۳ـ مبنای تفاوت حقوقی زن ومرد در نظام حقوق اسلام چیست؟

۴ـ چه آثاری بر تفاوت‌های حقوقی زن ومرد در حقوق جزایی مترتب می‌گردد؟

• • 1. فرضیات تحقیق

۱ـ در قانون مجازات اسلامی ‌که به تبعیت از فقه شیعه امامیه می‌باشد تفاوت‌هایی در اعمال مقررات کیفری بین

زن و مرد وجود دارد که موارد معدودی می‌باشند همچنان که در اعمال مقررات مدنی نیز برخی تفاوت‌ها بین زن و مرد به چشم می‌خورد.

۲ـ اصل و اساس اسلام بر پایه مساوات می‌باشد اما زن و مرد از لحاظ آفرینش تفاوت‌های کلی با هم دارند. تفاوت جنسی و روحی زن ومرد در موارد خاص پایه و مبنای حقوق اختصاصی وظایف خاص زن و مرد راتشکیل می‌دهد مسلم است که با اختلاف در طبیعت نباید انتظار داشت در تمامی‌حقوق و احکام و نیز مجازات (در پارهای موارد) برابر باشند.

۳ـ در بعضی از احکام کیفری اسلام تفاوت‌هایی‌ در مجازات بین زن ومرد مشاهده می‌شود در حدود کیفر زن ملایم‌تر از مرد لحاظ شده غالباً جانب نظر به اینکه زن نقش مادر و همسری دارد تکلیف اجتماعی او سبک‌تر قرار داده شده، می‌توان گفت مبنی تفاوت بیشتر به جنبه حمایتی اسلام از زنان بر می‌گردد.

۴ـ آثار واضحی بر تفاوت حقوق جزایی بین زن ومرد مترتب می‌گردد که همان بحث مورد نظر و تخفیف در کیفر بعضی مجازات‌ها می‌باشد در کیفر مجازات در بعضی موارد در نحوه اجرایی مجازات و گاهی در نوع مجازات برای زن بنابر زن بودن ارفاق‌یا تخفیف در احکام جزایی مشاهده می‌شود.

ضرورت و اهداف

هدف از این تحقیق بیان مصادیق و مبانی تفاوت حقوق زن ومرددر باب حدود است (مجازات) و تلاش می‌شود ضمن بررسی در حقوق کیفری با فقه نیز مورد مطابقت قرار گیرد.

• • 1. پیشینه تحقیق

در کتب قانون مجازات اسلامی‌مسئله جرائم و کیفر آن ها بیان شده کتبی که صرفاً به بحث درباره تخفیف مجازات در مسئله جنیت بپردازد مشاهده نکردم در بعضی از پایان‌نامه‌ها ‌و کتاب‌ها در بخش‌هایی ‌به این موضوع اشاره شده که مورد استفاده قرار گرفت از جمله کتاب‌های حقوق جزای اختصاصی اسلام (عابدین مومنی)، شخصیت وحقوق زن (مهدی مهریزی).

پایان‌نامه‌ها: پایان‌نامه‌ها‌ی مرتبط بررسی فقهی حقوقی وجوه اختلاف احکام مردوزن در حقوق کیفری، بررسی موارد برخورداری زناز تخفیف در جزای اسلامی.

• • 1. چارچوب نظری تحقیق

پایان‌نامه پیش رو از چهار فصل تشکیل شده که در فصل اول به بیان کلیات و تبیین مفاهیم و واژه های کلیدی و محوری پایان نامه پرداخته‌ایم در فصل دوم به طور مبسوط به بیان حقوق خاص هر‌یک از زن و مرد و اشتراکات و تفاوت‌های خقوقی آن‌ ها پرداخته‌ایم. فصل سوم انواع حمایت‌های اسلام از زنان بیان شده و در فصل آخر به موارد برخورداری زنان از تخفیف در مجازات پرداخته شده‌، روش تحقیق در این پژوهش کتابخانه‌ای و تحلیلی است.

مفاهیم

در آغاز کار، به مفهوم‌شناسی واژگان کلیدی، که تا فصل آخر با آن‌ ها سر و کار داریم خواهیم پرداخت. مفاهیم اصلی به کار رفته در این رساله عبارتند از:

تعریف لغوی: در لغت به معنای، ثابت و ضد باطل است. همچنین در لغت، به معنای صواب، حقیقت، سزاوار، اسلام، واجب، مرگ و غیره آمده است.^[۳]

تعریف اصطلاحی: در فقه، اصطلاحاً نوعی سلطنت است بر چیزی متعلق به عین، مانند حق تحجیر،‌یا متعلق به غیر‌عین، چون حق خیار،‌یا سلطنت متعلق به شخص، مانند حق قصاص. پس حق، مرتبه‌ی ضعیفی از ملکیت است، بلکه نوعی از ملکیت است. ‌بنابرین‏ حق، عبارت است از هر امر ثابت، اعم از واقعی و نسبی. پس خدا را حق گوئیم، زیرا ثابت و و‌اقعی است. وقرآن را حق گوئیم، به اعتبار ثبوت آن از طرف خدا. و کاری که واقع و ثابت می‌شود، حق می‌گوئیم، زیرا عقل مایه‌ی ثبات و بقاء چیز‌هاست. در میان فقهای شیعه، شاید نخستین تعریف اصطلاحی حق از محقق شیخ انصاری& باشد. وی می‌گوید: حق، عبارت است از نحوه ای از سلطه و توانایی، که در پرتو آن صاحب حق می‌تواند مصلحتی را برای خود به دست آورد. آیت الله محمد کاظم‌یزدی& در حاشیه‌ی خود بر مکاسب شیخ انصاری& می‌گوید: حق، مرتبه‌ی ضعیفی از ملکیت،‌یا نوعی از ملکیت است. و در جائی دیگر می‌فرمایند: حق، نوعی از سلطنت است،‌یعنی قدرت بر تصرف‌یا اعمال‌یا به دست آوردن چیزی است که قانون آن را به شخص‌یا اشخاص معینی، اعطاء ‌کرده‌است. مانند حق قصاص، آیت‌الله خمینی می‌فرمایند: حق،‌یک ماهیت اعتباری است، که در پاره ای از موارد عقلائی، و در برخی از موارد، شرعی است. مانند اعتباری بودن ملکیت، و حق، از احکام وضعی است. و بی گمان دارای‌یک ماهیت است، در همه‌ افراد و مصادیق گوناگون آن. و می‌توان آن را مشترک معنوی دانست، میان مصادیقی که دارا است. بین حق و حکم فرق وجود دارد. جمع حق، حقوق است. حقوق در شرع مقدس اسلام، تقسیم می‌شود به: الف) حقوق الهی‌یا حق الله. ب) حقوق مردم‌یا حق الناس. ج ) حقوق مشترک بین حق الله و حق الناس.^[۴]

• • 1. مجازات

تعریف لغوی: پاداش نیکی‌یا بدی را دادن، سزای بدی را دادن.^[۵]

تعریف اصطلاحی: واکنش سرکوب‌گرانه‌ای است که دولت در برابر ارتکاب جرم از خود نشان می‌دهد پیدا‌ است که ما در مقام به دست دادن تعریفی کامل از مجازات، که خود مناقشه‌برانگیز است، نیستیم. روشن ساختن معنای مجازات در این جا، از آن رو با اهمیت است که در ادبیات دینی افزودن بر مجازات به معنای پیش گفته مفاهیمی‌ دیگر نیز وجود دارد. در متون اسلامی، آثار گوناگونی که بر گناه و نافرمانی خداوند مترتب می‌شود کیفر و عقاب و مجازات نامیده شده است که در پژوهش حاضر این مفهوم از عذاب و کیفر موضوع بحث نیست.^[۶]اصطلاحی که در حقوق جزای اسلام برای مجازات وضع گردیده و استعمال می‌شود عبارت است از حد که جمع آن حدود است و آن کیفر‌هایی است که شارع مقدس و کتاب و سنت در مقابل برخی از گناهان کماً بلکه احیاناً کیفاً تعیین نموده است. گناهانی که کیفر آن از طرف شارع مقدس تعیین شده است و عبارتند از: زنا، سحق، قیادت، قذف، نوشیدن مسکر، دزدی، محاربه، ارتداد و چند گناه دیگر.^[۷]

تعریف لغوی: در لغت به معنای قطع کردن است.‌یا به قول راغب اصفهانی، اصل جرم عبارت است از کندن و قطع درخت از میوه، و آنگاه برای هر کسب و کار زشت و مکروه، به طور استعاره به کار می‌رود. و به معنی وادار کردن به کاری ناپسند، نیز هست.^[۸]

تعریف اصطلاحی: اصطلاحاً جرم در فقه عبارت است از انجام دادن فعل،‌یا بر زبان راندن سخنی که اسلام آن را حرام شمرده است،. و بر فعل آن کیفری مقرر داشته است.‌یا‌ترک فعل‌یا قول، که قانون اسلام آن را واجب شمرده است، و بر‌ترک آن، کیفری مقرر داشته است. برخی از فقهاء جرم را مترادف جنایت می‌دانند. اما جرائم را می‌توان به اعتبار مجازات معین شده در شرع اسلام، به چهار قسمت تقسیم کرد: الف) جرایمی‌که مجازات آن‌ ها حد است. ب) جرایمی‌که مجازات آن‌ ها قصاص است. ج) جرایمی‌که مجازات آن‌ ها دیه است. د) جرائمی‌که مجازات آن‌ ها تعزیر است.^[۹]

• • 1. حمایت

تعریف لغوی: حمایت، نگهداری کردن و دفاع کردن از کسی، پشتیبانی کردن.^[۱۰]

برابری

تعریف لغوی:‌یکسانی و تعادل، مساوات، هم‌تایی و هم‌سنگی.^[۱۱]

نهادی

اجتماعی

اعتماد

نمودار ۲-۱: ابعاد سرمایه اجتماعی از دیدگاه لاک لی

• • 1. سازه‌های اندازه گیری

اعتماد اجتماعی، اندازه شبکه، مشارکت سیاسی، تراکم، رهبری مدنی، ناهمگنی، بخشش و روحیه داوطلبی، فشارهای شبکه‌ای، مشارکت مذهبی، نزدیکی، شبکه های اجتماعی غیر رسمی، بینابینی، عدالت در مشارکت مدنی(Lock lee, 2005:123)

همان‌ طور که مشاهده می‌گردد، سازه‌های نامبرده شده برای اندازه‌گیری بعد کیفیت، با ابعاد شناسایی شده توسط گروه «کندی» در دانشگاه‌ هاروارد یکسان است.

• • 1. الگوهایی برای تبیین مفهوم سرمایه اجتماعی

الگوهایی، برای تبیین سرمایه اجتماعی ظهور نموده‌اند. در الگوی اول، محققان بر جنبه منفعت عمومی سرمایه اجتماعی تأکید می‌نمایند. این محققان تمایل دارند تا این پدیده را در سطح کلان مطالعه نموده و بر ماهیت ثانویه مزایای فردی آن تأکید می‌کنند. آن ها سرمایه اجتماعی را ویژگی واحد اجتماعی به جای عامل فردی، در نظر می‌گیرند و مزایای فردی حاصل از وجود سرمایه اجتماعی و مشکلات فردی ایجاد شده، ناشی از عدم وجود آن را در درجه دوم اهمیت قرار می‌دهند.

به علاوه، این محققان معتقدند که نتایج ناشی از اعمال افراد که در ارتقای سرمایه اجتماعی، مؤثر است به طور مستقیم به کل واحد اجتماع سود رسانده و مزیت‌های ناشی از آن به طور غیرمستقیم به افراد بر می‌گردد. الگوی دیگر که توسط محققان مورد استفاده قرار می‌گیرد، مدل منفعت شخصی از سرمایه اجتماعی است. در بعضی از تعاریف با در نظر گرفتن این دیدگاه از سرمایه اجتماعی، به طور آشکاری بر افراد و دارایی‌های اجتماعی شان از قبیل منزلت و جایگاه اجتماعی، گواهی‌نامه‌های تحصیلی و غیره تمرکز می‌کند.

مدل منفعت شخصی در سطوح تحلیل فردی، گروهی و حتی صنعتی و سازمانی نیز به کار گرفته می‌شود اما تمرکز بر نتایج حاصل برای اشخاص یا واحد فردی است(Leana & Van Buren III,1999:540).

در مدل سوم برای تبیین سرمایه اجتماعی دو تن از محققان، معتقدند که گر چه پوتنام (۱۹۹۳) و کلمن (۱۹۹۰) سرمایه اجتماعی را به منزله دارایی جوامع در نظر می‌گیرند به طوری که مشارکت بیشتر در جامعه منجر به شبکه محکم‌تری از تعاملات اجتماعی و اعتماد بیشتر به یکدیگر می‌شود، اما همان اثرات باید در افرادی هم که در آن جوامع زندگی می‌کنند، قابل مشاهده باشد. یعنی سرمایه اجتماعی به صورت یک رابطه دو جانبه محکم، بین سطوح مشارکت مدنی و اعتماد بین فردی، خود را نشان می‌دهد؛ به طوری که هر چه مشارکت شهروندان در جوامعشان بیشتر باشد، آن ها بیشتر می‌آموزند تا به همدیگر اعتماد نمایند و هر چه اعتماد بین آن ها بیشتر باشد، احتمال بیشتری وجود دارد تا در امور جوامع خود مشارکت نمایند و هم چنین افرادی که به یکدیگر اعتماد می‌کنند به نهادهای دولتی نیز اعتماد بیشتری دارند. آن ها این مدل را مدل ساختاری سرمایه اجتماعی، نام نهاده‌اند و به صورت زیر آن را نشان می‌دهند (Brehm & Rahn , 1997: 1002-3).

اعتماد به دولت

اعتماد بین فردی

مشارکت مدنی

نمودار۲-۲ : مدل ساختاری سرمایه اجتماعی

‌در مورد مدل ساختاری سرمایه اجتماعی، این نکته قابل ذکر است که رابطه دو جانبه بین اعتماد بین فردی و مشارکت مدنی، کاملاً غیرمتقارن است؛ یعنی اثر مشارکت مدنی بر اعتماد فردی، بسیار قوی‌تر از حالت معکوس آن است (Brehm & Rahn,1997 :1017).

• • 1. نقش سرمایه انسانی و افراد در سرمایه اجتماعی سازمان

تئوری سرمایه انسانی بیان می‌دارد که افراد با توجه به اینکه آیا تصمیم به سرمایه‌گذاری بیشتر زمان، تلاش و پول در آموزش، تحصیلات و تجربه دارند یا خیر، انتخاب‌های عقلایی را انجام می ‏دهند. سرمایه انسانی، قابل جابجایی بوده و متعلق به سازمان ها نیست زیرا کارکنان، مالکان سرمایه انسانی هستند که ‌در مورد میزان سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی، تصمیم‌ می‌گیرند. سرمایه انسانی از طریق سرمایه‌گذاری‌ها در افزایش دانش، مهارت، استعداد‌ها و دانستنی‌های افراد، ایجاد ارزش می‌کند. یک نوع سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی، تحصیلات است؛ به گونه‌ای که سطوح بالاتر تحصیلات، منعکس کننده سرمایه گذاری بیشتر در سرمایه انسانی است. هم چنین اعتقاد بر این است که سن شکل دیگری از سرمایه انسانی است به طوری که کارکنان جوان‌تر می‌توانند زمان و تلاش بیشتری را برای افزایش شایستگی‌های خود، در مقایسه با کارکنان مسن‌تر، اختصاص دهند(Lin & Huang,2005: 194).

کلمن (۱۹۹۵) معتقد است که سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی به همدیگر مرتبط بوده و فریدمن و کراکهارت^[۶۱] (۱۹۹۷) بیان می دارند که این دو به طور مثبت به موفقیت سازمان، مربوط می‌گردند. لیندرز و گابای^[۶۲] (۱۹۹۷) معتقدند که رابطه بین سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی، علی است، بدین معنی که اطلاعات و دانشی که افراد دارند، به طور مثبت به جایگاهی که آن‌ ها در شبکه اجتماعی به دست می‌آورند، مرتبط می‌گردد و سرمایه اجتماعی آن‌ ها را با توجه به نفوذشان بر دیگر اعضاء افزایش می‌دهد (Lin & Huang,2005: 194). یعنی کسانی که سرمایه انسانی بالاتری دارند، به دلیل داشتن تخصص بیشتر، مورد احترام سایرین قرار می‌گیرند و دیگران برای مشاوره و کمک به آن ها مراجعه نموده و این امر خود موجب می‌شود تا این افراد، تاثیرگذاری بیشتری بر سایرین داشته باشند. ‌بنابرین‏ سرمایه انسانی بدین طریق باعث ایجاد سرمایه اجتماعی بیشتری برای فرد می‌گردد (Lin & Huang,2005: 194). به طور مشابه فلورین و همکارانش^[۶۳] (۲۰۰۳) می‌یابند که تعامل میان سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی، اثر مثبتی بر عملکرد مالی سازمان ها دارد (Lin & Huang, 2005: 192).

مدیران عالی، امروزه پی برده‌اند که به طور فزاینده‌ای بر اهمیت سرمایه اجتماعی افزوده می‏ شود؛ هم چنین آن‌ ها متوجه شده‌اند که افرادی که دارای درجه های بالایی از سرمایه اجتماعی هستند، افراد کمیابی بوده و معمولاَ تقاضا برای آن‌ ها زیاد است. ارزش زیاد این افراد، سازمان ها را متوجه شکار مغزها نموده است و بر این اساس مدیرانی که خواهان رشد و بقای شرکت‌ها هستند سعی دارند تا با جذب کارکنانی با سرمایه اجتماعی بالا، «ثروت نامرئی سازمان» را افزایش دهند(Tymon & Stumpf,2003:19).

به طور کلی، افرادی که دارای میزان بالایی از سرمایه اجتماعی هستند در مقایسه با سایر افراد، جایگاه‌های شبکه‌ای سودمندی را در سازمان کسب می‌نمایند به طوری که جایگاه آن ها به آن ها اجازه می‌دهد تا به انواع افراد و هم چنین اطلاعات لازم دسترسی داشته‌باشند(Lin & Huang,2005:191)

‌بنابرین‏ قادر هستند تا دانش لازم را ‌در مورد مشکلات مرتبط با کار و راه حل‌های کاربردی، کسب نمایند. این امر افراد را قادر می‌سازد تا مشکلات را به آسانی حل کنند و هم چنین به مثابه یک منبع ارزشمند برای مبادلات بیشتر با همکاران عمل نمایند، با ادامه این روند، سایرین ‌به این افراد برای مشاوره‌های مهم بیشتر وابسته می‌شوند و این افراد در سازمان، مزیتی را به دست می‌آوردند که می‌توانند در مبادلات آینده برای منابع با ارزش از آن استفاده نمایند. ‌بنابرین‏، این افراد، فرصت بیشتری می‌یابند تا به کارکرد سازمان کمک نموده و می‌توانند در کار راهه خود به پیامدهای مثبت بیشتری از قبیل ارتقاء سریع‌تر و موفقیت بیشتر در کار راهه، دست یابند.

۲ – ۱ – ۲ – الف . اخلاقیات کار

امروزه بحث اخلاقیات در کار توجه زیادی را به خود جلب نموده است. اخلاقیات کار یکی از جنبه‌های مهم فرهنگ سازمان است و به سمتی پیش می‌رود که بخشی از استراتژی یک سازمان گردد. درک مفهوم اخلاقیات به طور کلی و در معنای خاص آن در کسب وکار، زیر‌بنای ایجاد و حفظ یک نظام اخلاقی در جامعه و به تبع آن در سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاست. اخلاقیات مفهومی بسیارگسترده می‌باشد. رفتار اخلاقی در عمق باورها و ارزش‌های مورد قبول فرد ریشه دارد .‌بنابرین‏ درک مفهوم اخلاقیات کار مستلزم توجه به ارزش‌های بنیادین افراد، شناخت همه جانبه علل بروز رفتارهای اخلاقی و غیر‌اخلاقی و نیز اتخاذ تدابیری جهت استقرار و حفظ نظام اخلاقیات در سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هاست .

«کوناک و جونز» اخلاقیات را اینگونه تعریف می‌کنند: اخلاقیات به انصاف، راستی و درستی مربوط می‌گردد، به تصمیم‌گیری در خصوص این که چه چیز خوب است و چه چیز بد و به فعالیت‌ها و قواعدی که رفتار پاسخگویانه را بین افراد و گروه‌ها پی ریزی می‌کند (Conaock & Johns,1995) .

« آشتون و اُرم»، اخلاقیات را بدین صورت توصیف می نمایند : اخلاقی بودن و اخلاقی عمل کردن شامل انجام دادن اقداماتی است در جهت کسب اطمینان از اینکه رفتار اخلاقی همواره و در همه شرایط اعمال گردد ( Ashton & Orme , 2003, p: 185) .

اخلاقیات مسئله ای بنیادین در وجود هر فرد می‌باشد و با مفهومی که از ارزش‌ها استنباط می‌گردد، شدیداً پیوند می‌خورد ( Orwig , 2002 , p: 88) . سازمان مجموعه ای متشکل از افراد می‌باشد از این رو موضوع اخلاقیات در سازمان اهمیت زیادی دارد( افقهی فریمانی ، ۱۳۸۸) . اهم دلایلی که موجب می‌شوند سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها اخلاقیات را مورد تأکید قرار دهند عبارتند از :

*نقش اخلاقیات به عنوان بخشی از استراتژی سازمانی و مدیریت سازمان

*تأثیر رعایت اخلاقیات در ایجاد یک تصویر مناسب از سازمان

*الزام قوانین و مقررات

*نقش اخلاقیات به عنوان یک دانش ویژه برای کاهش ناراحتی‌های اجتماعی

*نیاز سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها به شناسایی هزینه ها و مخارج اجتماعی فعالیت‌ها

*اثرات تبلیغاتی رعایت مسایل اخلاقی

*فشار دولت‌ها

*تأثیر رعایت اخلاقیات روی عملکرد سازمان و قیمت سهام سازمان

*مسئولیت قانونی مدیران و سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها جهت رعایت اصول اخلاقی

*استانداردها

*تأثیر تعهد به مسائل اخلاقی روی کیفیت

*فراگیر شدن بحث اخلاقیات و فشار ذی نفعان مختلف ( Vinten , 1998, p: 91) .

۲ – ۱ – ۲ – ب . مفهوم مسئولیت اجتماعی سازمان

مسئولیت اجتماعی سازمان یکی از مباحثی است که در سال‌های اخیر توجه بسیاری از پژوهشگران کشور ما را به خود جلب ‌کرده‌است. پای‌بندی به مسئولیت‌های اجتماعی سازمان، فراتر رفتن از چارچوب حداقل الزامات قانونی است که سازمان در آن فعالیت می‌کند و در حقیقت تلاشی است که به منظور درک و ‌پاسخ‌گویی‌ به انتظارات ذی نفعان سازمان در جامعه صورت می‌گیرد (بختیاری و مشبکی ، ۱۳۹۰) .

زمانی تصور بر این بود که سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها و تولیدکنندگان صرفاً در مقابل سهام‌داران و کارکنان مسئولند و یا اینکه باید بهترین محصول مصرفی را با قیمت پایین‌تر و کیفیت بالاتر بدون توجه به آثار و عواقب ثانویه محصول به دست مشتری برسانند .رقابت شدید، افزایش جمعیت وکمیابی منابع و آلودگی محیط باعث به وجود آمدن رویکرد‌های نوین به سازمان و مدیریت شد که تعهد و مسئولیت اجتماعی نیز نتیجه آن تحولات بود، در واقع شاید بتوان گفت: مطرح شدن این مسئولیت پاسخی بود به نیازها و چالش‌های محیطی (دعایی و دیگران ، ۱۳۸۵) .

چنانچه مأموریت‌ و سیاست‌های سازمانی در راستای انتظارات و ارزش‌های جامعه تعریف شود و به نیازهای فردی و شخصی نیز درحد مقبولیت و مشروعیت توجه شود، هدف‌های بعدی برای فرد، دستیابی به هدف‌های اجتماعی است. توجه به نیازهای اجتماعی و نیازهای برتر از آنجا نشأت می‌گیرد که انسان ضمن اینکه از نیروی تعقل برخوردار است، موجودی اجتماعی است و در کنار یک گروه کوچک یا بزرگ در مجموعه ای بزرگتر به نام اجتماع زندگی می‌کند. این اجتماع دارای حرمت و احترام زیادی است به طوری که همه افرادی که در این اجتماع زندگی می‌کنند، باید رفتار و کردار خود را با مصالح جامعه هماهنگ سازند. در حقیقت اندیشه برابری و همسانی ذاتی و زیستی در ذهن انسان‌ها، اصل مسئولیت اجتماعی را به وجود می‌آورد ( بزرگی ، ۱۳۸۴) .

متفکران رشته مدیریت از دهه۱۹۵۰ ، توجه خود را بیشتر به مسئولیت‌های اجتماعی سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها معطوف کرده‌اند. تمام سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی که فقط سود و زیان خود را وزن می‌کردند تحت فشار مردم و سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مشابه، دید خود را اندکی به فراتر از منافع صرف سازمان اندوختند. دیگر به وضوح مشخص است که اعمال سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها بر محیط بیرونی تأثیر بسزایی خواهد داشت و نمی‌توان سود و زیان ناشی از سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها بر جامعه را نادیده گرفت. جهت مسئولیت اجتماعی به سمتی است که فواید اجتماع در آن امتداد است. لذا تلاش بر این بوده است که سود و زیان سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها به گونه ای باشد که مردم هزینه اضافی متحمل نشوند. منظور از مسئولیت اجتماعی این است که سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها تاثیر عمده ای بر سیستم اجتماعی دارند و لذا چگونگی فعالیت‌های آن ها باید به گونه ای باشد که در اثر آن زیانی به جامعه نرسد و در صورت رسیدن زیان، سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های مربوط ملزم به جبران آن باشند. به عبارت دیگر، سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نباید به اصطلاح خود را مستقل یا «تافته جدا بافته» از محیط بیرونی خود بدانند بلکه باید خود را جزئی از یک کل یعنی محیط بیرونی و اجتماع بدانند و باید اهداف و فعالیت‌های آن ها در راستای آرمان‌های اجتماعی و رفاه و آسایش جامعه باشد. امروزه همه مدیران باید به کارهایی دست بزنند که مورد قبول جامعه و منطبق با ارزش‌های آن باشد . سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌هایی که نمی‌توانند خود را با این مهم تطبیق دهند، موفق نخواهند بود. «پیتر دراکر^[۱۰]» یکی از برجسته ترین صاحب‌نظران مدیریت در این باره می‌گوید که: «سازمان‌های خصوصی به منظور حفظ مشروعیت خود و بقا در محیط، باید قبول کنند که نقش و وظیفه عمومی و اجتماعی نیز دارند. این نقش اجتماعی از این اصل پذیرفته شده نشأت می‌گیرد که هر فردی مسئول رفتار خود است و چنانچه از طرف وی، خواه به طور عمد و یا غیر عمد، صدمه ای به دیگران وارد شود، باید پاسخگو باشد . سازمان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها نیز از این مقوله مستثنی نیستند و باید پاسخگوی تأثیرات اجتماعی نامطلوب خود باشند» (شجاعی، مشبکی ،۱۳۸۹).

۲ – ۱ – ۲ – ج . تعاریف مسئولیت پذیری اجتماعی

۱- استقلال: از نخستین نشانه‌ های رشد اجتماعی است. استقلال یعنی توانایی انجام کارها بدون کمک گرفتن از دیگران، یعنی فرد توانایی آن را داشته باشد که گاه گاهی هم تنها باشد و از این تنهایی لذت ببرد. این آزادی و استقلال نتیجه‌ دو عامل است:

الف) احساس توانایی در هدایت اعمال یعنی عدم احتیاج به دیگران برای انجام کارها.

ب) اعتمادی که خانواده ها پیدا می‌کنند که این هم به واسطه توانایی‌هایی است که فرد از خود بروز می‌دهد. یکی از مهم ترین ویژگی‌های فرد رشد یافته از نظر اجتماعی، استقلال در تصمیم‌گیری است. انسان در طول حیات خود ناچار است پیوسته انتخاب و تصمیم‌گیری کند، این انتخاب و تصمیم‌گیری‌ها مربوط به کارهای جزئی و کوچک است و البته زیاده روی در انتخاب به نوعی عقب افتادگی می‌ انجامد و این نوع استقلال غیرمنطقی است (وایتزمن، ترجمه نظیری ،۱۳۸۷) .

۲- پذیرش مسئولیت: با پذیرش مسئولیت و مبارزه با مشکلات و درگیر شدن با مسائل است که انسان رشد می‌یابد و استعدادهای نهفته‌اش شکوفا می‌شود و از این طریق است که احساس اعتماد به نفس در انسان پا می‌گیرد. فرد با کناره‌گیری و فرار از مسئولیت وقتی کارهایی به او محول می‌شود، باعث سرخوردگی خود می‌شود. هنگامی که شخص گامی را برای پذیرفتن کاری دشوار برمی‌دارد، یعنی از موقعیت کنونی خود یک قدم جلوتر می‌رود. ‌بنابرین‏ در موقعیت‌های تازه، امکان پیشرفت بیشتر خود را فراهم می‌کند. در اینجا یک نکته حائز اهمیت است و آن داشتن پشتکار و کوشش مداوم و امیدواری است.

۳- روابط و سازگاری با دیگران: احساس وحدت اجتماعی و برقراری روابط متقابل میان افراد یک اجتماع و همکاری با دیگران از جمله خصایص و نشانه‌ های رشد و تکامل اجتماعی است. رسیدن به مرحله‌ای از رشد مستلزم آن است که کودک در علایقش تغییر ایجاد کند، شیوه‌ های جدید رفتار را فراگیرد و دوستان جدیدی انتخاب کند. هیچ طفلی هنگام تولد موجود اجتماعی نیست، او باید سلوک با دیگران و سازگاری اجتماعی خود را در اثر تماس با مردم بیاموزد.

۴- آینده نگری: ویژگی‌ دیگر یک انسان که از نظر اجتماعی رشد یافته باشد، آینده نگری است. او یاد می‌گیرد که تصمیمات امروز ممکن است در زندگی فردا و سال‌ های آینده‌اش تأثیر بگذارد و ‌بنابرین‏ هر چه به دست می‌آورد خرج نمی‌کند.

۵- میانه‌روی: میانه‌روی نشانه و مشخصه اصلی بلوغ و اجتماعی شدن می‌باشد. نشانه دیگر این است که لذت‌ ها، کامیابی‌ ها و حتی کارهای دیگر را متعادل نگه می‌دارد و اگر برای او ممکن باشد که بیشتر ساعات خود را صرف تفریح و لذت بردن کند، هرگز چنین کاری نمی‌کند و ساعت معینی را برای این کار در نظر می‌گیرد.

۶- امیدواری و خوش‌بینی: برای بریدن از دنیای بدون مسئولیت و سبکبال کودکی و ورود به مرحله بزرگسالی که روز به روز به پذیرش مسئولیت‌ های بیشتر می‌ انجامد، واقعاً باید روحیه ای قوی داشت. انسانی که از نظر اجتماعی وعاطفی به بلوغ رسیده است در مسائل اساسی زندگی موضع‌گیری می‌کند و در حرکت به سوی نیک‌ورزی سهم مثبت بیشتری به عهده می‌گیرد. در مقابل رویدادهای غیرمنتظره و حوادث ناراحت کننده، یک شخص رشد یافته از کوره در نمی‌رود و خود را نباخته و با گذشتن از موانع و آسان گرفتن مشکلات، بهترین دستیار کمک کننده خویش می‌باشد (وایتزمن، ۱۹۹۱).

۲-۴ ابعاد رشد اجتماعی

رشد اجتماعی مهم ترین جنبه از وجود هر شخص است چون فرض بر این است که افراد بدون رشد اجتماعی و داشتن مهارت‌ های لازم قادر نیستند در تعامل اجتماعی با سایرین وظایف خود را انجام دهند. کسانی که در زمینه رشد اجتماعی به شکوفایی رسیده‌اند، به سطحی از مهارت در روابط اجتماعی دست یافته‌اند که می‌توانند با مردم به راحتی زندگی سازگارانه‌ای داشته باشند (ماسن و همکاران، ترجمه یاسایی، ۱۳۹۰).

انسان درون اجتماع زندگی می‌کند و لاجرم رفتارهایی که از او سر می‌زند، بخشی از آن ها در ارتباط با تعاملات اجتماعی و یا به نحوی از طرف عوامل اجتماعی تحت تأثیر قرار می‌گیرد. به طوری که رفتار یک فرد در تنهایی متفاوت از رفتاری خواهد بود که در جمع از خود نشان می‌دهد. رفتار اجتماعی یعنی هر رفتاری که متضمن کنش متقابل دو یا چند انسان باشد انسان به عنوان یک موجود اجتماعی از همان بدو تولد گرایشات اجتماعی از خود نشان می‌دهد. نیاز به کسب حمایت و امنیت مراقبین، شاید اولین نشانه‌ های نیازمندی فرد به عوامل بیرونی است. لبخند اجتماعی را که در حدود ماه های اول زندگی در نوزاد دیده می‌شود، به عنوان اولین ارتباطات او با محیط اجتماعی خویش می‌دانند.

اگر چه در آغاز افرادی که به عنوان اجتماع، برای نوزاد شناخته می‌شوند، خیلی محدود بوده و اغلب شامل پدر و مادر و نزدیکان او می‌شود اما ‌به‌تدریج‌ این روابط گسترده‌تر شده و به افراد بیشتری عمومیت پیدا می‌کند. شروع زودرس چنین رفتارهایی حاکی از اهمیت روابط و رفتارهای اجتماعی برای فرد است. هر چند این گونه رفتارها مختص انسان نبوده و در اغلب حیوانات نیز دیده می‌شود. نیاز به دوست داشتن، نیاز به حمایت، نیاز به کسب امنیت و نیاز به پیوند جویی از نیازهای اساسی انسان هستند که مازلو آن ها را در سلسله مراتب نیازهای خود قرار داده است و به اهمیت آن ها در خود شکوفایی فرد تأکید ‌کرده‌است. روشن است در یک سوی این نیازها فرد و در سوی دیگر آن، اجتماع قرار دارد. ارضاء این نیازها در ارتباط فرد با جامعه میسر خواهد بود (همان منبع).

در حدود ۴-۵ سالگی کودک توجه خاصی به همسالان خود پیدا می‌کند و علاقمند ارتباط بیشتری با آن ها‌ است. این روند نیز ‌به‌تدریج‌ گسترده‌تر می‌شود و در سال های اولیه دبستان با علاقمندی بیشتری به برقراری روابط اجتماعی اقدام می‌کند. رفتارهای اجتماعی در این دوران عمدتاًً از طریق بازی با همسالان نمود پیدا می‌کند. کودک با برقراری تعاملات جدید با ‌گروه‌های جدید همسالان رفتارهای جدید را می‌آموزد و در موارد زیادی آن ها را در رفتارهای اجتماعی خود منعکس می‌سازد. رسیدن به سن دبستانی برای کودک به منزله‌ی ورود به یک دنیای جدید گسترده و دست‌یابی به یک شبکه‌ ارتباطات اجتماعی است.

در این دوره کودک با مسائل گوناگونی از جمله رشد مهارت‌ های مختلف (مانند رعایت نوبت و قانون در بازی) در زمینه‌ های گوناگون، یادگیری روش‌های ارتباط اجتماعی با همسالان، همانند سازی و ارتباط با بزرگ سالانی غیر از والدین در مدرسه، افزایش خود مختاری^[۱۶] و استقلال رشد وجدان و معیارهای اخلاقی مواجه می‌گردد و آن ها را تجربه کند. در سن نوجوانی گرایش فرد به ‌گروه‌های اجتماعی بیشتر و بیشتر می‌شود، طوری که این دوران با این ویژگی اساسی مشخص می‌شود که فرد به عضویت گروه‌های مختلف در می‌آید و در تعامل با این گروه‌ها رفتارهای اجتماعی خود را شکل می‌دهد. در سنین بعدی رفتارهای اجتماعی پخته‌تر شده‌اند. فرد با انتخاب شغل، ادامه تحصیل و انتخاب همسر، رفتارهای گسترده‌تر اجتماعی پیدا می‌کند (همان منبع ).

بخش سوم : پیشینه تحقیق

مقدمه:

هر پژوهش و مطالعه ای ضمن آنکه مبتنی بر مطالعات قبلی است، خود نیز مقدمه و پایه ای برای مطالعات بعدی است.

هر قدر تعداد ارتباطات و پیوند های ممکن یک مطالعه، با مطالعات پیشین بیشتر باشد، سهم و اهمیت آن در بسط دانش آدمی بیشتر خواهد بود. محقق باید تفکر و تعمقی را که قبلا درباره پژوهش صورت گرفته است، بررسی کند و سپس طرح خود را به گونه ای بریزد که با مطالعات پیشین ارتباط داشته باشد. این امر از طریق بررسی نوشته ها، ادبیات و نشریه های مربوط به موضوع پژوهش امکان پذیر است.

– دکتر محمد فتحیان و دکتر محمد علی شفیعا، اساتید دانشکده مهندسی صنایع دانشگاه علم و صنعت ایران، در مطالعه ای موردی به بررسی تحقق بانکداری الکترونیکی در افزایش رضایت مشتریان بانک‌ها پرداختند. در این تحقیق با توجه به رضایت مشتری و بانکداری الکترونیکی، با بهره گرفتن از مدل کانو به بررسی رابطه ی بین نیازها و رضایت مشتریان پرداختند. برای بررسی موضوع پژوهش در این تحقیق به سنجش متغیرهای رضایت مشتری و نیازهای مشتری و نیز بررسی شدت و نوع روابط بین این متغیرها و تفاوت بین ‌گروه‌های جمعیتی، بر حسب متغیرهای مورد مطالعه در نمونه پرداختند. در این مطالعه ۱۵۰ نفر از مراجعه کنندگان به شعب بانک ملی در شهر تهران، به عنوان نمونه انتخاب شدند. و برای گردآوری اطلاعات از پرسشنامه استفاده کردند. سنجش رضایت مشتریان در این مطالعه با بهره گرفتن از مدل کانو صورت گرفته، بنابرین روش تجزیه و تحلیل نیز بر اساس روش پیشنهادی این مدل می‌باشد. یافته های این تحقیق نشان داد که بیشترین مشتریان بانک ملی، گرایش زیادی به استفاده از خدمات بانکداری الکترونیکی دارند، و در نتیجه ارائه خدمات بانکداری الکترونیکی می‌تواند به شکل معناداری موجب ارتقای میزان رضایت مشتریان بانک شود. نتایج این تحقیق نشان داد، صرف نظر از اهمیت و ضرورتی که در نگاه یک شهروند کلان شهری مانند تهران، در مقایسه با سایر شهرهای کوچک، برای ارائه خدمات بانکداری الکترونیکی وجود دارد.، به طور کلی نیز وقتی یک نوع خدمت رسانی، مانند خدمات بانکی به شیوه قابل ارائه باشد که هم در زمان و هم در هزینه افراد، صرفه جویی کند، و علاوه بر آن بسیاری از دغدغه ها و خستگی های مضاعف را از زندگی آن ها کم کند، طبیعی است که افراد تمایل بیشتری به استفاده و برخورداری از چنین شیوه های خدمات رسانی داشته باشند. بنابرین یافته های تحقیق در جهت انتظارات شرح داده شده قرار گرفته و میتوان گفت که ارائه و گسترش خدمات بانکداری الکترونیکی، بیش از آنکه یک نوع حرکت تشویقی و انگیزشی برای جلب مخاطب و افزایش مشتریان باشد، یک نیاز اساسی برای تسهیل در انجام امور بانکی، هم برای مشتریان و هم برای مدیران است. همچنین یافته های تحقیق نشان داد که، خدمات الکترونیکی از کانال های مختلفی از جمله خود پردازها، پایانه های فروش، تلفن بانک، تلفن همراه و اینترنت ارائه می‌شوند. و رابطه ی توسعه ی آن ها، با میزان رضایت مشتریان، یک رابطه ی خطی مستقیم است. بنابرین افزایش حجم و کیفیت این خدمات، مستقیما موجب افزایش رضایت مشتریان بانکهاف خواهد بود.(فتحیان و شفیعا، ۱۳۸۷)

– علیرضا موغلی در تحقیق خود، تحت عنوان پذیرش بانکداری الکترونیک، مشتریان بانک‌های شهر شیراز را مورد بررسی قرار داده است. جامعه آماری این تحقیق پیمایشی مشتریان شعب بانک‌های شیراز در سال ۱۳۸۵ بوده است. نمونه آماری بر اساس روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای انتخاب شده و در نهایت ۲۶۶ نفر تعیین شده است. روش گردآوری اطلاعات نیز پرسشنامه بوده است. در این تحقیق سه متغیر سهولت استفاده، اعتماد و مفید بودن، به عنوان متغیرهای مستقل و «پذیرش بانکداری الکترونیک» به عنوان متغیر وابسته در نظر گرفته شده است. برای متغیر وابسته چهار شاخص اصلی دستگاه های خود پرداز، پایانه های فروش، تلفن بانک و خدمات اینترنتی در نظر گرفته شده است. که در بررسی سهم هر کدام از این سه متغیر مستقل مشاهده شد که عامل مفید بودن بالاترین سهم پذیرش را دارا است. پس از آن اعتماد و در نهایت ساده بودن کمترین پذیرش را در بانکداری الکترونیک در بین مشتریان بانک‌های شیراز به خود اختصاص داده است. یافته های تحقیق نشان داد که مشتریان باید ‌به این باور برسند که، کار با سرویس های مختلف، بانکداری الکترونیکی:

– ساده و آسان است

– این خدمات قابل اعتمادند

– کارایی مشتریان را بالا برده و برای آن ها مفید است.

همچنین سهولت استفاده، مفید بودن و اعتماد مشتریان در پذیرش بانکداری الکترونیک تاثیر مستقیمی دارد. بنابرین پذیرش بانکداری الکترونیک از طریق سهولت در به کارگیری آن، تقویت اعتماد مشتریان نسبت به آن و فراهم آوردن زمینه مناسب جهت درک مشتریان از مفید بودن خدمات بانکداری الکترونیک ایجاد می شود. با این حال پذیرش بانکداری الکترونیک، به اعتماد متقابل و کار گروهی و تیمی، آموزش ارتباطات اثربخش، بهبود فرایند ارتباطات و تعاملات میان کارکنان و مدیران در داخل و خارج از سازمان و حرکت به سوی سازمانی نوآور و یادگیرنده بستگی دارد. و چنانچه بانک‌ها بخواهند بانکداری الکترونیک را در سازمان خویش، توسعه دهند. باید علاوه بر ارتباطات و تعاملات میان اعضای سازمان و شبکه ها و ‌گروه‌های سازمانی، زیر ساخت های سخت افزاری، نرم افزاری،فرهنگی، قانونی، امنیتی و مدیریت روابط با مشتری را برای پذیرش بانکداری الکترونیک، فراهم آورند.(موغلی ۱۳۸۵)

– ابوالفضل شعبانی ایلانی در تحقیق خود تحت عنوان مدیریت کیفیت خدمات بانکداری الکترونیکی، به بررسی این مسئله، در چارچوب گسترش کارایی با کیفیت، با تأکید بر هردو عامل مدیریت خدمات داخلی و خارجی می‌پردازد. و متعاقبا به خدمات جدید مورد نیاز جهت برآورده ساختن نیازهای مشتریان توجه می‌کند. برای این مطالعه فراروش چهار مرحله ای QFD مبتنی بر ساخت سنتی، کمی تعدیل شده تا برای استفاده در صنعت بانکداری مناسب گردد. به طور مشخص چهار مرحله، به سه مرحله تبدیل شده است. مرحله اول نیازهای مشتریان، مرحله دوم عناصر خدمات، مرحله سوم عملیات کلیدی فرایند تحقیق.

مرحله اول: در مرحله اول شناسایی مشتریان در صنعت بانکداری و اهمیت آن ها و تحلیل نیازهای مشتری انجام شده است.