۲-۱-۳-۳-۳- تابآوری تلقیحی[۴۲]
این قسمت کمی پیچیده است، تابآوری تلقیحی متخصصان را گیج و انتظار آن ها را آشفته و مغشوش میسازد. این مقوله حتی آسیبپذیری و مکانیسمهای حفاظتی را منبع و منشأ تابآوری میداند و به عنوان یک مفهوم، ظرفیت تغییر مصیبت و بدبختی را به موقعیت و یا حداقل توان پیشگیری از اثرات بدتر مصیبت و بلا را فراهم میکند. در این نوع تابآوری، تقریباً به طور ناخودآگاه، بلا و مصیبت به نتایج و پیامدهای بهینه تبدیل میشود بههر حال چنین تلقی به ندرت در زندگی افراد موردنظر ما به چشم میخورد. اثر تلقیحی میتواند با توجه به تجارب فرد ادامه یابد. البته مادامیکه این تجربیات سخت و طاقتفرسا نباشد.
۲-۱-۳-۴- ویژگیهای افراد تاب آور
عده زیادی از مردم در طول زندگی با یک یا چند واقعه آسیبزا روبرو میشوند. آن ها باید شرایط استرسزا را تحمل کنند تا بتوانند در طول زندگی ایستادگی نشان دهند. در چندین سال گذشته شاهد افزایش اطلاعات جدید در مورد مکانیسمهای روانشناختی و عصبشناختی که در ارتقاء تابآوری درگیرند هستیم.
افراد تاب آور افرادی هستند که علیرغم مواجهه با استرسهای مزمن و تنیدگیها، از آثار نامطلوب آن میکاهند و سلامت روانی خود را حفظ میکنند. افراد تاب آور کسانی هستند که دارای خود کارآمدی بالا، کنترل درونی، حفظ نیرومندی، خوشبینی، اعتمادبهنفس، پشتکار، مهارت حل مسئله و انعطافپذیری میباشند (,۲۰۰۵ Agaibi & Wilson). همچنین افراد تاب آور قادرند در مواجهه با ناملایمات و تغییرات زندگی موفق شوند. این افراد قادر به اداره کردن و ساختن محیط برای غلبه بر فشارهای زندگی و برآورده ساختن ضروریات آن هستند. افراد تاب آور قادر به سازگاری سریع و شناخت وضعیت، فهم روشن آنچه اتفاق مهمی افتد، برقراری ارتباط آزادانه، عمل انعطافپذیر و خود را در مسیر مثبت دیدن، هستند. در مقایسه با افرادی که از تابآوری پایینی برخوردارند آن ها میتوانند ناامیدیها و موانع را تحمل و خشم خود را کنترل کنند و در صورت لزوم از دیگران کمک بخواهند (خزائلی، ۱۳۸۹).
اکثر محققان معتقدند که افراد تاب آور در عوامل مشابهی مشترکاند. برخی از این عوامل مشترک عبارتاند از: هوش بالاتر، تازهجویی پایینتر، تعلق کمتر به همسالان بزهکار و عدم سوء مصرف مواد و بزهکاری، خودمختاری بالاتر، استقلال، همدلی، تعهد به کار، جدیت و روابط خوب با همسالان برخوردارند (۲۰۰۲ Issacson,).
بهطورکلی ویژگیهای افراد تاب آور را میتوان به صورت زیر دستهبندی کرد:
۱- شایستگی اجتماعی: پاسخگو بودن، انعطافپذیری، همدلی، دلسوزی، مهارتهای اجتماعی، شوخی.
۲- مهارتهای حل مسئله: وجدان منتقد و خلاق، برنامهریزی، تخیل، سرشار از منابع، ابتکار.
۳- آیندهجویی: علایق خاص، جهتگیری هدفمندانه، معنویت، ایمان، انتظارات سالم، آرمانهای تحصیلی، پشتکار، امیدواری و خوشبینی آینده سازی، معنا مند ی، انگیزهمندی.
۴- خودگردانی: خودکارآمدی، ارزشمندی، کنترل بر محیط، خود انضباطی، توانایی مستقل شدن، پایداری (مهناز، ۱۳۸۶؛ به نقل از حسن زاده پشنگ، ۱۳۹۰).
۲-۱-۳-۵- اصول تابآوری
Siebert (2005؛ به نقل از پور نواب، ۱۳۹۰) اصول تابآوری را به شرح زیر اعلام میدارد:
۱- زمانی که با مشکلات و تغییرات پریشان کننده برخورد میکنید هرگز به حالت اول بازنمیگردید یا ممکن است ضعیفتر شوید یا قویتر.
۲- در حالی که با تغییرات تهدیدکننده دستبهگریبان هستید، ذهن و عادات شما یا موانعی میسازند و یا برای رسیدن به آیندهای بهتر پل میزنند.
۳- مقصر شمردن دیگران برای موارد نامساعد باعث میشود که فرد یک قربانی غیر تاب آور باشد که دارای رفتارهای تاب آورانه ضعیفی است.
۴- واکنشهای تاب آورانه هر کس منحصربهفرد است که از طریق یادگیری و کسب تجربه از زندگی خود به دستآمده است.
۵- خودآگاهی تابآوری را افزایش میدهد.
۲-۱-۳-۶- مراحل حصول تابآوری
برای پیشگیری از وقوع پیامدهای نامطلوب در کودکان و نوجوانان، ضروری است که به الگوهای خانوادگی توجه شود تا ملاحظات مفید مشخص گردند. والدین، معلمان و مشاوران میتوانند عناصر تابآوری و مهارتهای مقابلهای را در افراد جوان بهتدریج القاء نمایند و از وقوع افت تحصیلی پیشگیری کنند (خدا جوادی، ۱۳۸۷). به منظور حصول به تابآوری ذاتی دانش آموزان، دستگاههای مدرسه باید تغییری را در نحوه برنامهریزیشان ایجاد نماید (,۱۹۹۳ Benard).
بررسی شرایط جهت توانمندسازی دانش آموزان مرحله بعدی برنامهریزی برای تابآوری است Benard (1993) اظهار میدارد که شرایط جهت توانمندسازی دانش آموزان هر زمان که فاکتورهای محافظتی دلسوزی و حمایت، انتظارات بالا و فرصتهایی برای همکاری حضورداشته باشند، موجودیت پیدا میکنند. به عبارت دیگر، مدارس بایستی راهبردهایی را برای پرورش تابآوری دانش آموزان فراهم سازند، احترام و انتظارات بالایی را برای دانش آموزان در نظرگیرند و حتیالامکان به مشارکت آن ها پاسخ مثبت دهند.
مرحله بعدی حصول تابآوری طراحی راهبردهاست. مدارس میتوانند ابزار برآورد سازی نیازها را فراهم سازند و به اعضاء گروه اجازه بارش مغزی را جهت ایجاد کلیه راهبردهای ممکن برای مواجهه با نیازهای دانش آموزان شان را بر پایه تمرکز روی روابط و فرصتهای موجود برای همکاری، دهند (,۱۹۹۳ Benard). مرحله چهارم حصول تابآوری وضع پیامدهای شخصی و اجتماعی است. پیامدهای رشدی مثبت تغییری را در جوانان بروز میدهد. علاوه بر آن، اثرات اجتماعی میتوانند تغییر موفقیتآمیزی در جوانان ایجاد کنند.شکل ۱-۲ چارچوبی را برای حصول به فرایند تاب آوری در مدارس به تصویر می کشد.
اثرات اجتماعی
پیامدهای رشدی مثبت
استراتژی ها
شرایط توانمند سازی
اعتقاد یا باور
شکل ۱-۲ : چارچوب حصول تاب آوری
۲-۱-۳-۷- راهبردهای تقویت و پرورش تابآوری
چیزهای خیلی سادهای وجود دارد که هر متخصصی میتواند برای تقویت تابآوری به کار ببرد. یکی این است که به بچه ها و بالغین کمک کنیم که نقاط قوت شخصی خود را بشناسند. مراحل تقویت تابآوری یک فرایند دومرحلهای است که عبارتاند از:
۱– شناخت مشکل: بررسی حقیقت تجارب خانوادگی با جزئیات آن، هم مسائل منفی و هم مثبت که این معمولاً طی زمان رخ میدهد.
۲– دوباره شکل دادن تجارب: فرایندی که از طریق آن شخص به تجارب، از میان یکذره بین مثبت نگر نگاه میکند. از طریق دیدن یک موقعیت به صورت مثبت این فرزند میتواند شروع به شناخت مهارتهای مقابلهای و نقاط قوتش کند که برای ایجاد منافعش مورداستفاده قرار گیرند.
روش دیگری که متخصص از طریق آن میتواند کمک کند، تشویق به ایجاد فاکتورهای محافظ است. فاکتورهای محافظ ضربهگیرهایی هستند که به افراد جوان برای اجتناب از خطرهایی مثل سوء مصرف مواد و بزهکاری کمک میکند و تابآوری را افزایش میدهند. مواردی از فاکتورهای محافظ عبارتاند از:
