ایجاد و حفظ ارتباط با مشتری نه مفهوم جدیدی است و نه الزاماًً به فناوری اطلاعات متکی است. با این وجود برای بهبود ارزش دوره زندگی مشتری، استفاده از سیستم های مدیریت ارتباط با مشتری “CRM” بسیار اهمیت دارد (Winer, 2001). در چند سال اخیر واژه «مدیریت ارتباط با مشتری» توجه فراوانی را در حوزه بازاریابی، فناوری اطلاعات و… به خود جلب نموده است. مخصوصاً افراد دانشگاهی، فروشندگان نرم افزار، مشاوران و کسب و کارها در این زمینه درگیر شده اند و مفهوم CRM را که به معنی تلاش های سازمان جهت ایجاد و ارائه ارزش بالاتر به مشتری است، توسعه داده‌اند (Stone, 2001). سازمان ها به طور گسترده ای تشخیص داده‌اند که مشتریان مهمترین دارایی شان هستند و به روابط با مشتریان به عنوان مبادلاتی سودمند و متقابل و نیز فرصت هایی که نیاز به مدیریت دارد، می نگرند (Plakoyiannaki, 2005). این سیستم ها با ارائه اطلاعات ‌در مورد پروفایل و تاریخچه مشتریان زمینه ی مهمی از فرایندهای اصلی شرکت بخصوص در حوزه بازاریابی، فروش و خدمات به مشتری را پشتیبانی می‌کنند (Ling and Yen, 2001). به کارگیری سیستم های CRM به طراحی مجدد فرایندهای مشتری گرا منجر می شود.

۲-۳-۱- پیشینه و سیر تکاملی مدیریت ارتباط با مشتری

گرچه CRM یک مفهوم نوین است اما اصول آن از زمان‌های گذشته وجود داشته است. انسان ها همواره ارتباطات نزدیک با مشتریان را ترویج کرده‌اند. سودآوری مشتری نیز به طور چشمگیری برای سالیان متمادی مدنظر بوده است، زیرا بسیاری از سازمان ها ‌بر مبنای‌ محصول و خطوط ارتباطی، که در مقابل مشتری قرار می‌گیرد، سازماندهی شده اند. به طریق مشابه، مفهوم سفارشی سازی انبوه برای نزدیک به یک دهه در ادبیات موضوع مطرح بوده است. در واقع CRM به طور پیوسته از گذشته موجود بوده است اما اخیراًً به دلایل زیر مورد توجه قرار گرفته است. اخیراًً رابطه با مشتری به عنوان نقطه کلیدی برای ایجاد قدرت رقابتی یک سازمان شناخته شده است.

– از آنجایی که بسیاری از سازمان ها حجم بالایی از داده های مربوط به مشتری را به دست می اورند، می‌توانند با بهره گرفتن از داده کاوی و دیگر تکنولوژی های اطلاعاتی مدیریت مشتری را به صورت آسان ترو کاراتر اجرا کنند.

– وب، ابزار جدیدی را برای کسب و کار و بازاریابی ایجاد ‌کرده‌است، به طوری که می توان به تعداد بیشتری از مشتریان در زمان واحد خدمات ارائه نمود.

به طور کلی دوره تکامل CRM به سه فاز تقسیم می شود (Kam wa, 2001):

۲-۳-۱-۱- پیش از مرحله تجارت الکترونیک

شرکت ها عمدتاًً از تلفن و فکس به عنوان کانال های مهم ارتباط با مشتری استفاد ه می‌کردند. ظهور کسب و کار الکترونیک که نقش مهمی را در وارد کردن CRM و پیشخوان^[۱۵] سازمان ایفا نمود. با افزایش رقابت و نیاز مشتریان به ‌پاسخ‌گویی‌ سریع و ارائه خدمات منحصر به فرد به آنان شرکت ها شرو ع به پرداختن به جنبه‌های مختلف مدیریت ارتباط با مشتری در توسعه سازمان نمودند.

۲-۳-۱-۲- دوره پیش از کسب و کار الکترونیک

در این دوره پست الکترونیک و وبسایت ها به عنوان کانال های بزرگ ارتباط با مشتری، علاوه بر تلفن و فکس مورد استفاده سازمان ها قرار گرفتند. سیستم های مدیریت ارتباط با مشتری در این مرحله، با ابزارهای موجود در پیشخوان سازمان و تعاملات موجود در وبسایت ها شکل گرفتند و مشکل موجود در این مرحله، یکپارچگی کانال های مختلف ارتباط با مشتری بود. رویکردهای مجزا منجر به ایجاد نقاط برخورد مجزای مشتری شده و موجب ناتوانی در ردیابی اطلاعات و فعالیت های مشتری در کانال های ارتباطی چندگانه گردید.

۲-۳-۱-۳- مرحله رشد کسب و کار الکترونیک

با رشد کسب و کار الکترونیک سیستم CRM به جای حرکت به سمت ابزارهای کاربردی ساده، به سمت سطوح استراتژیک سازمان حرکت کردند. در این مرحله سازمان ها از سیستم‌های CRM به عنوان ابزار توسعه سازمانی در جهت رسیدن به تعاملات منحصر به فرد با مشتری در کلیه کانال های چندگانه، شخصی سازی خدمات ارائه به مشتریان را میسر می‌سازد. سیستم CRM با هدف ترکیب فعالیت های پیشخوان سازمان با فعالیت های پسخوان^[۱۶] سازمان می‌تواند با سیستم های برنامه ریزی منابع سازمان^[۱۷](ERP) و مدیریت زنجیره تأمین^[۱۸](SCM) و نیز ابزارهای تحت وب یکپارچه شوند.

۲-۳-۲- تعاریف مدیریت ارتباط با مشتری^[۱۹]

واژه CRM مخفف (Customer Relationship Management) یا سیستم مدیریت ارتباط با مشتری است در حقیقت این سیستم ها راهبردی است برای جمع‌ آوری نیازها و رفتارهای تجاری مشتریان تا به ایجاد روابطی قوی تر با آن ها منجر شود. در نهایت رابطه قوی با مشتریان مهمترین رمز موفقیت هر کسب و کار است. CRM از سه بخش اصلی تشکیل شده است: مشتری^[۲۰]، روابط^[۲۱] و مدیریت^[۲۲]، منظور از مشتری؛ مصرف کننده نهایی است که در روابط ارزش آفرین، نقش حمایت کننده را دارا می‌باشد. منظور از روابط؛ ایجاد مشتریان وفادارتر و سودمندتر از طریق ارتباطی یادگیرنده می‌باشد و مدیریت عبارت است از؛ خلاقیت و هدایت یک فرایند کسب و کار مشتری مدار و قرار دادن مشتری در مرکز فرایندها و تجارب سازمان. امروزه در سازمان‌ها به مدیریت ارتباط با مشتری، اهمیتی استراتژیک داده شده است. در شرایط دشوار رقابت، ارتباط به هنگام و سازمان یافته با مشتریان، مناسب ترین راه افزایش رضایت مشتری، افزایش فروش و در عین حال کاهش هزینه هاست. با توجه ‌به این مسائل، مدیریت ارتباط با مشتری در سازمان ها، نوعی استراتژی تجاری به شمار می رود (آقاداود، ۱۳۸۵).

متخصصان و نظریه پردازان هر کدام تعاریف مختلفی از مدیریت روابط مشتریان ارائه می‌دهند که می توان آن ها را در چهار گروه کلی (به عنوان استراتژی، فناوری، فرایند و سیستم اطلاعاتی) طبقه بندی کرد (الهی و حیدری، ۱۳۸۷). اگر از سه متخصص CRM این سوال پرسیده شود که CRM چیست؟ می توان به ۴ پاسخ مختلف دست یافت. گروهی CRM را استراتژی، برخی فناوری و بعضی ها فرایند و دسته ای دیگر آن را سیستم اطلاعاتی به شمار می آورند. در اینجا چند مورد از تعاریف CRM ارائه می شود.

۲-۳-۲-۱- تعریف مدیریت ارتباط الکترونیکی با مشتری (ECRM)

فیلیپ کاتلر^[۲۳] صاحب نظر نامی بازاریابی، مدیریت ارتباط الکترونیکی با مشتری (ECRM) را بخشی از مفهوم کسب و کار الکترونیکی می‌داند که استفاده از ابزارها و سکوهای الکترونیکی را برای هدایت امور شرکت ها تشریح می‌کند و مؤسسات را قادر می‌سازد که به مشتریان خود سریع تر و دقیق تر، در دامنه زمانی و مکانی وسیع، و با هزینه کمتری، خدمات رسانی کرده، بتوان کالاها و خدمات به مشتری را سفارشی سازی و اختصاصی سازی کرد (الهی و حیدری، ۱۳۸۷).

۲-۳-۲-۲- مدیریت ارتباط یکپارچه با مشتری (ICRM)

می توان یادآور ساخت که برخی کشورهایی که در این موعد زمانی، یعنی الحاق به عهدنامه می پیوندند باید همگام و همپای با دیگر کشورهای اعضای اصلی طرف های متعاهد گام بردارند و در واقع از همان رژیم حقوقی تعیین و تدوین شده پیروی نمایند. کشورهای ملحق شونده باید طبق قوانین از پیش تعیین شده دست به اقدام یا اتخاذ تضمینی در این راستا گرفته، ‌مگر نه در غیر این صورت اگر مغایر با اهداف قبلی عمل یا تصمیمی اتخاذ شود، هدف معاهده را به طور کلی تغییر داده و به قول معروف دیگر آن عهدنامه ی سابق نبوده و منجر به ایجاد عهدنامه و توافقی جدید در میان اعضاء خواهد شد. در بند ۱ ماده ۱ میثاق جامعه ی ملل مقرر می‌دارد: ورود(الحاق) کشورها به میثاق باید بدون اعلام هر گونه شرطی صورت گیرد.

به نظر می‌رسد که، در برخی معاهدات حق شرط در مرحله ی الحاق ممنوع شده باشد.

گفتار هفتم: معاهده چیست؟

ابتدا معاهده را از نظر لغوی مورد بحث و بررسی قرارخواهیم داد.

از لحاظ زبان شناختی معاهده این گونه تعریف شده است: ریشه ی معاهده عهد است که، به معنای قول یا تعهد است. معاهده اسم فعل عاهد به معنای بستن پیمان میان دو شخص است. عهد، میثاق، قرارداد، پیمان یا توافقی می‌باشد که هرگاه بسته و به اجرا گذارده شود به تعهد و یا پایبندی نیاز دارد.^[۲۳]

به نظرمی رسد که، اگر تعهدی میان دو طرف بر سر هدفی واحد شکل گیرد طرفین ملزم به رعایت آن تعهد در میان خود می‌باشند. چرا که انسان ها خود را متعهد می نمایند و ملزم به رعایت آن هستند. سرپیچی از آن هدف تعهد شده جرم بوده و در اکثر اوقات ضمانت اجرایی خاصی مشمول آن تخطی خواهد شد.

بخش اول: معاهده در حقوق بین الملل.

در حقوق بین الملل، هر پیمانی که میان تابعان نظام بین‌المللی بسته شود، معاهده نام دارد که در قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰، معاهده مفهومی ‌به این وسعت نداشت و فقط تعهدات مکتوب دولت‌ها را شامل می شد. امروزه کشورها بیش از پیش نیاز به همکاری و برقراری رابطه با یکدیگر دارند. به طوری که دنیا به یک دهکده ی جهانی تبدیل شده است. در همین میان، برخی منافع مشترک در میان کشورها وجود دارد که، کشورها را به سمت همکاری با یکدیگر سوق می‌دهد. کشورها، بدون نیاز به یکدیگر نمی توانند به حیات سیاسی و حقوقی و… خود ادامه دهند و به عنصری منفعل و منزوی در دنیا تبدیل خواهند شد. کشورها نه به خواسته ی خود بلکه به اجبار برای حفظ منافع و برطرف نمودن نیازهایشان در سطح بین‌المللی، نیازمند برقراری ارتباط با یکدیگر در قالب مقاوله نامه یا پیمان نامه و عهدنامه می‌باشند. در ماده ۲ کنوانسیون وین آورده شده:

در واقع معاهده نوعی توافق بین‌المللی است.

توافق بین‌المللی، به معنای وسیع کلمه عبارت است از عمل حقوقی است که: از تراضی دو یا چند جانبه میان تابعان حقوق بین الملل ایجاد گردد و مشمول حقوق بین الملل باشد.

باید گفت توافق دارای خصوصیات زیر می‌باشد:

۱ـ هیچ گونه شرط صوری مثلاً کتبی بودن برای توافق بین‌المللی لازم نیست.

۲ـ بین تابعان حقوق بین الملل و نه اشخاص خصوصی منعقد شده باشد.

۳ـ مشمول حقوق بین الملل با شد و نه حقوق داخلی یک کشوری معین.

۴ـ دو یا چند جانبه باشد و نه یک جانبه.^[۲۴]

همان طور که در شماره ی ۱ توضیحی آورده شد، کتبی بودن ضروری نبوده و می‌تواند به طور ضمنی و یا شفاهی منعقد شده باشد. در حالی که، یکی از شرایط اصلی معاهده کتبی مدون بودن متون آن است معاهده شرایط زیر را دارا است:

۱ـ آزادی در نحوه ی کتبی بودن:

طبق ماده ی ۱۱ کنوانسیون وین ۱۹۶۹، نحوه و شکل التزام بسته به نظر و توافق کشورهای طرف آن است و هیچ محدودیتی در این امر نیست. ‌ممکن‌است معاهده تشریفاتی یا رسمی در مراحل طولانی باشد یا برعکس ساده و در مدتی کم و به سرعت و تشریفات کمترامضاء گردد .

۲ـ معاهده باید میان تابعان حقوق بین الملل منعقد گردد:

یک معاهده باید بین دولت‌ها و سازمان های بین‌المللی منعقد شود. اما اگر قراردادها و موافقتهایی بین قوم و یک دولت یا جمعیت و قبیله ای بیگانه که از نظر بین‌المللی هویتی مستقل برای آن ها شناخته نشده است حاصل گردد، چنین قرار و موافقتی معاهده بین‌المللی و حتی توافق بین‌المللی نخواهد بود. زیرا، هیچ یک از طرفین آن ها از تابعان حقوق بین الملل نیستند. حتی قراردادهای مختلف مانند اعطای امتیازات و…. که بین دولت و یک شخص حقیقی و حقوقی خارجی (خصوصی) منعقد شود، معاهده ی بین‌المللی نیست. مثل قراردادهای نفتی بین دولت ایران و شرکت‌های عضوکنسرسیوم مورخ ۱۳۳۳ . ولی پیمان هایی که میان سریرمقدس و واتیکان و کشورهای کاتولیک مذهب بسته شده و یا موافقت نامه هایی که میان سازمان های بین‌المللی بسته شد، معاهده نامیده می‌شوند.

۳ـ معاهده باید مشمول قواعد بین‌المللی باشد:

معاهده ی بین‌المللی، تابع قواعد بین‌المللی حقوقی است و شامل اصول حقوقی و سیاسی بین‌المللی می‌باشد. معاهده ای که دارا ی قواعد بین‌المللی و جهانی نباشد، نمی توان معاهده نامید و فقط نوعی قرارداد یا توافق خواهد بود.

۴ـ معاهده باید دو یا چند جانبه باشد:

اعلام یک جانبه یا تعهد یک دولت، فی المثل اعلامیه ی رئیس جمهور یا نخست وزیر و یا حتی اقدامات و تصمیمات مشابه دو دولت بدون اینکه نسبت به انجام آن ها قبلاً توافقی شده باشد حتی از نظر حقوق ‌دانان اصولاً یک معاهده ی چند جانبه از تعدادی معاهده ی دوجانبه تشکیل شده است. اما به تدریج معاهده ی چند جانبه با شکل و محتوای خاص خود در سطح بین الملل تدوین یافته، به یک اقدام قانونگذاری شباهت دارد تا یک رابطه ی قرارداد ی.

متاسفانه باید گفت، در ایران نویسندگان حقوقی با آوردن کلمه ی قرارداد در حقوق مدنی و کلمه ی معاهده و توافق در حقوق بین الملل سبب آشفتگی اوضاع این دو تعریف درعرصه ی حقوقی شده اند.^[۲۵]

مثلاً در تعریفی که از معاهده در حقوق بین الملل کرده‌اند آورده اند که:

قرارداد، توافقی علنی بین دو یا چند موضوع حقوق بین الملل می‌باشد که به دنبال آن حق و تکلیف مشخصی را برای هر یک از طرفین قرارداد به وجود می آورد. این تعریف بسیار مهم است. منظوراز دو یا چند موضوع در حقوق بین الملل و یا آوردن کلمات حق و تکلیف چه بوده است؟

در اصل ۲۴ قانون اساسی سابق ایران مورخ ۱۳۲۴هجری قمری، آمده بود که، استتار عهدنامه ها مجاز می‌باشد. پس با توجه به تعریف فوق علنی بودن از شرایط معاهده نیست و در هیچ متن حقوقی یا مقاوله نامه ای ‌به این مورد اشاره ای نشده است.

چرخه عملیات تجاری از جمله منبع یابی، تولید و لجستیک همیشه از جمله عوامل اصلی هستند که به مسائل زیست محیطی نسبت داده می‌شوند. با افزایش مسائل زیست محیطی، آگاهی از استفاده محصولات دوستدار محیط زیست به طور جهانی افزایش یافته است.(Yew ling, 2013, p 14503)

بازاریابی سبز نهضتی است که در سال های اخیر به دنیای بازاریابی راه یافته و بیشترین تمرکز خود را بر روی تعادل اکولوژیکی زمین و بقا در آینده قرار داده است. بازاریابی سبز اکنون فراتر از یک پارادایم و نگرش ویژه، مزیت رقابتی برای شرکت ها، سازمان ها و مؤسسات می آفریند. چنین پارادایمی اکنون به دستورالعمل های وسیع شرکت ها و مؤسسات انجامیده است تا بیش از پیش مجموعه متنوعی از پیوندها را در این ارتباط لحاظ کند.(صائمیان و زارع پور،۱۳۸۹،ص ۲۶)

از طرف انجمن بازاریابی امریکا به سال ۱۹۷۶ آمده است: بازاریابی سبز مطالعه جنبه‌های مثبت و منفی بازاریابی بر روی آلودگی و کاهش منابع انرژی و سایر منابع است. (نوری،۱۳۹۱،ص۴)

بازاریابی زیست محیطی که به بازاریابی سبز مشهور است را می‌توانیم تلاشی عنوان کنیم که یک شرکت برای طراحی، ترفیع، قیمت گذاری و توزیع محصول خود؛ طوری که حفاظت محیط زیست را ترویج دهد، انجام می‌دهد. بازاریابی سبز فعالیتی است که هر گونه مبادله ای را که قصد بر آورده کردن نیازها و خواسته های مشتریان را دارد، تسهیل و ضمانت کند. البته این نیازها و خواسته ها خود نیز باید طوری باشند که کمترین آثار زیان آور را بر محیط داشته باشند.(Cherian&Jacob, 2012, p 118)

بازاریابی سبز فرایندی اجتماعی است که افراد و گروه ها از طریق مبادله محصولات و ارزش آن ها، نیازها و خواسته های خود را از طریق یک روش اخلاقی که اثرات منفی بر محیط زیست را حداقل کند، برآورده می‌کند.(Rex & Baumann, 2007, p568)

سالمون و استوارت^[۲۹] بازاریابی سبز را چنین تعریف می‌کنند: ” یک استراتژی بازاریابی است که از طریق ایجاد مزایای قابل تشخیص محیطی ‌بر اساس آنچه که مشتری انتظار آن را دارد از محیط حمایت می‌کند”(رنجبر،۱۳۸۹،ص ۹۱)

سونتونسمی^[۳۰] بازاریابی سبز را به عنوان فعالیت های شرکت هایی تعریف می‌کند که نسبت به محیط زیست یا مسائل سبز نگران هستند و این نگرانی خود را با ارائه کالا و خدمات زیست محیطی برای رضایت مصرف کنندگان و جامعه ابراز می‌کنند(Shah and Pillai,2012,p25)

بازاریابی سبز تلاش استراتژیک سازمان در عرضه محصولات دوستدار محیط زیست به مشتریان می‌باشد. رویکرد بازاریابی سبز در کشورهای بیشماری مورد استقبال قرار گرفته است و در آن بازاریابان در تلاش هستند تا هزینه های مرتبط با محیط زیست را در فرایند تصمیم گیری خرید وارد کنند. بنا به تعریف، بازاریابی سبز در برگیرنده تمام فعالیت های طراحی شده به منظور ایجاد و ساده سازی هر نوع مبادله ای است که با حداقل آسیب به محیط زیست به ارضای نیازها و خواسته های افراد بپردازد. هدایت این نیازها و خواسته ها در بازارهای مختلف به نوعی از مصرف که حداقل زیان به محیط زیست را به همراه داشته باشد، از مسئولیت های اجتماعی بازاریابی می‌باشد. سازمان ها به هنگام طراحی محصولات علاوه بر مد نظر قرار دادن معیارهای سبز مورد نظر مصرف کنندگان، می بایست به نقش ها و اثرات متفاوتی که این محصولات در بازارهای مختلف ایفا خواهند کرد نیز، توجه نمایند. در برخی بازارها مانند محصولات پاک کننده و محصولات کاغذی میزان تغییراتی که در پاسخ به چالش های زیست محیطی صورت می‌گیرد بسیار گسترده است، اما در برخی بازارهای دیگر مانند خدمات مالی و کامپیوتر، تغییر تا حدی محدودتر است. اندازه گیری و درک عملکرد نسبی محصولات از لحاظ زیست محیطی نیز اهمیت دارد، زیرا در بازاریابی ممکن است عملکرد خوب یک محصول در بازاری خاص منجر به کسب مزیت رقابتی نشود، اما مسلماًً عملکرد ضعیف می‌تواند یک خطر استراتژیک ایجاد کند و منجر به ضعف رقابتی شود. در نتیجه تجزیه و تحلیل چند بعدی عملکرد زیست محیطی محصولات، بدان دلیل که از عوامل بسیاری تأثیر می پذیرد و در ارتباط مستقیمی با محصولات رقبا می‌باشد، الزامی است. از این رو مصرف سبز نه تنها به عنوان موضوعی حیاتی، بلکه به عنوان روندی بلند مدت که تغییرات ارزش‌های اجتماعی را منعکس می‌کند، در خور توجه است. (خلیل،۱۳۹۰،ص۸۷)

از دیگر تعاریف بازاریابی سبز می توان به موارد زیر اشاره کرد:

– بازاریابی سبز به توسعه و بهبود قیمت گذاری، ترفیع، توزیع محصولاتی اطلاق می شود که به محیط آسیب نمی رساند.(دعایی،۱۳۸۵، ص۲۱)

– بازاریابی محصولاتی که از نظر زیست محیطی ایمن به شمار می‌آیند.

– فرایند فروش محصولات و یا خدمات بر اساس منافع زیست محیطی

– ‌بازاریابی سبز شامل طیف وسیعی از فعالیت ها از قبیل: اصلاح محصولات، تغییر فرایند تولید، تغییرات بسته بندی و همچنین اصلاع تبلیغات می شود.

– بازاریابی سبز به طور عمده درباره ساخت چیزهای سبزی است که عادی نشان داده شوند؛ نه ساخت چیزهای عادی که سبز نشان داده شوند.(Singh&Pandey, 2012, p 23)

با توجه به اهمیت بازاریابی سبز و توجه به مسئولیت شرکت ها در قبال جامعه و محیط زیست، برخی از شرکت های مطرح جهانی از بازاریابی سبز برای تولید محصولاتشان استفاده می‌کنند که در ذیل به نمونه هایی اشاره می شود.

مک دونالد به دلیل افزایش نگرانی مصرف کنندگان ‌در مورد تولید پلی اورتان و تخریب لایه اوزون، بسته بندی محصولاتش را با کاغذ مومی عوض کرد.

تولید کنندگان تن ماهی به دلیل افزایش نگرانی ها در زمینه ماهیگیری بیش از حد و در نتیجه مرگ دلفین ها، روش های ماهی گیری خود را اصلاح کردند.

زیراکس کاغذ فتوکپی بازیافت شده با کیفیت بالا را در تلاش برای ‌پاسخ‌گویی‌ به نیاز شرکت ها برای محصولاتی که کمتر برای محیط زیست مضر باشند، معرفی کرد.(مفیدیان، ۱۳۹۱،ص ۶)

۲-۱-۱۴- بازاریابی سبز در مسیر تکامل

در طول چند دهه گذشته جهان شاهد رشد نمایی در شمار اخبار و فعالیت هایی است که توسط ‌گروه‌های حامی محیط زیست ترویج داده شده و روی صدمات زیست محیطی تمرکز کرده‌اند.(Thogersen, 1996, p557)

به طور کلی این قبیل فعالیت ها در زمینه حفاظت و نگهداری از محیط زیست متمرکز شده و مترصد نشان دادن تأثیر آن بر نگرش ها و رفتار مصرف کننده هستند. ( Do Paço & Raposo,2008,p134)

بازاریابی سبز تاکنون در مسیر تکامل خود مراحل متفاوتی را طی ‌کرده‌است که هر مرحله و عصری دارای ویژگی های خاصی بوده است و معمولاً بنا به شرایط و نیازهای محیطی تغییر کرده و وارد عصر جدیدی شده است. بازاریابی سبز تاکنون سه عصر را طی ‌کرده‌است که به شرح زیر می‌باشد:

الف) پیرمردی در روستا مالک مبذر ۱۰۰ من زمین زراعی است که اکثر افراد این منطقه زارع و کشاورزند وقتی فوت می‌کند ۱۰ الی ۱۵ ورثه از او جا مانده چون مناطق عشایری خانواده های پرجمعیت دارند برابر قانون منع تجربه و تبدیل اراضی کشاورزی که فعلاً نیز این قانون حاکم است و نمی گذارد اراضی کشاورزی به مقسم های کوچکتر تقسیم شود لذاناچاراً ۱۰۰ من زمین زراعی یکجا باید تنها به یک نفر انتقال داده شود و سند تنها بنام یک نفر صادر می شود، در چنین مواردی چون جمع کردن ۱۵ نفر به علت مشاغل کشاورزی و دامداری و مهاجرت در دفترخانه جهت انتقال سهام خود به یک نفر دشوار است لذا بعضی از ورثه به سادگی و به قصد همکاری با سایر وراث شناسنامه ورثه غایب را می آورند و قصد امضاء سند انتقال ملک را دارند که بنام یکی از برادر یا خواهر آن ها شود بدون آنکه بخواهند در قبال انتقال سهم الارث خود ناشی از زمین زراعی به دیگری وجهی دریافت دارند یا امتیازی بگیرند. حتی گاهاً که سردفتر متوجه عمل آن ها می شود اصرار می‌کنند و سردفتر را قسم می‌دهند که بگذارد جای ورثه غایب امضاء کند تا مشکل برادر یا خواهرش که دسترسی به او ندارد و می‌خواهد سند را بنام خود کند حل شود. به طور کلی عناصر جرم از قبیل قلب آگاهانه حقیقت و وجود عنصر متقلبانه و سؤنیت در چنین صحنه هایی مفقود است و تنها و تنها ریشه در ناآگاهی مردم به آثار جرم جعل سند رسمی دارد.

این نوع جعل در میان ورثه اناث بیشتر رایج است زیرا یک خواهر می‌خواهد بجای خواهر امضاء کند و به علت پوشش حجاب و چهره و شباهت عکس آن ها رو ی شناسنامه تشخیص و احراز هویت دشوار است و بسادگی سردفتر فریب می‌خورد. وقتی در محل کار متوجه کار ناشایست آن ها می شوم از آن دختر روستایی می پرسم چرا می خواهی جعل کنی و بجای خواهرت امضاء کنی؟ می‌گوید :

ما دخترها در جوامع روستایی و بختیاری سهمی از زمین کشاورزی نمی خواهیم و نمی توانیم کشاورزی کنیم و راضی هستیم که سهم خودمان را به فرزند ذکور و برادرمان بدهیم و به قصد کمک به او و خیرخواهی می خواهم جعل کنم.

تنها راه ‌پیش‌گیر از این دسته از جرائم جعل سند رسمی فقط بالا بردن آگاهی جامعه است تا جهل به قانون هست جرم جعل سند رسمی نیز در جامعه ریشه دارد و موجب اختلال در نظم اجتماعی جامعه می‌گردد.

ب) مثال دوم در اسناد اتومبیل ها اتفاق می افتد در مواردی که مالک اتومبیل فوت می‌کند و سند باید بنام یکی از ورثه شود باز هم همین مشکل وجود دارد بعضی ورثه خارج کشورند بعضی ورثه در شهر دیگری مشغول کارند و فرصت حضور در دفترخانه ندارد و به سایر دلایل دیگر بعضی از ورثه بدون سوء نیت شناسنامه ورثه غایب را می آورند و با حضور در دفترخانه قصد انتقال اتومبیل به احدی از ورثه را دارند می خواهند بجای ورثه غایب سند انتقال را امضاء کنند.

ج) مثال سوم برای تنظیم اسناد تعهدات دانشجویی زیاد اتفاق می افتد. دختر مقیم ایذه در تهران قبول شده، دانشگاه می‌گوید باید تعهد نامه رسمی بیاوری تا ترا در خوابگاه راه بدهیم یا وام دانشجویی به شما بدهیم. چون از طرفی نمی تواند به شهرستان خود بیاید و از طرفی در تهران غریب است و کسی ضامن او نمی شود ناچاراً پدرش در شهرستان ایذه به قصد رفع مشکل دخترش در تهران آن خواهرش که شباهت با او دارد یا دختر همسایه را به دفترخانه می آورد که بجای او سند تعهدنامه دانشجویی را امضاء کند و سند را از دفترخانه بگیرد برایش بفرستد تا مشکلش حل شود بدون اینکه آن خواهر حتی اطلاع داشته باشد برای چه به دفترخانه آمده یا می‌داند ولی قصد همکاری با پدر و رفع مشکل خواهر خود را دارد.

در همه این مثالها جوهره اصلی جرم جعل سند رسمی جهل و ناآگاهی جاعلان به آثار کار خود است.

در واقع جعل سند به دو گونه است : ۱ـ جعل جاهلانه که بر شمریم و عناصر واقعی جعل از قبیل قصد متقلبانه و سؤنیت جهت قلب حقیقت در آن موجود نیست.

۲ـ جعل رندانه که با آگاهی کامل از عناصر جرم و سؤ نیت و قصد متقلبانه است که جاعل با علم و عمد متوسل به جعل سند شده تا به منافعی از این طریق دست یابد.

۲ـ انگیزه اضطرار و جعل :

این تفاوت‌ها می‌تواند شامل موارد ذیل گردد:

۱ـ محارب فردی است که به قصد بر هم زدن امنیت عمومی و ایجاد رعب و وحشت عمومی دست به اسلحه می‌برد اما باغی فردی است که علیه امام عادل یا حاکم شرع خروج می‌کند و لو آنکه قصد ارعاب و اخافه را برای مردم نداشته باشد. به کلام دیگر محاربه یک جرم علیه امنیت ملت شمرده می شود. به همین جهت است که شارع و قانون‌گذار به دلیل حفظ و صیانت کامل از نظم و آرامش عمومی، مجازات‌های شدیدی را برای عمل محارب تعیین نموده است. این در حالی است که عمل بغی بیشتر از آنکه یک جرم علیه امنیت مردم تلقی شود، به عنوان جرم علیه دولت و حاکمیت شمرده می شود. به همین دلیل است که شارع و قانون‌گذار تا حدود زیادی نسبت به باغیان سیاست وفق و مدارا در پیش گرفته است.

۲ـ برای تحقق جرم بغی به کار بردن وسیله اعم از اسلحه و غیر آن ضروری نیست، لیکن برای تحقق محاربه استفاده از اسلحه ضروری است.

۳ـ ضمانت اجراهای بزه محاربه دارای تفاوت‌های زیادی با مجازات جرم بغی می‌باشد. مجازات‌های محاربه همان انواع چهارگانه ای است که در قانون مجازات هم به آن ها اشاره شده، اما برای عمل باغی حدّ شرعی خاصی تعیین نگردیده است. تنها در جهت مبارزه با، باغیان دستور قتال و جهاد داده شده و به همین دلیل بوده است که فقها بحث آن را در کتاب جهاد مطرح کرده‌اند.

۴ـ تحقق بزه بغی به صورت فردی امکان پذیر نبوده و به همین دلیل حرکت باغیان به صورت گروهی صورت می‌گیرد لیکن بزه محاربه، به صورت فردی و گروهی امکان پذیر می‌باشد.

۵ـ توبه مرتکب جرم محاربه پس از دستگیری پذیرفته نمی شود اما توبه باغی پذیرفته می شود مگر اینکه دارای تشکیلاتی باشند و منهدم نشده باشند.

۶ـ برای تحقق محاربه تفاوتی میان مسلمانان و غیر مسلمانان نمی باشد ولی در جرم بغی، باغی خود مسلمان است لیکن حاکم اسلامی را به خاطر شبهه ای که از او دارد، قبول ندارد.^[۲۵۴]

آنچه در جهت تفاوت بین مفاهیم محاربه و بغی بیان گردید بر مبنای دیدگاه های اکثریت فقهای امامیه می‌باشد ولی در این زمینه دیدگاه فقهی دیگری نیز وجود دارد که جرم انگاری محاربه را بر خلاف دیدگاه اکثریت فقهای امامیه، در راستای مقابله با کسانی می‌داند که با حکومت اسلامی به مبارزه بر می خیزند و به کارگیری آن را درباره افرادی که به قصد بر هم زدن امنیت عمومی مردم دست به اسلحه می‌برند، بر خلاف ظواهر ادلّه نقلی موجود می دانند.^[۲۵۵]

۳ـ۲ـ۲ـ۴ـ۳ـ کیفر بغی و تأثیر توبه در سقوط مجازات باغی

بر اساس آنچه قبلاً بیان گردید، در کتب فقهی و بر اساس آیه نهم سوره حجرات برای مقابله با باغی دستور قتال و جهاد داده شده است. در قانون مجازات اسلامی هم طبق ماده ۲۸۷ که بیان می‌دارد: « گروهی که در برابر اساس نظام جمهوری اسلامی ایران قیام مسلحانه کند، باغی محسوب می شود و در صورت استفاده از سلاح، اعضای آن به اعدام محکوم می‌گردند.» در ماده ۲۸۸ هم بیان می شود که چنانچه اعضای گروه باغی قبل از درگیری و استفاده از سلاح چه در صورت وجود سازمان و مرکزیت و چه در صورت نبود سازمان و مرکزیت دستگیر شوند، برای آن ها حبس تعزیری تعیین شده است. طبق ماده ۱۱۴ قانون مجازات اسلامی، در جرایم حدی از جمله بغی به استثنای قذف و محاربه، توبه مجرم قبل از اثبات جرم موجب سقوط مجازات می‌گردد. در صورت اثبات جرم و اقرار خود مجرم هم، دادگاه می‌تواند برای مجرم تقاضای عفو نماید.^[۲۵۶]

۳ـ۲ـ۲ـ۵ـ افساد فی الارض

۳ـ۲ـ۲ـ۵ـ۱ـ تعریف افساد فی الارض

افساد در لغت به معنای تباه کردن و از بین بردن آمده است.^[۲۵۷] این معنا را می توان در کتاب لغت دید، به گونه ای که همگی آن ها همین معنا را برای افساد آورده اند. اما گاه افساد را در مقابل اصلاح می دانند. بعضی هم « خروج الشِی عن الاعتدال؛ خارج شدن از حدّ اعتدال » را فساد می دانند.^[۲۵۸] در این صورت کسی که بخواهد امری را از حدّ اعتدال خارج کند، مفسد است. مثلاً برهم زننده نظم و اعتدال جامعه را می توان مفسد دانست. چنان که در فقه راهزنان، مفسد فی الارض دانسته شده اند. فساد در اصطلاح کاربردی دارد که نشأت گرفته از معنای لغوی آن است. مثلاً در فقه کلمه فساد الفسد ‌به این معنا است که عقد باطل شد و از بین رفت و دیگر هیچ اثر حقوقی بر آن مترتب نمی شود.

بحث افساد فی الارض در کتب فقهی اعم از کتب اهل سنت و شیعه، ذیل مبحث محاربه مطرح شده، به گونه ای که اکثریت قریب به اتفاق فقهای اسلامی افساد فی الارض را معادل محاربه می دانند.^[۲۵۹] اما بعضی از فقهای اسلامی اعم از شیعه و سنی، افساد فی الارض را جرمی جداگانه از محاربه دانسته اند و بعضی از مصادیق آن را نام برده اند، ولی متأسفانه هیچ ملاک و قاعده ای به دست نداده اند که چرا و بر اساس کدام قاعده، این ها مفسد فی الارض هستند.^[۲۶۰] مثلاً در کتب فقهی همچون الام تألیف محمد بن ادریس شافعی، المغنی تألیف ابن قدامه، اصلاً بحثی از افساد فی الارض وجود ندارد. اما در بعضی از کتب فقهی اهل سنت اینگونه آمده است که افساد فی الارض شامل تمام اقسام شر می شود که از جمله آن زورگیری است.^[۲۶۱]

‌در مورد کتب فقهی شیعه به طور کلی می توان گفت که تمامی آن ها افساد فی الارض را به معنای محاربه گرفته اند و فقط در بعضی از کتب فقهی شیعی، اشخاصی مانند زورگیر و رباینده انسان و کفن دُزد، در صورتی که این کار را تکرار کند مفسد فی الارض شناخته شده اند. در قانون مجازات اسلامی نیز در کتاب حدود جرم افساد فی الارض و بغی با هم بیان شده اند. در قانون مجازات سال ۱۳۷۰ محاربه و افساد فی الارض به عنوان یک جرم در نظر گرفته شده بود. اما در قانون سال ۱۳۹۲ این دو جرم تفکیک شده و هر کدام به عنوان جرمی مستقل بیان گردیده است.

۳ـ۲ـ۲ـ۵ـ۲ـ مجازات افساد فی الارض و تأثیر توبه در سقوط مجازات آن

طبق ماده ۲۸۶ قانون مجازات اسلامی که جرم افساد فی الارض را تعریف ‌کرده‌است و شخصی که مرتکب این اعمال گردد، مفسد فی الارض محسوب می شود و مجازات قانونی آن اعدام خواهد بود. همچنان که فقهای اسلام اعم از شیعه و سنی معتقدند که خون مفسد فی الارض هدر است. طبق تبصره این ماده نیز چنانچه دادگاه، مواردی را که موجب اثبات جرم می‌گردد، احراز نکند برای مرتکب حبس تعزیری تعیین می شود. از منظر تأثیر توبه بر مجازات مفسد فی الارض لازم به ذکر است که بر اساس ماده ۱۱۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات این جرم نیز در صورت توبه مرتکب ساقط می شود. با در نظر گرفتن این مطلب که اگر قبل از اثبات جرم مفسد فی الارض توبه کند، مجازات او ساقط می شود و اگر توبه بعد از اثبات جرم باشد، دادگاه می‌تواند برای او تقاضای عفو نماید.^[۲۶۲]

۳ـ۲ـ۲ـ۶ـ بررسی توبه در قصاص و دیات

« یا اَیُها الذینَ آمَنوا کُتِبَ علیکُم القصاصَ فی القتلی الحر بالحر و العَبد بالعَبد و الاُنثی بالاُنثی فمن عفی لهُ من اخیر شیً فاتِّباع بالمعروف وَ أواءَ اِلیه باحسان ذلک تخفیفً من ربِّکم وَ رَحمهً فمنِ اعتَدی بعد ذلک فلَه عذابً اَلیم؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، درباره کُشتگان بر شما حق قصاص مقرر شده، آزاد عوض آزاد، بنده عوض بنده و زن عوض زن و هرکس که از جانب برادر دینی اش ( یعنی ولی مقتول )چیزی از حق قصاص به او گذشت شود، باید ( از گذشت ) پیروی کند.»^[۲۶۳]