در دوران نوجوانی و جوانی ، عوامل متعددی مانند جایگاه اجتماعی ، جنسیت ، نژاد و مقبولیت اجتماعی در عزت نفس افراد نقش دارند . از آن روی که رابطه ی فرد در این سنین با افراد جامعه بیشتر است و حرمت خود آنان در یک زمینه ی اجتماعی رشد مییابد،جایگاه فرد در یک گروه خاص عامل مهمی در رشد مفهوم ،حرمت خود به شمار میرود(شجاعی،۱۲۸:۱۳۸۳).
۲-۲-۴-۲-عزت نفس تحصیلی
زمینه ی تحصیلی عزت نفس و ارزشیابی فرد از خودش در جایگاه دانش آموز یا دانشجو سر و کار دارد . باید توجه داشت که این موضوع ارزیابی توانایی تحصیلی و پیشرفت تحصیلی نیست و به راحتی نمی توان جایگاه تحصیلی فرد را مشخص کرد ، مگر این که فاصله ی او با دیگران را محاسبه نمود . اگر فرد خود را با معیارهایی مطلوب تحصیلی منطبق بداند و استانداردهای پیشرفت تحصیلی خود را برآورده سازد ، عزت نفس مثبتی دارد ؛ یعنی اگر ملاک یا معیار پیشرفت تحصیلی ، قبول شدن در یک سال تحصیلی باشد و وی بتواند به چنین معیاری دست یابد ، باید دارای عزت نفس تحصیلی مثبت باشد (اسلامی نسب ،۱۳۷۳).
۲-۲-۴-۳-عزت نفس خانوادگی
ارزیابی و قضاوت فرد در جایگاه عضوی از خانواده را عزت نفس خانوادگی میگویند که در اثر تعامل فرد با اعضای خانواده در وی به وجود میآید . نوع رابطه ی متقابل فرد با پدر ، مادر وسایر اعضای خانواده و اینکه فرد تا چه اندازه توسط آن ها پذیرفته شده در چگونگی نگرش او نسبت به خودش مؤثر است وعزت نفس خانوادگی او را تعیین می کند (بیابانی ،۱۳۹۰).
عزت نفس خانوادگی ، احساسات و ادراکات افراد را به عنوان عضوی از خانواده منعکس میکند ، فرد وقتی که احساس می کند عضو با ارزشی از خانواده است ، وظیفه ی خود را به نحو احسن انجام میدهد و به لحاظ محبت و احترامی که از خانواده دریافت میکند احساس امنیت کرده و عزت نفس مثبت در این زمینه پیدا می کند . به عبارتی این نوع اعتماد به نفس ، از عقاید فرد در مورد خودش با عنوان عضوی از خانواده سرچشمه میگیرد (فرگوسن[۶۳] و مازین[۶۴] ؛ ترجمه ی پارسا ، ۱۳۸۲) .
۲-۲-۴-۴-عزت نفس کلی
و در آخر عزت نفس کلی ؛ ارزیابی جامع تری از خود است و مبتنی بر ارزیابی فرد از خودش در همه زمینه هاست ، به ارزیابی و قضاوت فرد نسبت به کلیه ی ارزش های خود اطلاق می شود . این حیطه ی عزت نفس ، سایر حیطه ها را در خود دارد و در واقع به آن ها نوعی وحدت و یکپارچگی می بخشد . فردی که عزت نفس کلی مثبتی دارد از همه نظر خود را مطلوب و خوب میداند . او نگرش مثبت خود را از واکنش مثبت اعضای خانواده ، همسالان و معلمین کسب نموده است . چنین فردی بهتر میتواند با مشکلات خود مقابله کند (اسلامی نسب ، ۱۳۷۳)
عزت نفس از جمله مفاهیمی است که ارتباط معکوس آن با افسردگی ، احساس تنهایی ، کم رویی و اضطراب به عنوان متغیرهای منفی و ارتباط مثبت با مفاهیمی چون احساس کارایی ، خوش بینی ، توانمندی و پیشرفت تحصیلی به عنوان متغیرهای مثبت گزارش شده است .
۲-۲-۵-نقش عزت نفس در پیشرفت تحصیلی
یکی از عوامل مؤثر در پیشرفت تحصیلی عزت نفس است . به عبارتی منظور از عزت نفس آن است که افراد درباره ی خود چگونه فکر میکنند و چقدر از عملکردشان راضی هستند و به خصوص احساس آنان از نظر اجتماعی و تحصیلی درباره ی خود چگونه است . و به ارزیابی فرد از خود به عنوان محصل مربوط می شود ، این امر تنها ارزیابی ساده ای از توانایی وموقعیت نیست ، محصل اگر به تمام معیارهای موفقیت تحصیلی دست یابد عزت نفس او مثبت خواهد بود (حسینی طباطبایی و قدیمی مقدم ، ۲۰۰۷) .
برخی از پژوهشگران معتقدند که ارتباط مستقیم بین عزت نفس و موفقیت تحصیلی در دوره ی دانش آموزی بیشتر صادق است . چرا که در این دوره ، شایستگی اغلب فقط در گرفتن نمره ی بهتر خلاصه می شود ، ولی در محیط دانشگاه ضمن این که یک محیط آموزشی است ، یک محیط اجتماعی نیز هست و مسایل خاص خود از جمله زندگی خوابگاهی ، بی علاقگی به رشته تحصیلی و نگرانی نسبت به آینده ی حرفه ای را نیز به همراه دارد که همگی این ها نقش پیشرفت تحصیلی در ارتقای عزت نفس دانشجویان را به نسبت دانش آموزان کم رنگ تر می کند (زارع و دیگران ، ۱۳۸۶) .
به نظر میرسد پیشرفت تحصیلی و عزت نفس رابطه ی متقابلی دارند ؛ یعنی از طرفی ، داشتن عزت نفس موجب پیشرفت تحصیلی می شود ، زیرا خودباوری و تلقی مثبت از خویشتن در یادگیری و ایجاد انگیزش برای تحصیل اثر میگذارد و موجب پیشرفت تحصیلی میگردد . از طرف دیگر موفقیت های تحصیلی در رسیدن به مدارج بالا در کار آموزش ، موجب ارتقای عزت نفس می شود . به طور کلی پیشرفت های انسان در هر زمینهای و تجربه ی موفقیت ، احساس خودباوری و ارزشمندی در هر موردی باعث افزایش عزت نفس در او می شود (حسینی نسب و وجدان پرست،۱۳۸۱ : ۱۰۳).
نتایج مطالعه مولوی و همکاران در خصوص عوامل مؤثر بر انگیزش تحصیلی نشان داد ، عزت نفس یکی از عوامل مؤثر در افزایش انگیزه ی تحصیلی است . در واقع عزت نفس با تحت تأثیر قرار دادن شخص ، می تواند در صورت بالا بودن ، سبب انگیزه ی تحصیلی و در صورت پایین بودن سبب بی انگیزگی شود (مولوی و دیگران ، ۱۳۸۶) .
۲-۲-۶- دلگرمی وافزایش عزت نفس
دلگرمی اعتماد شخص و احساس ادراک فرد از خود را نیرو می بخشد و در نتیجه کلیدی برای رشد و پرورش شخصی است . نگرش و دید مثبت به خود از ابعاد بسیار مهم دلگرمی است و بازخورد مثبتی است که به جای نتیجه بر تلاش و پیشرفت متمرکز است . دلگرمی فرایندی است که بر منابع شخصی و توان بالقوه برای افزایش عزت نفس و پذیرش خود تأکید دارد . راز حل کردن مشکلات عزت نفس این نیست که به افراد ناسازگار اطمینان داده شود که آن ها روبه راه هستند . معمای عزت نفس این است که وقتی افراد دلگرم میشوند خود را فراموش کنند و زندگی کردن با دیگران را آغاز کنند . از آن پس عزت نفس به صورت مشکل وجود نخواهد داشت (پروچسکا[۶۵] و نورکراس[۶۶] ؛ ترجمه ی سید محمدی ، ۱۳۸۵) .
دلگرمی عزت نفس را افزایش میدهد و افراد به خاطر آنچه که هستند ، احساس ارزشمندی میکنند . وقتی این احساسات رشد میکند میل به همکاری و مسئولیت پذیری افزایش مییابد . بدون تردید جوانان و نوجوانانی که ارزشمندی و عزت نفس جالب توجهی دارند نسبت به همسالان خود در شرایط مشابه ، کارآمدی بیشتری از خود نشان میدهند (ترکاشوند،۱۳۸۰) .
دلگرم بودن و خوش بین بودن یک خودگویی مثبت در فرد ایجاد میکند ، بنابرین میتوانیم به این نتیجه دست یابیم که در اثر آموزش دلگرمی عزت نفس افراد ارتقا یافته ، زیرا عزت نفس یعنی ارزیابی هایی که افراد درباره ی خود دارند و حس ارزشمندی شخصی است . از سوی دیگر عزت نفس یک خود ارزیابی مثبت و جنبه ای بنیادی از تجربه و کیفیت زندگی فرد است (برنا و سواری ، ۱۳۸۹) .
