۳– اجتماع طولی مباشرین و مسببین در ارتکاب رفتار مجرمانه

در بعضی مواقع، مباشر و مسبب در وقوع جنایتی دخالت می‌نمایند به فرض مثال در اثر تصادف، راننده اتومبیل مصدوم می‌گردد به گونه‌ای که اگر مصدم به بیمارستان اعزام نشود، حسب متعارف با انقضای مدت معینی، مصدوم فوت می‌کند. لیکن مصدوم به بیمارستان اعزام می‌شود و پرستار، سهواً داروی نامناسب به مصدوم تزریق و فوت می‌کند با فوت مصدوم این مسئله مطرح می‌گردد که آیا راننده مقصر به عنوان سبب، مسئوول فوت می‌باشد یا پرستار که به عنوان مباشر، سهواً داروی غیرمجاز به مصدوم تزریق نموده است. (صلحی، ۱۳۸۹، ۱۵۰) این فرض به نظر نگارنده از طرف مقنن در ماده ۵۲۶ ق.م.ا. پیش‌بینی شده است که: «هرگاه دو یا چند عامل [به نحو طولی]، برخی به مباشرت و بعضی به تسبیب در وقوع جنایتی تأثیر داشته باشند، … و … جنایت مستند به تمام عوامل باشد به طور مساوی ضامن می‌باشند مگر تأثیر رفتار مرتکبان متفاوت باشد که در این صورت هر یک به میزان تأثیر رفتارشان مسئوول هستند … .»

گفتار سوم- اجتماع علل طولی و عرضی در ارتکاب رفتار مجرمانه

تشخیص رابطه علیت در شرایطی که فقط یک عامل در وقوع جرم دخالت دارد، آسان است. لیکن احراز رابطه علیت در مواردی که علل و عوامل متعدد در طول و عرض همدیگر، در وقوع جرم تأثیر و دخالت دارند با دشواری و پیچیدگی بیشتری روبرو می‌باشد. به عنوان مثال اگر فرد (پ) توسط آقایان (الف) و (ب) به وسیله سلاح گرم و سرد به نحو موازی دچار صدمه و آسیب شده باشد به نحوی که هر یک از صدمات یا حتی هر دو آن‌ ها صلاحیت ایجاد قتل را داشته باشند و بعد از آن مجنی‌علیه از طرف آقایان (ت) و (ث) که از عوامل بیمارستان می‌باشند به طوری که با تجویز داروی نامناسب از طرف یکی و آلوده کردن دارو به سم از طرف دیگری و تزریق دارو از طرف پرستار ناآگاه، منجر به فوت (پ) می‌گردد و پزشکی قانونی علت مرگ (پ) را تمام عوامل اعلام می‌کند در این مثال رفتار آقایان (الف) و (پ) به صورت اجتماع موازی در وقوع قتل و اقدام آقایان (ت) و (ث) به صورت اجتماع طولی در وقوع جنایت بوده است. لذا این سؤال مطرح می‌باشد که کدام یک از عوامل مسئوول قتل (پ) می‌باشد؟

در پایان این مبحث باید گفت از جمله صورت‌های دخالت مرتکب یا مرتکبین در ارتکاب قتل عمدی اجتماع علل طولی یا عرضی و یا اجتماع آن‌ ها می‌باشد. ‌بنابرین‏ رفتار مجرمانه قتل عمدی ممکن است از طرف عامل واحد یا متعدد ارتکاب یابد.

مبحث چهارم- بررسی رابطه علیت در معنای عام آن، از نظر اقسام، مفهوم، انواع، ویژگی‌ها و مفاهیم مشابه و نظریه های رایج در قلمرو رابطه علیت

اکثر جرایم مهم در حقوق جزا از زمره‌ی جرایم مقید می‌باشند، که در آن‌ ها به وجود آمدن یک نتیجه‌ خاص شرط تحقق جرم است. به علاوه، احراز رابطه علیت بین رفتار مرتکب و نتیجه حاصله شرط تحقق مسئولیت کیفری مرتکب در این جرایم می‌باشد که بدون آن وی از مسئولیت کیفری خواهد گریخت. (میرمحمدصادقی، «دیباچه کتاب رابطه علیت استاد یزدالله طاهری‌نسب»، ۱۳۸۸، ۱۳) ‌بنابرین‏، مسأله علیت از دیر باز از مهم‌ترین ابهامات و دغدغه‌های نوع بشر بوده است. به بیان ساده می‌توان گفت، هرگاه میان دو رویداد رابطه‌ای برقرار باشد که یکی بر دیگری اثر گذارد و موجب تغییر یا خلق موجودی نو گردد، میان آن دو رویداد یا شیء رابطه علیت برقرار است. اطراف این رابطه نیز علّت و معلول گفته می‌شوند. علّت، رویداد مقدم و مؤثر در ایجاد رویداد موخر است. معلول نیز رویداد یا وضعیت حادث و نوظهوری است که پیشتر وجود نداشته و در پی علّت به وجود می‌آید. این برداشت ساده و اولیه از علّت و معلول تقریباً مورد وفاق همه‌ کسانی است، که در باب علّیت اظهار نظر و یا تحقیق می‌کنند. (طاهری‌نسب، ۱۳۸۸، ۱۵) لذا این مبحث از شش گفتار تشکیل، که شامل اقسام، مفهوم، انواع، ویژگی‌ها، مفاهیم مشابه و نظریه های رایج در قلمرو رابطه علیت است که به شرح ذیل مورد اشاره قرار می‌گیرد.

گفتار اول- اقسام رابطه علیت در معنای عام

همچنان که پیشتر بیان شد، شرط تحقق مسئولیت کیفری، وجود، احراز و انتساب رابطه علیت به مرتکب رفتار مجرمانه می‌باشد. این بدان معنا است که رابطه علیت در کنار دیگر شروط مورد نیاز مسئوولیت کیفری قرار می‌گیرد. از این مطلب دو نتیجه گرفته می‌شود: نخست این که عدم رابطه علیت برابر است با عدم مسئولیت کیفری؛ دوم اینکه وجود رابطه علیت برای تحقق مسئوولیت کیفری لازم است اما کافی نیست. (نجیب‌حُسنی، ۱۳۸۶، ۸۳) ‌بنابرین‏، منظور از رابطه علیت به معنای عام، اموری است که نتیجه مترتب بر آن بوده و موجد نتیجه انگاشته می‌شود که شامل «علت به معنای خاص، سبب، شرط و رابطه علیت» می‌باشد. برای روشن شدن مطلب، ضروری است که مباحث مربوط به رابطه علیت و مفاهیم مشابه آن، به طور دقیق و صحیح مورد بررسی قرار گیرد.

۱- علت به معنای خاص

با ملاحظه وقایع زیانبار انسانی و اجتماعی می‌بینیم «هر زیان و یا صدمه و آسیب محصول شرایط متعددی است که اجتماع آن ها، برای پیدایش آن زیان کافی می‌باشد و در این مجموعه، هم شرایط مقدم و هم شرایط مقارن با رفتار انسانی که مؤثر در پیدایش زیان هستند، قرار دارند.» (طاهری‌نسب، ۱۳۸۸، ۱۳۱) ‌بنابرین‏، یکی از اقسام دخالت مرتکب در ارتکاب جرائم مباشرت می‌باشد که به آن علت به معنای خاص نیز گفته می‌شود.

۲- سبب

یکی از انحاء دخالت در وقوع جرم، سبب می‌باشد. چنانچه برخی گفته‌اند: «سبب چیزی است که اگر نمی‌بود تلف حاصل نمی‌شد ولی علت تلف چیزی غیر از سبب است.» (محقق حلی، بی‌تا، جلد ۲۵ و ۴۷۶) ‌بنابرین‏، رفتار مادی قتل عمد نیز می‌تواند به صورت سبب انجام پذیرد. چنانچه قانون‌گذار در ماده ۸۸۰ قانون مدنی ارتکاب قتل عمد را از طریق سبب پذیرفته و آن را تنصیص نموده است. ‌بنابرین‏ بررسی این نحوه از دخالت در وقوع جرم می‌تواند بیانگر این معنا باشد که آیا ترک فعل می‌تواند در غالب «سبب» تحقق یابد یا خیر؟

در نظام حقوقی ایران تا قبل از تصویب قانون آیین دادرسی مدنی ۱۳۷۹ دادگاه ها به استناد ماده ۳۷^[۲۲۶] قانون تسریع محاکمات و ماده ۷۲۸^[۲۲۷] قانون آیین دادرسی مدنی سال ۱۳۱۸ به قابل مطالبه بودن عدم النفع حکم می‌دادند همچنین ماده ۹^[۲۲۸] آیین دادرسی کیفری ۱۳۳۹ نیز عدم النفع را به عنوان یک قسم از ضرر به رسمیت شناخته بود.

قانون آیین دادرسی کیفری سال ۱۳۷۸ در بند ۲ ماده بیان می‌دارد، منافعی که ممکن الحصول بوده و در اثر ارتکاب جرم مدعی خصوصی از آن محروم و متضرر می شود قابل مطالبه است، در تبصره ۲ ماده ۱۴ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۹۲ هم همین مسئله ذکر شده است.مواد ۵^[۲۲۹] و ۶^[۲۳۰] قانون آیین دادرسی مدنی و همچنین ماده ۵۳۵^[۲۳۱] و ۵۳۶^[۲۳۲] قانون مدنی نیز با ذکر مصادیق و نمونه هایی از عدم النفع حکم به جبران عدم النفع داده‌اند.^[۲۳۳] لیکن در قانون آیین دادرسی مدنی مصوب ۷۹ قانون‌گذار در مواد مختلف به قابل مطالبه نبودن خسارت ناشی از عدم النفع اشاره نموده است. در ماده ۲۶۷ آمده است” هرگاه یکی از اصحاب دعوا از تخلف کارشناس متضرر شده باشد در صورتی که تخلف کارشناس سبب اصلی در ایجاد خسارت به متضرر باشد می‌تواند از کارشناس مطالبه ضرر نماید. ضرر و زیان ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نیست.” در تبصره ۲ ماده ۵۱۵ نیز قانون‌گذار مقرر داشته است ” خسارت ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نیست و خسارت تأخیر تأدیه درموارد قانونی قابل مطالبه می‌باشد.” دادگاه‌ها نیز در بسیاری از موارد به استناد تبصره۲ ماده۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی حکم به غیر قابل جبران بودن عدم النفع داده‌اند.

به ‌عنوان مثال در تاریخ ۲۹/۳/۶۷ آقایان «م» و«ش» دادخواستی به طرفیت آقای «خ» به دادگاه حقوقی یک سقز تسلیم و تقاضای صدور حکم به محکومیت خوانده به پرداخت مبلغ دویست و هشتاد هزار تومان بابت خسارت به اتوبوس و مبلغ دویست هزار تومان از جهت تقلیل ارزش اتوبوس و دویست و چهل هزار تومان بابت عدم النفع کارکرد اتوبوس از تاریخ ۵/۲/۶۷ لغایت ۵/۴/۶۷ نموده و اظهار می‌دارد اینجانبان به نسبت چهاردانگ و دو دانگ مالک اتوبوس شماره۴۴۴۸ مدل ۷۸ هستیم، در تاریخ ۵/۲/۶۷ خوانده در اثر بی احتیاطی در امر رانندگی با اتوبوس اینجانبان تصادف کرده که بر حسب نظریه کاردان فنی پلیس راه خوانده در این امر مقصر شناخته شده لذا تقاضای اصدار رأی‌ به نحو خواسته را داریم- متعاقباً در تاریخ ۱۹/۹/۶۷ آقای «خ» دادخواستی به عنوان دعوای متقابل به طرفیت آقایان«م» و «ش» و «ی» به دادگاه تقدیم و توضیح می‌دهد که اینجانب سالهاست به رانندگی مشغول بوده و مرتکب خطائی نشده ام متاسفانه تصادف بر اثر بی احتیاطی و عدم مهارت و معلولیت و عدم صلاحیت خوانده ردیف ۳ رخ داده و خساراتی به طرفین وارد شده است که اینجانب در این مجرا مقصر نبوده و پلیس راه به ناحق مرا مقصر شناخته است و… هر دو پرونده تواماً مورد رسیدگی واقع شده و دادگاه پس از رسیدگی و ملاحظه پرونده کیفری مربوط در تاریخ ۱۴/۸/۷۰ نظر خود را ‌به این نحو اعلام می‌دارد” با توجه به صورت مجلس ضمیمه پرونده تامین دلیل (شورای تصادفات پلیس راه ناحیه ژاندارمری آذربایجان غربی) و توجهاً به نظریه افسر کارشناس پلیس راه در مرحله بدوی و اوضاع و احوال قضیه و کروکی تنظیم شده از وضعیت محل و این که علت تامه تصادف را در تأیید نظریه افسر کاردان فنی بی احتیاطی از جانب راننده تریلر شماره ۶۸۲۵۱ تهران ۶۷ (خوانده دعوی) به علت انحراف به چپ ناشی از سبقت اعلام ‌کرده‌است لذا دادگاه در نظر دارد آقای «خ» را به جبران خسارات وارده محکوم نماید و دعوی آقای «خ» را به لحاظ فقد ادله اثباتی مردود اعلام می‌دارد.” آقای «خ» نسبت به نظریه دادگاه اعتراض نموده که پرونده در شعبه دهم دیوان عالی کشور مطرح و ضمن اصدار دادنامه شماره ۱۷- ۲۳/۱/۷۱ نظریه دادگاه را ‌در مورد ورود خسارت به بدنه اتومبیل تأیید نموده و نسبت به سایر دعاوی که در نظریه اشاره ای به آن نشده توجه دادگاه را جلب می کند. سپس دادگاه رأی‌ شماره ۲۰۵٫۲۰۶- ۱/۴/۷۱ را صادر نموده و در ضمن آن خوانده را به مبلغ هفتصد و بیست هزار تومان بابت خسارت وارده به بدنه اتوبوس و عدم النفع دو ماه خوابیدن اتوبوس و تقلیل بهای اتوبوس بر اثر تصادف وارده در حق خواهان ها محکوم می کند.

آقای«خ» از رأی‌ صادره تجدید نظر خواهی نموده که پرونده جهت اتخاذ تصمیم ‌به این شعبه ارجاع شده است و دادخواست تجدید نظرخواهی تجدید نظرخواهان هنگام شور قرائت می‌گردد…” ایراد بر دادنامه تجدید نظرخواسته وارد است زیرا: اولاً‌در مورد تعیین میزان خسارت وارده به بدنه اتومبیل و تقلیل بهای اتوبوس نظر کارشناسی جلب نشده است. ثانیاًً مطالبه عدم النفع فاقد جواز شرعی است ‌بنابرین‏ رأی‌ مذبور را نقض و پرونده جهت اتخاذ تصمیم مجدد به دادگاه حقوقی یک سنندج ارجاع می‌گردد.” ^[۲۳۴]

با بررسی مواد فوق از یک طرف با قانون دادرسی کیفری مواجه هستیم که می‌گوید جایی که منافع از نگاه متعارف جامعه ممکن الحصول باشد قابل مطالبه است و جایی که منافع محتمل الحصول باشد غیر قابل مطالبه است. در حالی که در قانون آیین دادرسی مدنی می‌گوید خسارت ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نیست و همین تعارض ظاهری باعث تشتت آرای در رویه محاکم قضایی گردیده است. با کمی دقت می توان گفت هیچ گونه تعارضی بین مواد وجود ندارد زیرا از یک سو تبصره ۲ ماده ۵۱۵ قانون آیین دادرسی مدنی نمی گوید اصلِ عدم النفع قابل مطالبه نیست و از سوی دیگر پاسخ ‌به این سوال که آیا عدم النفع قابل مطالبه است یا نه، به قوانین دیگر مانند قانون مدنی و قانون آیین دادرسی کیفری محول شده است و ماده فوق تنها ناظر بر خسارت ناشی از عدم النفع است و آن را قابل مطالبه نمی داند.زیرا خسارت ناشی از عدم النفع با خود عدم النفع متفاوت است و با توجه ‌به این ماده اصل عدم النفع قابل مطالبه است اما خسارت ناشی از عدم النفع قابل مطالبه نیست.

1. 1. Zill ↑

1. 1. Shamir ↑

1. 1. WHO ↑

1. 1. Sharma ↑

1. 1. Rush ↑

1. 1. Varvogli ↑

1. 1. Darviri ↑

1. 1. Lazarus ↑

1. 1. Folkman ↑

1. 1. trauma ↑

1. 1. Erel ↑

1. 1. Burman ↑

1. 1. Yates ↑

1. 1. Ponnet ↑

1. 1. Gallagher ↑

1. 1. Pignata ↑

1. 1. Nagele ↑

1. 1. Epstein ↑

1. 1. Baucom ↑

1. 1. Brown ↑

1. 1. Ryan ↑

1. 1. Gottman ↑

1. 1. Brotto ↑

1. 1. Heimin ↑

1. 1. Germer ↑

1. 1. Nauman ↑

1. 1. Blum ↑

1. 1. Mehrabian ↑

1. 1. Kim ↑

1. 1. Beck ↑

1. 1. Herbert ↑

1. 1. Forman ↑

1. 1. Greenberg ↑

1. 1. Safran ↑

1. 1. Kamali ↑

1. 1. Gharraee ↑

1. 1. Birashk ↑

1. 1. pathological worry ↑

1. 1. Prasko ↑

1. 1. Hayes ↑

1. 1. Seligman ↑

1. 1. O’Kelly ↑

1. 1. Collard ↑

1. 1. Mindfulness-based stress reduction ↑

1. 1. Chiesa ↑

1. 1. Serretti ↑

1. 1. Jha ↑

1. 1. Kabat-Zinn ↑

1. 1. Salmon ↑

1. 1. Grossman ↑

1. 1. Hofmann ↑

1. 1. Allen ↑

1. 1. Carmody ↑

1. 1. Grossmana ↑

1. 1. Merkes ↑

1. 1. Bögels ↑

1. 1. Evans ↑

1. 1. Sun ↑

1. 1. Lau ↑

1. 1. Grabovac ↑

1. 1. Jones ↑

1. 1. Izard ↑

1. 1. Coffey ↑

1. 1. Hartman ↑

1. 1. Bishop ↑

1. 1. John ↑

1. 1. Thompson ↑

1. 1. Gambrel ↑

1. 1. Keeling ↑

1. 1. Almeida ↑

1. 1. Halford ↑

1. 1. Grych ↑

1. 1. Barker ↑

1. 1. Chang ↑

1. 1. Moore ↑

1. 1. Terner ↑

1. 1. Hojjat ↑

1. 1. Harary ↑

1. 1. Batell ↑

1. 1. Karahan ↑

1. 1. Morgante ↑

1. 1. Eldridge ↑

1. 1. Klawer ↑

1. 1. Lange ↑

1. 1. Silver ↑

1. 1. Arikan ↑

1. 1. Strand ↑

1. 1. Hoskin ↑

1. 1. Mahoney ↑

1. 1. Crnic ↑

1. 1. Low ↑

1. 1. Cooper ↑

1. 1. Dewe ↑

1. 1. Song ↑

1. 1. Bartlett ↑

1. 1. Tosi ↑

1. 1. Kopf ↑

1. 1. Davis ↑

1. 1. Gardner ↑

1. 1. Taylor ↑

1. 1. Greenberger ↑

1. 1. Padeshy ↑

1. 1. Germer ↑

1. 1. Marchand ↑

1. 1. Walsh ↑

1. 1. Paulson ↑

1. 1. Dalai Lama ↑

1. 1. Cutler ↑

1. 1. Guardino ↑

1. 1. Laurent ↑

1. 1. Zeidan ↑

1. 1. Churchill ↑

1. 1. Vieten ↑

1. 1. Astin ↑

1. 1. Larouche ↑

1. 1. Lawlor ↑

1. 1. psoriasis ↑

1. 1. Fordham ↑

1. 1. Coatsworth ↑

1. 1. Davidson ↑

1. 1. Warren Brown ↑

1. 1. Late Positive Potential ↑

1. 1. Wells ↑

1. 1. Batmaz ↑

1. 1. Greeson ↑

1. 1. Levin ↑

1. 1. Rosenzweig ↑

1. 1. Morone ↑

1. 1. Carlson ↑

1. 1. Psych ↑

1. 1. Cramer ↑

1. 1. Ledesma ↑

1. 1. Kumano ↑

1. 1. Birnie ↑

1. 1. Piet ↑

1. 1. Lindquist ↑

1. 1. NK cytolytic ↑

1. 1. Fang ↑

1. 1. aneurismal haemorrhage ↑

1. 1. Joo ↑

1. 1. Campbell-Sills ↑

1. 1. Barlow ↑

1. 1. Teasdale ↑

1. 1. Ramel ↑

1. 1. Segal ↑

1. 1. distorted self-view ↑

1. 1. behavioral self-regulation ↑

1. 1. Lykins ↑

1. 1. volitional orienting of attention ↑

1. 1. aversive emotional stimuli ↑

1. 1. Lutz ↑

1. 1. McKay ↑

1. 1. Dodge ↑

1. 1. Penton-Voak ↑

1. 1. Cassidy ↑

1. 1. Neacsiu ↑

1. 1. Fussner ↑

1. 1. Mennin ↑

1. 1. Fresco ↑

1. 1. Macklem ↑

1. 1. Aldao ↑

1. 1. Nolen-Hoeksema ↑

1. 1. Salters-Pedneault ↑

1. 1. Mauss ↑

1. 1. Troy ↑

1. 1. Morgan ↑

1. 1. Gómez-Simón ↑

1. 1. Shwartz ↑

1. 1. Proctor ↑

1. 1. Borkovec ↑

1. 1. Roemer ↑

1. 1. Kinyon ↑

1. 1. de Campora ↑

1. 1. Cui ↑

1. 1. Berna ↑

1. 1. Galang ↑

1. 1. Carter ↑

1. 1. Walker ↑

1. 1. prefrontal ↑

1. 1. amygdala ↑

1. 1. Modinus ↑

1. 1. Gupta ↑

1. 1. Regulation-Focused Dynamic Psychotherapy ↑

1. 1. Rice ↑

1. 1. single subject design ↑

• • نگرش مبارزه طلبی^[۲۴]: حالت تهاجمی در این نوع نگرش کاملا مشهود است. سازمان در مدیریت هوشمندی رقابتی بسیار فعال بوده و در جستجوی فرصت‌هاست. در این حالت، مدیریت دائما به دنبال شکار فرصت‌های جدید برای سرمایه گذاری وجنگ علیه آگاهی نداشتن از محیط است.

  

• • نگرش تهاجمی^[۲۵]: در این حالت نیز سازمان بسیار فعالانه عمل می‌کند و مدیریت آشکارا به دنبال کسب اطلاعات راهبردی، تجزیه و تحلیل و استفاده ازآن می‌باشد.

• • نگرش فعال^[۲۶]: سازمان همیشه به دنبال اطلاعات راهبردی در منابع اطلاعاتی عادی است ولی سیستم اطلاعاتی سازمان ساختاریافته نیست.

• • نگرش انفعالی^[۲۷]: سازمان زمانی واکنش نشان می‌دهد که رقبا نسبت به سازمان حالت خصمانه‌ای از خود نشان دهند.

• نگرش در خواب رفتگان^[۲۸]: تیم مدیریتی سازمان به هوشمندی رقابتی یا مدیریت دانش علاقه‌ای نشان نمی‌دهد و از رقابت نمی‌ترسد.

جدول(۲-۱): رهیافت‌های تحلیلگر هوشمندی

نوع تحلیلگر
حالت ذهنی
روش‌ها

۱-مبارزه طلب

ذهنیت جنگ طلبانه

جنگ بی‌رحمانه علیه اطلاعات نادرست

نزاع جعلی

موقعیت تدافعی

روش‌های پیچیده(مانند روش‌هایی که در عملیات جنگی استفاده می‌شود)

روش‌های متغیر(بعضا اخلاقی)

استفاده از منابع نامحدود و مهم

تیم رهبران

۲-تهاجمی

مامور سرویس‌های جاسوسی

پژوهشگر سریع داده

شکارچی اطلاعات استراتژیک

منابع مهم

حرفه‌ای گرایی

دیده‌بان، کسی که به اطلاعات انسانی ارزش می‌افزاید.

۳-فعال

مشاهده‌گر اطلاعات

منابع محدود

۴-انفعالی

آینده نگر

پاسخ به حملات رقبا بودجه‌های بسیار محدود

۵-نگرش در خواب رفتگان

هیچ اطلاعاتی ندارد

کور، منفعل ذهنی

۲-۱-۲-۱۰- مدیریت هوشمندی رقابتی

هوش راهبردی تحلیل گرایانه است و دررابطه‌ی با این موضوع است که چه چیزی امکان پذیراست نه این که چه چیزى روى داده است. با توجه ‌به این که نقطه شروع هوش رقابتی اهمیت تعریف نکات کلیدی هوش دانسته شده است، کانون توجه به پایان فرایند (یعنی گزارش اطلاعات و دانش رقابتی به دست آمده از فرایند هوش رقابتی) معطوف می‌گردد (Heppes and Adeline,2009). در این‌جا بایستی اندکی وقت صرف گردد و به بازخورد و ارتباطات پرداخته شود. اثربخش‌ترین گونه‌های هوش رقابتی تقریبا یک سوم دوره عمر خود را به بخش پایانی و تهیه بازخورد و ارتباطات با کاربران می‌پردازند. این به دلیل اهمیت موضوع می‌باشد. از این رو مدیریت پروژه‌ هوش رقابتی در فاز پایانی کوشش می‌کند، دستاوردها را درست به دست کسانی بسپارد که در آن لحظه برای تصمیم‌گیری بدان نیاز دارند. در چنین شرایطی حتی گونه‌های ساده بازخورد و ارتباطات مانند تاخیرهای ناگهانی، ناتوانی در رسیدن به نتایج پایانی و دیگر بروزرسانى‌هایى که کاربر نهایى هوش رقابتی به آن نیاز دارد، نیز مهم هستند(Pamela and Consulting,2010). نکته مهم دیگری که باید بدان توجه شود، شناخت کاربر نهایى است. آیا مشتری هوش رقابتی، یک تحلیلگر است؟ آیا کسی است که با تصمیم‌های ناگهانی سر و کار دارد و وقت اندکی برای تحلیل دارد؟ اگر پروژه هوش رقابتی برای تصمیم‌گیری سریع به کار خواهد رفت، بایستی گزارش و پیشنهادهای خود را خیلی روشن، کوتاه و بدون پوشش و در گفته های مشخص به دست داد. از طرف دیگر، اگر گزارش و پیشنهادها برای ارزیابی یک تصمیم مهم به کار گرفته می‌شود، بایستی در آن به گزینه‌های گوناگون و پیامدهای هر یک اشاره شود. نکته کلیدی در اینجا، توجه کردن به نیازها و انتظارات تصمیم گیرنده است. هیچ گاه به کاربران متعددى که دارای نیازهای اطلاعاتی گوناگون هستند، نبایستى به یک چشم نگریسته شود. هوش رقابتی خوب با این موضوع ‌به‌درستی کنار می‌آید(Mcgonagle and Vella,2002).

این مهم است که روی یافته های معناداری که در پشت کارهای طاقت فرسا نهفته است؛ تمرکز شود. اگر کاربران به اطلاعات بیشتری نیاز دارند، همیشه باید منابع و مراجع گوناگونی که اطلاعات و دانش از آن گرفته شده اند، فهرست شوند. افزون بر آن لازم است تا گزارش هوش رقابتی درباره‌ رهیافت نتایج و این که چگونه چنین دستاوردهایی به دست آمده‌اند، اطلاعاتی را در برداشته باشد. کاربران هوش رقابتی بسیار تحلیل گرانه و نکته سنج و با هوش هستند و اغلب پرسش‌هایی در باره روایی و اعتبار رویکردی که با آن موضوع کلیدی هوش حل شده است، می‌پرسند. پس باید اطمینان پیدا کرد که رویکردهای تحلیلی، منابع اطلاعات و پیش فرض‌های ویژه‌ای که ‌بر مبنای‌ آن‌ ها پیشنهادات به دست آمده‌ا‌ند، خوب تشریح شده‌اند(مشبکی، رضوانیان زاده و خرمگاه،۱۳۹۰).

۲-۱-۲-۱۱- اهداف برنامه‌ هوشمندی رقابتی

سه هدف اصلی برنامه‌ هوشمندی رقابتی عبارتند از:

1. 1. درک کلی از یک صنعت و سازمان‌های رقیب(Prescott and Smith, 1989;Trim and Lee,2008)؛

1. 1. شناسایی زمینه‌هایی که در آن‌ ها رقبا آسیب پذیر هستند و ارزیابی آثار اقدام‌های راهبردی برسازمان‌های رقیب(Tao and Prescott, 2000; Calof and Wright,2008)؛

1. شناسایی اقدامات بالقوه‌ای که امکان دارد یک سازمان رقیب به عمل آورد و موجب به خطر افتادن جایگاه یا پایگاه یک سازمان در بازار خاصی شود(Fuld,2006).

گیلاد یکی از کارشناسان حوزه هوشمندی رقابتی عنوان می‌کند که، “به طور کلی هدف از برنامه‌ هوشمندی رقابتی این است که حرکات مشتریان، رقبا، دولت و خیلی مسائل دیگر را پیش‌بینی نماییم”(Gilad,2006:29). این در حالی است که “ویورز” بر این باور است که هدف برنامه‌ هوشمندی رقابتی، فرایند کاهش عدم اطمینان محیطی در جهت بهبود تصمیم‌های مدیریتی است(Viviers,2005).

۲-۱-۲-۱۲- کاربردهای هوشمندی رقابتی

هوشمندی رقابتی در بسیاری از حوزه ها همانند مدیریت تحقیق وتوسعه کاربرد دارد. هوشمندی فنی رقابتی^[۲۹] وپیش‌بینی تکنولوژیک استراتژیک^[۳۰] دو مثال خوب از کاربرد هوشمندی رقابتی می‌باشند. هوشمندی فنی رقابتی، هوشمندی رقابتی در حوزه تحقیق و توسعه می‌باشد. هوشمندی فنی رقابتی اطلاعات حساس ‌در مورد تهدیدات فنی، فرصت‌ها یا تحولاتی است که توانایی بالقوه تاثیر بر موقعیت رقابتی سازمان را دارا می‌باشند(Calof and Smith,2010:31-32). هوشمندی رقابتی همچنین به عنوان هوشمندی رقابتی با تأکید قوی بر علم و فن‌آوری و تاثیر آن‌ ها بر فعالیت‌های تحقیق و توسعه می‌باشد. Dou and Manullang 2004: 103)). مثال‌های زیادی از کاربرد هوشمندی رقابتی در حیات تجاری وجود دارد. روز به روز بر تعداد سازمان‌هایی که در زمینه‌ی هوشمندی رقابتی سرمایه‌گذاری می‌کنند افزوده می‌شود.

۲-۳-۳-۲- رویکردهای مرتبط با انگیزش درونی

۲-۳-۳-۲-۱- رویکرد شناختی

نظریه های شناخت گرایی بیانگر این واقعیت می‌باشند که یادگیرنده عامل اصلی و مهم کسب اطلاعات است. گروهی از روان شناسان معتقدند که همه توانمندی‌های ما همچون ادراک، یادآوری، استدلال در یک نظام پیچیده ای سازمان یافته اند که آن را شناخت^[۶۳] می‌نامند. طرفداران نظریه های شناخت گرایی معتقدند که افراد آدمی می‌توانند به تعبیر و تفسیر اطلاعات بپردازند، پیچیدگیها و معمّاهای زندگی را از روی بینش حل کنند، رویدادها و مسائل روانی را پیش‌بینی نمایندو به تجربه های سنجیده و نامشهود سازمان دهند. در واقع به یاری پردازش شناخت آگاهیهاست که می‌توانیم آفریننده های حقایقی باشیم که ما را به فراتر از الگوهای محرک- پاسخ می‌برند(پارسا،۱۳۹۰). در رویکرد شناختی^[۶۴] باور بر این است که اندیشه‌های فرد سرچشمه انگیزش او هستند. همچنین، شناخت گرایان معتقدند که رفتارها توسط هدفها، نقشه ها، انتظارات، و نسبت دادنهای فرد هدایت می‌شوند، و لذا انگیزش درونی^[۶۵] بیشتر از انگیزش بیرونی^[۶۶] مورد تأکید آنان است. آیرونس^[۶۷] (۲۰۰۸)می‌گوید” یکی از انگیزه های اصلی وابسته به یادگیری بر شکل گیری هدفها و کوشش برای تحقق بخشیدن آن ها تأکید می‌کند” یکی از مفاهیم نزدیک به مفهوم انگیزش در رویکرد شناختی انگیزش شایستگی^[۶۸] است. سانتروک۲۰۰۴ از قول وایت^[۶۹] ۱۹۵۹که این مفهوم را مطرح ساخته می‌گوید: منظور از انگیزش شایستگی آن است که « افراد بر انگیخته می‌شوند تا با محیط خود به طور مؤثر برخورد کنند، بر دنیای خود مسلط شوند، و اطلاعات را به طور مؤثر پردازش نمایند. مردم این کارها را از آن جهت انجام نمی ‌دهند که نیازهای زیستی شان را ارضاء کنند، بلکه ‌به این سبب ‌به این کارها دست می‌زنند که برای تعامل مؤثر با محیط دارای انگیزش درونی هستند» برای شناخت گرایان انگیزش درونی مهم تر از انگیزش بیرونی است. انگیزش بیرونی از پاداش بیرونی سرچشمه می‌گیرد، در حالی که منشأ پاداش در انگیزش درونی در کاری که انجام می‌گیرد نهفته است. به سخن دیگر، انگیزش بیرونی انگیزشی است که به وسیله عوامل خارج از فرد و خارج از کاری که انجام می‌گیرد بر انگیخته می شود، مانند پاداش(تقویت) و تنبیه، در حالی که انگیزش درونی به کاری که انجام می‌گیرد وابسته است، مانند اشتیاق فرد برای انجام کار(سیف،۱۳۹۱).

۲-۳-۳-۲-۲- رویکرد انسان گرایی^[۷۰]

نظریه انسان گرایی به آفرینندگی، هنر دوستی و کنجکاوی توجه خاص دارد، اما به مسائلی مانند نمره، برنامه ریزی، نظارت درسی، آزمون، حضور اجباری شاگرد در کلاس و مداخله معلم اعتنائی ندارد. روش آموختن در بسیاری موارد، مانند بحث آزاد یا روش انفرادی است و معلم باید خود را در سطح شاگرد قرار دهد تا بتواند نقش خود را بهتر انجام دهد. این شاگرد است که مطالب آموختنی را بر می گزیند، نه معلم و نه برنامه ریزان آموزشی (پارسا،۱۳۹۰).

در رویکرد انسان گراییبه جای تأکید بر تقویت و تنبیه به عنوان منبع اصلی انگیزش، به «توانایی دانش آموزان برای رشد شخصی، آزادی انتخاب ‌هدف‌های‌ زندگی، و ویژگی‌های مثبت(مانند حساس بودن نسبت به دیگران)تأکید می شود»(سانتروک،۲۰۰۴، به نقل از سیف۱۳۹۱). ‌بنابرین‏ از دیدگاه روان شناسان انسان گرا، برای ایجاد انگیزش باید احساس شایستگی، خود مختاری، و عزت نفس را در افراد افزایش داد(وولفولک۲۰۰۴ به نقل از سیف۱۳۹۱).

۲-۳-۳-۲-۳- نظریه انگیزش پیشرفت

این تصور که مردم یک گرایش پایدار مرتبط با درگیری در فعالیت‌های پیشرفت را دارند از حداقل (۱۹۳۰) به وجود آمده است. نشان داده شده است که نیاز برای پیشرفت به طور خاص مهم است چون یک انگیزه ناخودآگاهی است که افراد را برای عملکرد مطلوب یا بهبود عملکردشان هدایت می‌کند (مککللند؛۱۹۸۵ به نقل از موزلیا و همکاران ۲۰۱۰).این گرایشی نسبتاً پایدار است و به عنوان قسمتی از شخصیت فرد معرفی شده است(موزلیا،۲۰۱۰). نظریه انگیزش پیشرفت^[۷۱] یا نیاز به پیشرفت^[۷۲]در روانشناسی پرورشی جای مهمی دارد. منظور از انگیزش پیشرفت یا انگیزش موفقیت « میل یا اشتیاق برای کسب موفقیت و شرکت در فعالیت‌هایی است که موفقیت در آن ها به کوشش و توانایی شخصی وابسته است »(اسلاوین،۲۰۰۶، به نقل از سیف۱۳۹۱). افراد دارای انگیزش پیشرفت سطح بالا برای حل مشکلات و رسیدن به موفقیت بسیار کوشا هستند. حتی پس از آنکه در انجام کاری شکست خوردند، از آن دست نمی کشند و تا رسیدن به موفقیت به کوشش ادامه می‌دهند.«دانش آموزان دارای انگیزش پیشرفت سطح بالا همواره می خواهند موفق بشوند و آن را انتظار می کشند؛ و وقتی که شکست می خورندکوششهای خود را دو برابر می‌کنند، و به فعالیت ادامه می‌دهند تا موفق بشوند» (اسلاوین۲۰۰۶، به نقل از سیف۱۳۹۱).

علاوه بر انگیزه پیشرفت، اصطلاح انگیزه اجتناب از شکست^[۷۳]نیز مطرح شده است. انگیزه اجتناب از شکست به گرایش فرد برای دوری گزیدن از شرمساری یا تحقیر وابسته به شکست گفته می شود. افرادی که در آن ها انگیزه اجتناب از شکست نیرومند است موقعیتهایی را ترجیح می‌دهند که در آن ها نتیجه کار معلوم است و از بودن در موقعیتهایی که نتیجه آن معلوم نیست مضطرب می‌شوند؛ لذا این افراد از درگیری با تکالیف چالش انگیز می گریزند. یکی دیگر از تفاوت‌های میان افراد دارای انگیزه پیشرفت و افراد دارایانگیزه اجتناب از شکست پشتکار و اصرار افراد گروه اول در کسب موفقیت است. یعنی اینکه، وقتی افراد دارای انگیزه پیشرفت قوی در رسیدن به هدفشان شکست می خورند با جدیت بیشتری به ادامه کار می پردازند؛ در مقابل، افراد دارای انگیزه اجتناب از شکست از کار دست می کشند. پژوهش‌های انجام شده نشان داده‌اند که انگیزه اجتناب از شکست با انگیزه پیشرفت رابطه منفی دارد، یعنی اینکه وقتی یکی از آن ها نیرومند است دیگریضعیف است(اتکینسون،۱۹۵۷ به نقل از سیف۱۳۹۱).یافته های پژوهش بارتلز و جاکسون( ۲۰۰۹) تفاوت‌های فردی معنی داری را در خود نظم دهی فراشناختی تعیین شده به وسیله انگیزه اجتناب از شکست ارائه می‌کند(بارتلز و جاکسون،۲۰۰۹).

۲-۳-۳-۳- سایر رویکردهای انگیزشی

۲-۳-۳-۳-۱- نظریه بر انگیختگی

یکی دیگر از نظریه های مربوط به انگیزش نظریه بر انگیختگی^[۷۴] است. «بر انگیختگی را می توان به عنوان تغییر در ضربان قلب، فعالیت مغزی، و تنفس تعریف کرد»(بنتهام،۲۰۰۲، به نقل از سیف۱۳۹۱). اجزای روانشناختی بر انگیختگی در میزان توجه یا تمرکز منعکس می شود. بنا براین، می توان بر انگیختگی را معادل انگیزش دانست، بدین معنی که بر انگیختگی بیشتر یعنی انگیزش بیشتر و بالعکس. اما موضوع ‌به این سر راستی نیست؛ در حقیقت، سطح بر انگیختگی، پیچیدگی تکلیف، و اثر بخشی عملکرد به هم ارتباط دارند. یکی از نظریه پردازان اولیه بر انگیختگی فیزیولوژیکی (هب^[۷۵]۱۹۵۹) بر این باور است که تکالیف مختلف دارای سطوح بر انگیختگی متفاوت اند. بنا به نظریه بر انگیختگی هب، اگر سطح بر انگیختگی فرد بسیار بالا باشد در محیط به گونه ای عمل خواهد کرد که سطح بر انگیختگی را کاهش دهد. «به طور کلی، وقتی که سطح بر انگیختگی بسیار بالا است، کاهش دادن آن تقویت کننده است، و زمانی که سطح بر انگیختگی بسیار پایین است، افزایش دادن آن تقویت کننده است(السون و هرگنهان، ۲۰۰۹، به نقل از سیف۱۳۹۱).

۲-۳-۳-۳-۲- رویکرد انتظارضربدر ارزش