستر می شود،زیرا در آن حال اندیشه خودراازدست داده است.

(وسایل الشیعه،ج ۱۷،ص۲۵۰)

” لعن رسول الله فی الخمر عشره غارسها و حارسها و عاصرها و شاربها و ساقیها و حاملها و المحموله و بایعها و مشتریها و آکل ثمنها”.حضرت رسول در رابطه با شراب ده نفر را مورد لعن قرار دادند.کسی که درخت آن را می کارد به نیت تهیه شراب،کسی که از آن نگهداری می‌کند،کسی که از میوه آن عصاره می‌گیرد، کسی که آن را می نوشد،هم چنین ساقی،باربر آن،کسی که شراب به سوی او آورده می شود،خریدار و فروشنده آن وخورنده ی پول آن. (فتاحی معصوم و زروندی ،۱۳۸۴،۱۷۷)

گفتار سوم : دیدگاه علوم پزشـکی پیرامون شراب خواری

الکلیسم علت اصلی کمبود ویتامین ها و مواد معدنی در نزد مردم متمدن جهان که انواع اغذیه ویتامین دار را،به طور فراوان دراختیار دارند،می‌باشد.الکلی را که معتادان به آن می نوشند معمولا جای پروتئین مورد نیاز بدنشان را می‌گیرد و یا در بعضی موارد مانع جذب و یا ذخیره صحیح ویتامین های مصرف شده می شود. (میندل،۱۳۷۲،۲۷۵)

الکل بزرگترین تخریب کننده و ازبین برنده مواد تغذیه ای و ویتامین ها می‌باشد. الکل آب سلول های مغز را کشیده و باعث نابودی آن ها می شود.هم چنین الکل سبب پایین آمدن قند خون می شود.الکل یک محرک نیست بلکه در واقع یک مسکن کاهش دهنده فعالیت بدنی است.الکل بدن رااز ویتامین های ب،ویتامین ث،ویتامین کا،روی،منیزیم ‌و پتاسیم تهی می‌سازد. (میندل،۱۳۷۲،۳۲۳)

نکته ی دیگر اینکه نزاع زوجین در مسئله ی ریاست مرد به امور دیگر نیز سرایت می‌کند و نزاع بر امور دیگر نیز به ریاست کشیده می شود.

با توجه به بررسی های صورت گرفته به نظر می‌رسد مفهوم « ریاست شوهر» نسبت به بانو – حداقل در برخی موارد – به عنوان حق شوهر و وظیفه بانو- در کنار امر تمکین بانو و نیز در کنار مواردی از ریاست شوهر که حالت وظیفه ی شوهر را دارد ، در بررسی و شناخت مشکلات خانواده ایرانی و ریشه یابی نزاع ها و اختلافات و شکایت ها و نهایتاًً طلاق ، جایگاه مهم و تعیین کننده ای دارد و به طور جدی باید به آن پرداخت.^[۶۱]

گاهی شوهر وظایف ریاست خود را انجام نمی دهد و یا بانو به خلاف میل شوهر به امور مربوط به ریاست شوهر عمل نمی کند و این در حالی است که از وظایف و اختیارات یکدیگر آگاه هستند ولی گاهی گمان بانو این است که فلان امر از اختیارات شوهر نیست و باید طبق نظر خود در آن باره عمل کند و یا شوهر فکر می‌کند که دارای حق استقلال رأی‌ و عمل است.^[۶۲]

به همین خاطر است که شناخت مفهوم و حدود ریاست شوهر در شرع مقدس و در قانون مدنی ایران و در عرف رایج مردم در کنار هم و همزمان با مقایسه آن ها با یکدیگر انجام می شود تا ریشه ها و ابعاد مشکل شناسایی گردد و امکان اصلاح فراهم آید.

نوشتار حاضر با بررسی جنبه‌های مختلف ریاست خانواده به بررسی مفهوم و گستره ی «ریاست مرد در رابطه زوجیت» در حقوق ایران و مبانی فقهی آن می پردازیم.بر همین اساس ابتدا به مطالعه مفهوم ریاست مرد بر خانواده می پردازیم و درفصول آتی به جنبه‌های مختلف آن پرداخته می شود.

گفتار اول : معنای ریاست در لغت

ریاست در لغت به معنای سروری ، بزرگی و فرمانروایی است.^[۶۳]

بررسی مواد قانون مدنی در زمینه ی مدیریت و سرپرستی خانواده نشان می‌دهد که«ریاست مرد» در دو قمست مطرح می‌گردد:

۱ – ریاست شوهر بر زن یا قوامیت شوهر که در رابطه ی زوجیت است. ( مستفاد از ماده ۱۱۰۵ ق . م)

۲ – ریاست پدر بر فرزند یا ولایت پدر که در رابطه ی پدر و فرزندی می‌باشد.(مستفاد از ماده ۱۱۰۵ و ۱۱۸۰و ۱۱۸۱ ق. م)

بدین ترتیب ریاست مرد بر خانواده عنوانی جامع نسبت ‌به این دو موقعیت است و بی شک این امر مهم در تبیین مفهوم و تعیین ماهیت آن باید مورد عنایت قرار گیرد.^[۶۴]

مفهوم ریاست خانواده بر حسب عادات و رسوم اجتماع تفاوت می‌کند . در سده های پیشین ریاست مرد مطلق و بی چون و چرا بود . ولی امروزه ریاست مرد به انجام دادن وظایف اجتماعی شبیه تر است تا به اجرای حقوق شخصی و این همان چیزی است که در اسلام از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

پسران به دلیل کثرت معاشرت با اشخاص و تجربه ی رفتار در اجتماع مقدم بر دختران هستند . از این جهت ، پس از ازدواج ، زمام ریاست خانواده را باید به همین مردان جوان سپرد. دختران به دلیل ساختمان جسمی خود و دور بودن از مسایلی که در جامعه می گذرد نمی توانند از عهده ی مسئولیت ریاست خانواده برآیند ریاست خانواده توام با مسئولیت است . زیرا هر سلطه ای چنین است . اگر در یک کفه ی ترازو اقتدار هست ، در کفه ی دیگر آن ، مسئولیت است. «السلطه با المسئولیه»^[۶۵].

زنان در خصوص حکم ماده ی ۱۱۰۵ نباید چنین پندارند که مردان در همه ی زمینه‌های حقوقی و اجتماعی ، بر آنان پیشی گرفته اند و حکم ماده نامبرده هم در این زمینه ها ست. برعکس باید بپذیرند که خود ایشان دوش به دوش مردان در جامعه به کار و تلاش مشغول هستند و اگر در جایی به ظاهر تفوقی برای مردان هست ، همان اندازه یا بیشتر مسئولیت وجود دارد.^[۶۶]

برخی معتقدند : رهبری و سرپرستی دسته جمعی که زن و مرد مشترکاً آن را به عهده بگیرند مفهومی ندارد بلکه در واقع به معنای فقدان مسئول و سرپرست در چنین تشکل بنیادی جامعه است که قانون مدنی ایران از این نظر پیروی ‌کرده‌است.

استدلال طرفداران این نظریه این است که می‌گویند : زن از نظر عواطف ، بر مرد برتری دارد و مرد از نظر فکر و اندیشه ؛ و چون در اداره ی امور به نیروی تعقل و تفکر احتیاج بیشتری است ، عقل سلیم حکم می‌کند که بار سنگین و پر مسئولیت اداره ی خانواده را باید بر عهده مرد نهاد. البته ذکر این نکته حائز اهمیت است که لفظ ریاست از قانون فرانسه به قانون مدنی ایران راه یافته است . در حالی که در اسلام عنوان قوام به کار رفته است نه رئیس.^[۶۷]

به عقیده ی برخی از حقوق ‌دانان عمل مردی که از مصلحت خانواده غافل بماند و از موقعیت خود سوء استفاده کند را در چارچوب ریاست خانواده قابل توجیه نمی دانند . این نظر حتی ریاست را حق مرد نمیداند ، بلکه قواعد ناظر بر ریاست مرد را از قواعد مربوط به نظم عمومی دانسته اند که مرد نمی تواند به اختیار از آن بگذرد.^[۶۸]

بر این اساس مرد نمی تواند ریاست را مستمسک قرار دهد و هر اقدامی علیه زن انجام دهد ، بلکه موظف به رعایت مصلحت خانواده و حسن معاشرت با زوجه است.

تفسیر دیگر ریاست مرد را به آن معنا دانسته است که زن ‌در مورد اختلاف از نظر مرد پیروی کند.^[۶۹]

نظر دیگر ریاست را تصمیم گیری نهایی در امور خانواده و مراعات مصالح آن دانسته است و در تحلیل به انتخاب موارد سکونت و انتخاب شغل زن توسط مرد اشاره ‌کرده‌است.^[۷۰]

ریاست خانواده مقامی است که برای تثبیت و مصلحت خانواده به مرد داده شده است و یک امتیاز و حق فردی برای مرد محسوب نمی‌شود . ریاست خانواده بیشتر یک وظیفه اجتماعی است که برای تأمین سعادت خانواده به مرد محول گردیده و نمی‌تواند از آن سوءاستفاده نماید و بر خلاف عرف و مصلحت خانواده به کار ببرد.^[۷۱]

همان طور که در بحث‌های پیشین ذکر شده ریاست مرد در خانواده، عنوانی جامع نسبت به دو موقعیت است و بی‌شک این امر مهم در تبیین مفهوم و تعیین ماهیت آن باید مورد عنایت قرار بگیرد.

بند اول: قوامیت و ریاست بر زن

آنچه در فقه و حقوق اسلامی تحت عنوان قوامیت شوهر آمده است، به طور عمده برگرفته از آیه شریفه «الرِّجالُ قَوّامُونَ عَلَی النِّساءِ» ^[۷۲] است.

قوام در لغت به معنای قیام و اشراف بر امر یا مال آمده است.^[۷۳]

یکی از قدیمی‌ترین مفسران اهل سنت در این باره می‌گوید: «مردان قائم بر زنانشان در تأدیب و نظارت بر انجام واجبات و تکالیف آنان در برابر خداوند و شوهران می‌باشند.»^[۷۴]

البته در این دیدگاه که ریاست شوهر را نوعی برتری مردان و تسلط آنان بر زنان می‌دانند، دیدگاه‌های دیگری نیز وجود دارد که با کرامت انسانی و اصل برابری و عدم برتری هماهنگ است.

یکی از فقها در توضیح واژه قوام فرموده است: «قوام ، کسی است که متکفل و عهده‌دار هزینه، پوشاک و سایر نیازمندی‌های او می‌شود.»^[۷۵]