۱٫ موضوع علم اخلاق، انسان، در حالی سیر و سلوک به سوی کمال مطلق است و انسان از این جهت اشرف مخلوقات است، قهراً علمی که برای اصلاح چنین موجودی بوده و به چنین موضوعی تعلق گیرد، اشرف علوم خواهد بود.

۲٫ مفاسدی که در جوامع بشری دامن­گیر انسان می­ شود، منشاء و علت اصلی آنان در جهل و نادانی، تبعیت از هوی و هوس و غفلت است. علم اخلاق در پی ریشه کن کردن این سه بیماری است.

۳٫ نتایج حاصل از علم اخلاق بهترین ارمغان برای انسان، و پر ارج­ترین ثمره وجودی برای او خواهد بود، زیرا به وسیله این علم است که راه تهذیب نفس که از برجسته ترین صفات انسانی است مشخص می­ شود (طاهری،۱۳۸۱،ص۲۷-۲۵).

تفارقات قانون و اخلاق

اخلاق در هر حرفه، مربوط به اعمالی است که متخصصان حرفه نسبت به یکدیگر، نسبت به طالبان دریافت خدمات و نیز نسبت به جامعه انجام می­ دهند. با این وجود بین اخلاق و قانون تفاوت­هایی وجود دارد (فرهادی،۱۳۸۶،ص۳۰)

قانون مستقیماً مقوله­ای اخلاقی نیست، هر چند میان اخلاق و قانون تعامل و داد و سندهایی وجود دارد. زیرا آداب، عرف و اخلاق جمعی می ­توانند برخی از جنبه­ های قانونی را اصلاح کرده و به تکامل آن نیز کمک کنند. اخلاقیات در پس زمینه­ قانون قرار دارد و قانون در متون مربوطه بر تعدادی قواعد، که ویژگی اصلی آن ها التزام بیرونی است، تکیه می­ کند. ‌بنابرین‏ اخلاقیات، زوال قانون و عرف را جبران می­ کند (بالوت،۱۳۸۹: ص۳۹). جدول شماره (۲-۲) برخی از تفاوت­های قانون و اخلاق را بر اساس معیارهای همچون کارکرد، ضمانت اجرا، میزان نفوذ، محتوا و سلسله مراتب نشان می­دهد.

جدول شماره (۲-۲) تفارقات قانون و اخلاق (فرهادی،۱۳۸۶،ص۳۱-۳۰)

قانون

اخلاق

سلبی است

کارکرد

ایجابی است

ضمانت اجرا دارد

ضمانت اجرا

ضمانت اجرا ندارد

عدم نفوذ و دخالت

در زندگی خصوص

میزان نفوذ

نفوذ و دخالت در

زندگی خصوصی

قانون از اخلاق محتوا ‌می‌گیرد

محتوا

اخلاق خود محتوا دهنده است

قانون یک مرتبه بیشتر ندارد

سلسله مراتب

اخلاق مراتب و نسبت دارد

مفهوم حرفه

حرفه اصطلاحی رایج است که در بر گیرنده ارتباط اشخاص با یکئیگر با در نظر گرفتن یک مجموعه اصول و قوانین ‌می‌باشد. به صورت تخصصی، حرفه زمینه­ ساز ارتباط کارمندان با یکدیگر در اجتماع ‌می‌باشد (Koehn, 2001, P1). حرفه به عنوان مهارتی، شامل تمام یا بخشی از دانش و توانایی در به کارگیری دانش برای عملی سودمند و ارتباط با دیگران تعریف می­ شود (Ozar, 2000, P6).

واژه حرفه کاربردهای فراوان دارد و مفهوم آن نیز از تطور تاریخی فراوانی برخوردار است. عام ترین کاربرد حرفه به معنای پیشه، شغل، کار و کسب است. مفهوم اصطلاحی حرفه از دیر باز متفاوت با کار و حتی شغل به کار می­رود.

اشتغال یکی از مؤلفه‌ ­های حرفه است. مؤلفه‌ دیگر روزی به دست آوردن از طریق اشتغال است. مؤلفه‌ سوم، اختیار در کار و اشتغال است. حرفه یک کار اختیاری است. مؤلفه‌ مهم خدمت محوری، مثمر ثمر بودن، مفید بودن یا مطلوبیت اجتماعی حرفه است. مؤلفه‌ پنجم، برخورداری از دانش، مهارت و توانایی است. قدما از این مؤلفه‌ سه وجهی (دانش، مهارت و توانایی) به صناعت تعبیر ‌می‌کنند و لذا دهخدا در تعریف حرفه می­گوید: «صناعت که روزی بدان آید». تمایز صناعت از صرف کار در سه عنصر دانش، مهارت و توانایی است (قراملکی، ۱۳۸۷، ص۱۶۷).

مفهوم­شناسی اخلاق حرفه­ای

اخلاق نمایان کننده شخصیت فرد است و این اخلاق حرفه­ای است که شخص را به شکل مطلوب چه در چامعه و چه در بین همکارانش مطرح می­ کند. در چارچوب این اخلاق حرفه­ای است که نقش­پذیری افراد در جامعه شکل ‌می‌گیرد و انسان­ها را به هم معطوف­تر می­ کند، ارتباط اجتماعی بین اشخاص را گسترش می­دهد. یک مجموعه از هنجارها و رفتارهای درونی اخلاقی را بین کارمندان و مدیران را به وجود ‌می‌آورد و همچنین در انجام فعالیت­ها و امور اداری و غیر اداری که مربوط به ارباب رجوع می­ شود، نقش مهمی را ایفاء می­ کند. اخلاق حرفه­ای در واقع به نوبه خود باعث تحریک بسیاری از محرک­ها و رفع بسیاری از نا هنجاری­ها می­ شود (Koehn, 2001, P1).

اخلاق حرفه­ای در مفهوم­سازی­های اولیه به معنای اخلاق کار و مشاغل به کار می­رفت و امروزه نیز برخی نویسندگان اخلاق حرفه­ای را به معنای نخستین آن تعریف ‌می‌کنند. نمونه ­هایی از این قسم تعاریف قابل تأمل­اند؛

• • شیوه ­های رفتاری متدوال در میان اهل یک حرفه است.

• • مدیریت رفتار و کردار آدمی هنگام انجام کارهای حرفه­ای است.

• رشته­ای از دانش اخلاق است که روابط شغلی را مورد مطالعه قرار می­دهد.

به طور کلی اخلاق حرفه­ای شاخه­ای از اخلاق کاربردی است که به مباحث اخلاقی در حرفه می ­پردازد. صاحبان حرفه، از دانش اخلاق دو توقع دارند؛

1. 1. بیان نظام­مند مسئولیت­های اخلاقی در حرفه

1. تشخیص دقیق و حل اثربخش مسائل اخلاق حرفه.

در اخلاق حرفه­ای دو رهیافت سنتی و جدید وجود دارد. رهیافت سنتی، روی آورد مدیریت منابع انسانی به اخلاق حرفه­ای است که بر مسئولیت­های اخلاقی افراد در مشاغل و حرف حصر توجه می­ کند و رهیافت جدید که در دهه­های اخیر رواج یافته است، رویکرد مدیریت استراتژیک به اخلاق حرفه­ای است که در این رهیافت به مسئولیت­ پذیری سازمان با نگرش سیستمی عطف توجه می­ شود (قراملکی، ۱۳۸۷، ص۱۷۴).

* اخلاق حرفه­ای در کار، اشاره به متعهد شدن انرژی ذهنی و روانی و فیزیکی فرد یا گروه به ایده جمعی است در جهت اخذ قوا و استعداد درونی گروه و فرد برای توسعه به هر نحو (Cadozier, 2002, P137)؛

* اخلاق حرفه‌ای یکی از شعبه‌های جدید اخلاق است که می‌کوشد به مسائل اخلاقی حرفه های گوناگون پاسخ داده و برای آن اصولی خاص متصور است (Hartog, 2007, P6).

* اخلاق حرفه‌ای به مسائل و پرسش‌های اخلاقی و اصول و ارزش‌های اخلاقی یک نظام حرفه‌ای می‌پردازد و ناظر بر اخلاق در محیط حرفه‌ای است (دانشنامه دیکی پدیا).

* مقصود از اخلاق حرفه‌ای مجموعه قواعدی است که باید افراد داوطلبانه و ‌بر اساس ندای وجدان و فطرت خویش در انجام کار حرفه‌ای رعایت کنند؛ بدون آن‌ که الزام خارجی داشته باشند یا در صورت تخلف، به مجازات‌های قانونی دچار شوند.

* اخلاق فردی‌‌، مسئولیت‌پذیری فرد است در برابر رفتار فردی خود‌‌، صرفاً به منزله یک فرد انسانی‌، و اخلاق شغلی‌، مسئولیت‌پذیری یک فرد است در برابر رفتار حرفه‌ای و شغلی خود‌‌، به مثابه صاحب یک حرفه یا پست سازمانی‌ (Moberg, 2000, P845).

اهمیت و ضرورت اخلاق حرفه­ای

یکی از شاخه­ های اخلاقی که به عنوان یکی حوزه مطالعه شناخته می­ شود، اخلاق حرفه­ای است (Dracopoulou,1998:XI). در گذشته و حتی امروزه به برخی از نویسندگان اخلاق حرفه‌ای^[۷۱] مترادف با اخلاق کار که مسئولیت اخلاقی فرد از حیث شغل است، می‌دانند از جمله تعریف‌های دیگر اخلاق حرفه‌ای؛

روان‌درمانی دینی، رویکردی نوین در درمان بیماری‌های روانی است. دین و سلامت روان هر دو به منزله یک سیستم با عوامل بی‌شماری در ارتباط هستند. البته باید ‌به این امر توجه داشت که برداشت افراد از دین (یا مذهب) متفاوت است و دارای طیف وسیعی می‌باشد که می‌توان سه گروه را از میان آن‌ ها تعریف کرد:

گروه اول معتقدند که دین فقط برای پاک شدن روح و تصفیه خودی و فردی است ولی حیات روزانه بستگی به پیشرفت‌ها و اندیشه‌های بشری دارد. لذا فایده دین فقط در حوزه فردی است و هر نوع زمینه و عرصه اجتماعی باید از دستورات انبیاء گذر کرد و به تحولات منتج از پیشرفت‌ها و تمدن رنسانس روی آورد. در چنین جوامعی مسائل معنوی کاملاً خارج از تبحر پزشکان و صاحبان حرف پزشکی است و فقط زمانی مورد توجه قرار می‌گیرد که فردی احساس کند مسائل روحی و دینی می‌تواند برای بهبود یا تقلیل بیماری به او کمک کند (رومبولد، ۲۰۰۷؛ به نقل از ساجدی، ۱۳۹۰).

گروه دوم آن‌هایی هستند که دین را یک سلسله تکالیف الهی می‌دانند که به آن‌ ها در تولید حیات روش و دقیق کمک می‌کند، ولی جامعیت دین را منحصر به احکام محدودی می‌دانند که از طرف انبیاء آورده شده و باید از آن‌ ها در مسائل فردی و برخی مسائل اجتماعی مانند ارث استفاده کرد. لذا جامعه مطلوب در نظر آن‌ ها مجموعه دستورات از پیش تعریف شده به اضافه اندیشه‌های جدید در مسائل اجتماعی مبتنی بر صرفاً پیشرفت‌های علمی است.

گروه سوم، دین را به طور جامع و کامل قبول دارند، معتقدند که انسان در هیچ حوزه‌ای نیست که نیاز به هدایت و دستگیری انبیاء و اولیای الهی نداشته باشد و این شامل حوزه حیات فردی و حیات اجتماعی است. پیشرو این دیدگاه، امام راحل(ره) بوده‌اند که این باور را نشر داده‌اند که در باطن و ظاهر، عرصه خصوصی و اجتماعی، همه نیاز به هدایت دینی و انبیاء دارند. همان‌طوری که دستورات دینی باید در حوزه فردی منعکس شود، در حوزه اجتماعی نیز این طریق الزامی است و برای رسیدن به ارتقا و سعادت باید در هر دو حوزه صراط مستقیم فردی و اجتماعی انبیاء و اولیاء تبعیت کرد (ساجدی، ۱۳۹۰).

نگاهی به تعالیم اسلامی نشان می‌دهد که اسلام برای هر یک از امور زندگی دستورالعمل دقیق و تعریف‌شده‌ای دارد که راه و رسم زندگی را در تمامی زمینه‌ها در نظر می‌گیرد. البته تردیدی نیست که اسلام در حوزه تربیت انسان سالم و نجات انسان از افسردگی و استرس، با تکیه بر نگرش خاصی ‌در مورد بشر، آموزه‌های خود را در قالب دعا و نیایش و آیات قرآنی ارائه می‌کند. اسلام مبدأ و منشأ عالم هستی را صرفاً ناظر به ذات اقدس ربوبی می‌داند. حقیقت وجود آدمی را محدود به جسم نمی‌داند بلکه علاوه بر آن روح نیز مورد تصدیق قرار می‌گیرد. اسلام ضمن اینکه نیاز به امور دنیوی و توجه به ملزومات جسمانی را مورد عنایت قرار می‌دهد اما در نهایت یاد خداوند را به عنوان آرامش جان و روح به انسان معرفی می‌کند. لازم به ذکر است آیه قرآنی «ألا بذکرالله تطمئن‌القلوب»؛ با یاد خداوند دل‌ها آرامش می‌یابد (سوره رعد/ ۲۸). بر این نتیجه صحه می‌گذارد. بدون شک در قرآن، نیروی عظیمی وجود دارد که در نفس انسان تأثیری شگرف بر جای می‌گذارد. این نیرو باعث بیداری وجدان و تیزی احسان و شعور و صیقل روح انسان می‌شود و ادراک و تفکرش را بیدار می‌کند. به همین دلیل است که انسان پس از اینکه در معرض تأثیر قرآن قرار می‌گیرد، ناگهان تبدیل به انسانی می‌شود که تازه آفریده شده است. لذا برقراری ارتباط با منبع اصلی آرامش، یعنی خالق یکتا، منجر به پیشگیری و درمان افسردگی می‌شود. بدین ترتیب در کنار درمان‌های کلاسیک، می‌توان با بهره گرفتن از عوامل مؤثر در کاهش افسردگی، به تقویت باورها و رفتارهای دینی از جمله نماز، دعا و نیایش، استغفار و تفکر، با همین کارکرد پرداخت.

ب- جهان‌بینی اسلامی

جهان‌بینی‌ به مفهوم نوع دیدگاهی است که یک مکتب و به تبع آن پیروان یک مکتب نسبت به جهان هستی دارد. هر مکتبی ‌بر اساس نوع شناختش از عالم، در جواب سؤالاتی از اینکه جایگاه انسان در دنیا کجاست؟ انسان از کجا آمده است؟ اصلاً آفرینش انسان به چه خاطر بوده و هزاران سوال دیگر، بر اساس نوع نگاهش به عالم هستی و مبدأ این عالم و مقصدش جواب داده است. در جهان مجموعاً سه نوع جهان‌بینی وجود دارد، جهان‌بینی تجربی، جهان‌بینی فلسفی و جهان‌بینی دینی (کمپانی‌زارع، ۱۳۸۹) که در این نوشتار به جهان‌بینی دینی توحیدی که مصداق بارز آن اسلام است پرداخته می‌شود.

انسان در مسیر رشد، در مواجهه با مشکلات و شکست‌‍‌ها، همواره با سؤالاتی در ذهن خود مواجه می‌شود که عدم پاسخ صحیح و ‌قانع کننده به آن ها می‌تواند عاملی در ایجاد افسردگی گردد. اساسی‌ترین سؤالات ‌در مورد منشأ انسان، وضعیت زندگی، هدف خلقت انسان و وظایف انسان در زندگی است. در نگرش قرآنی به روزگاری اشاره می‌شود که در آن انسان موجود قابل توجهی نبوده (دهر، ۱)، انسان از گل آفریده شده و پس از طی مراحل مختلف و تبدیل شدن به نطفه و جنین، مرحله دیگری در او آغاز گردیده‌است که در برگیرنده ویژگی خاصی است و پس از زندگی در دنیا می‌میرد و سپس همه انسان‌ها برانگیخته خواهندشد (مؤمنون، ۱۲ تا ۱۶). بر این اساس، در انسان «روح خدا» دمیده شده است و این ویژگی متمایز کننده انسان است (حجر، آیات ۲۸ تا ۲۹) و سایر موجودات به تسخیر او درآمده‌اند. این کارها بدین منظور صورت گرفته تا انسان بیاندیشد و تعقل کند (غافر، ۶۷).

قرآن کریم زندگی را بازیچه کودکانه و عیاشی و زینت و آرایش و تفاخر و خودستایی و افزودن مال و فرزندان تعریف نموده (حدید،۲۰) و شرایط پایداری نتیجه اعمال انسان را پرهیزگاری و ایمان به خدا بیان می‌کند (محمد، ۳۳) و به شدت تأکید دارد که آفرینش بی‌هدف و بیهوده نیست (مؤمنون، ۱۱۵؛ انبیاء، ۱۶). با این توصیفات به ضرورت شروع، ادامه و پایان هر فعالیت «در جهت خداوند» تأکید می‌کند (آل عمران، ۲ و ۱۹۱).

قانون گذار در بندهای ۵، ۶، ۸، ۱۰، ۱۴، ۱۶ از موضوعاتی همچون، جهیزیه، مهریه، تمکین و نشوز، حضانت و ملاقات طفل، نفقه اقارب ‌و سرپرستی کودکان بی سرپرست نامبرده است.

جهیزیه در عرف عبارت است از اسباب و اثاثیه مورد نیاز برای زندگی که معمولا زن همراه خود به محل زندگی مشترک با شوهرش می آورد و علی‌رغم اذن در استفاده مشترک همچنان در مالکیت زن باقی می ماند.

مهریه عبارت است از مالی که بواسطه نکاح، مرد به زن خود می‌دهد و با به ذمه می‌گیرد. ^[۱۰۷]

تمکین شامل تمکین عام ‌و تمکین خاص می‌باشد؛ تمکین عام عبارت است از پذیرش مقبولیت اراده شوهر در نحوه اداره زندگی مشترک و تمکین خاص یعنی برآورده ساختن نیازهای مشروع جنسی شوهر^[۱۰۸] و نشوز در حقوق عبارت از حالتی است که از عدم انجام تکالیفی که در روابط خانوادگی، زوجین در قبال یکدیگردارند حکایت می‌کند.^[۱۰۹]

حضانت عبارت است ازمراقبت ونگهداری ومدیریت طفل ضمن انجام اقدامات مقتضی جهت تأمین نیازهای مادی و معنوی او؛^[۱۱۰] ملاقات طفل در جایی مطرح است که به دلایلی زوجین جدای ‌از یکدیگر زندگی می‌کنند وطفل با یکی ازآنهاست، در این صورت دیگری حق دارد کودک خودرا ‌در فواصل زمانی خاصی ملاقات کند.

نفقه^[۱۱۱] عبارت است از مالی که انسان در راه تأمین معیشت اقربای خود خرج نماید و در برگیرنده غذا، پوشاک، مسکن و امثالهم است.^[۱۱۲] در خصوص سرپرستی هم در فصل قبلی توضیح مکفی ارائه شد.

در بند ۳ ماده قانونی مذبور به “شروط ضمن عقد نکاح” اشاره شده است؛ در اینجا ممکن است این توهم حاصل شود که منظور از شرط ضمن عقدتنها شروطی است که در هنگام انعقاد نکاح و یا در سند ازدواج و امثالهم ذکرشده است درصورتیکه به نظر نمی رسد این تصور درست باشد، لذا لازم است اندکی پیرامون شرط ضمن عقدبحث شود.

شرط در منطق و همچنین علم حقوق دارای معانی متفاوتی است به مفهومی شرط، عبارت است ‌از چیزی که عدمش موجب عدم می‌گردد اما وجودش الزاماً موجب وجود شی دیگر نمی شود، و یا اینکه به زبان حقوقی امری است که ایجاد و موثرشدن یک عمل یا واقعه حقوقی متوقف برآن است؛ تعریف دیگرشرط درعلم حقوق عبارت است از توافق یا قراردادی که به نحوی از انحاء اعم از ذات و طبیعت ویژه خود و یا موافقت و اراده طرفین، جزئی از قیود عقدی دیگر محسوب شده است؛ این توافق باعنایت به رابطه ای که با عقد اصلی دارد به سه صورت حاصل می شود یعنی اینکه یا قبل از آن عقد یا همراه آن و یا بعد از عقد مذبور، مورد توافق قرارمی گیرد؛ اولی شرط بنایی، دومی و سومی شرط ضمن عقد [به مفهوم عام] نامیده می‌شوند؛^[۱۱۳] شرط ضمن عقد به مفهوم خاص همان شرطی است که همزمان با انعقاد عقد اصلی مورد لحاظ قرار گرفته است.

به نظر اینجانب با عنایت به اصاله العموم الفاظ منظور مقنن از بند۳ ماده۴ قانون مورد بحث، صرفا شروط مورد توافق در زمان انعقاد نکاح نیست بلکه شروط بنایی و الحاقی که با نکاح ارتباط دارند نیز شرط ضمن عقد به مفهوم عام است.

در بند۴ ماده۴ قانون جدید حمایت خانواده صحبت از “ازدواج مجدد”^[۱۱۴] شده است، اما مقنن توضیح نداده است که منظورش از ازدواج مجدد چیست؟ آیا نکاح متعه دوم نیز جزء ازدواج مجدد محسوب می شود؟

ازدواج مجدداز نقطه نظر قوانین مربوط به خانواده در ایران، یعنی اینکه مردی با داشتن زن، با زن دیگری رابطه زوجیت برقرار کند؛ به نظر می‌رسد منظور از ازدواج مجدد در حقوق مربوط به خانواده در کشور ما تنها ازدواج مجدد از نوع دائم باشد آن هم در صورتی که ازدواج اول نیز، دائم باشد؛ سیاق تشریعی ماده ۱۶ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۴۶، احتمال درستی این استنباط را تقویت می‌کند؛ در واقع برابر ماده قانونی اخیرالاشاره یکی از شرایط اعطای اجازه ازدواج مجدد احراز توانایی مالی زوج است و می‌دانیم که برابر ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی پرداخت نفقه که شاید یکی از مهمترین تعهدات زوج در عقد ازدواج است فقط در عقد نکاح دائم بر عهده مرد است، در نتیجه منوط بودن اجازه ازدواج مجدد به احراز توانایی مالی قرینه ای است براینکه مقصود مقنن از واژه زن (دوم) در ماده۱۶مزبور زنی است که بواسطه عقد دائم همسر مرد بشود، و البته در خصوص تفاوت نکاح منقطع و ازدواج و اثرات نکاح دائم و نکاح منقطع پیش از این به تفضیل بحث گردید.

دربند۷ ماده قانونی مذبور از “نفقه زوجه و اجرت المثل ایام زوجیت” نام برده شده است، درخصوص نفقه درسطور قبلی توضیح داده شد؛ اما اجرت المثل ایام زوجیت عبارت است از ارزش ریالی کارهایی که زن برحسب امر ‌و خواست مرد وبدون قصدتبرع، درطول مدت زوجیت انجام می‌دهد.^[۱۱۵]

در بند ۹ ماده قانونی مذبور به “طلاق، رجوع، فسخ وانفساخ نکاح، بذل مذت و انقضای آن” اشاره شده است که جای بحث دارد؛ طلاق عبارت است از عمل حقوقی تشریفاتی که بواسطه این عمل، شوهربه اراده خود وبا تأیید دادگاه یا اینکه به اجبار دادگاه زنی را که بواسطه نکاح دائم در علقه زوجیت دارد، از این قید رها می‌سازد؛^[۱۱۶] فسخ نکاح عملی است ارادی که بواسطه آن یکی از طرفین نکاح، به هستی حقوقی این عقد پایان می‌دهد.^[۱۱۷]

انفساخ عبارت است از پایان یافتن عقد به عاملی که خارج از اراده طرفین است، یعنی اینکه عقد منفسخ شود بدون اینکه طرفین ابن منظور را داشته باشند مانند وقتی که یکی از زوجین مسلمان، مرتد شود.

بذل مدت و انقضای مدت نیز در رابطه با نکاح منقطع مطرح است و در واقع از موارد انحلال نکاح منقطع محسوب می‌شوند، بذل مدت آن است که مردمدت باقیمانده تمتع جنسی را بر زن ببخشاید و انقضای مدت هم پایان مدت توافق شده در تعهد است.

در اینجا بر نحوه قانون نویسی مقنن دو ایراد اساسی وارد است اول اینکه به بطلان نکاح در این بند اشاره ای نکرده است، بطلان تأسیسی است که اثر آن به گذشته برمی گردد و در واقع چنین فرض
می شود که هیچ گاه، عقدی منعقد نشده است؛ البته مقنن در جای دیگر این قانون به طور تلویحی به بطلان نکاح و حتی صلاحیت دادگاه خانواده در رسیدگی به امور مربوط به آن اشاره ‌کرده‌است. ماده ۲۴ آن قانون در این خصوص اشعار می‌دارد:

«ثبت طلاق و سایر موارد انحلال نکاح و نیز اعلام بطلان نکاح یا طلاق در دفاتر رسمی ازدواج و طلاق حسب مورد پس از صدور گواهی عدم امکان سازش یا حکم مربوط از سوی دادگاه مجاز است.»

ایراد بعدی که براین شیوه قانون نویسی می توان وارد دانست این است که تمامی مواردمذکور از اسباب انحلال نکاح هستند و بهتر بود مقنن بجای ذکر این موارد، به طور کلی عبارت “اسباب انحلال ‌و بطلان نکاح” را به کار می‌برد؛ باید توجه داشت که بطلانِ عمل حقوقی حکایت از آن دارد که عملی از ابتدا رخ نداده است، لذا بطلان را نباید از اسباب انحلال نکاح دانست.

در بند ۱۱ماده ۴ قانون، به نسب^[۱۱۸] اشاره گردیده است؛ نسب رابطه طبیعی و خونی بین افراد خویشاوند است. نسب به معنی عام رابطه نسبی باخط اطراف را در بر می‌گیرد و نسب به معنای خاص رابطه خونی و طبیعی بین پدر و فرزند یا مادر و فرزند است یعنی یکی به طور مستقیم از بطن دیگری به وجود آمده است.^[۱۱۹]

۲٫مفهوم رضا

رضا درمعنای لغت

موافقت، سرور قلب در مقابل سخط و کراهت، طیب نفس و اختیار به کار می ‏رود.^[۵۱] دو واژه دیگر از مشتقات ماده «رضی»، رضاء و تراضی است. تفاوت سه واژه رضا، رضاء و تراضی این است که رضا به معنای طیب نفس یا دیگر معانی ذکر شده، صفتی نفسی است که در آن مشارکت وجود ندارد بلکه یک نفر و یا بیش از یک نفر آن را به وجود می ‏آورند. رضاء اسم برای رضا است اگرچه برخی گفته‏اند رضاء از باب مفاعله و مشارکت در آن وجود دارد، اما واژه تراضی.^[۵۲]

حقیقت در مشارکت است و تنها در صورتی وجود پیدا می ‏کند که دو رضا یا بیشتر محقق شود.^[۵۳]

رضا درمعنای اصطلاحی

۱٫ میل و اشتیاق معامله کننده به انجام عمل حقوقی است؛ یعنی هنگامی که منافع و مضار مورد معامله سنجیده شده و منافع بر مضار برتری داده شده باشد در نفس انسان اشتیاق و تمایل و طیب نفس نسبت به مالکیت آن کالا پیدا می‏ شود، ‌به این اشتیاق که همان مرحله سوم از مراحل فعالیت روانی است رضا گفته می‏ شود.شوق و میلی که در مرحله سوم از مراحل فعالیت روانی به وجود می ‏آید ممکن است از میل نفسانی و خودجوش و از روی طیب نفس یا شوق و تمایل عقلانی باشد. به منظور تبیین این مطلب توجه ‌به این نکته لازم است که اعمال حقوقی مانند عقد زمانی در عالم حقوق به وجود می ‏آیند که مراحل چهارگانه فعالیت روانی را طی کنند، بدون گذراندن این مراحل، قصد و انشائی که عنصر اصلی و سازنده عمل حقوقی است به وجود نمی‏آید و با فقدان یکی از مراحل مذبور قصد و انشاء غیر ممکن و محال می‏ شود،اما این نکته مشکلی را در فقه ایجاد می ‏کند و آن وضعیت حقوقی معامله اکراهی است. بدون شک در معامله اکراهی رضا، میل و طیب نفس وجود ندارد و با وجود این فقیهان عقد اکراهی را محقق می‏ دانند اگرچه آن را غیرنافذ تلقی می‏ کنند. به تعبیر دیگر، فقیهان بر این اعتقادند که در معامله اکراهی قصد انشاء یعنی مرحله چهارم از مراحل فعالیت روانی محقق می‏ شود بدون اینکه رضا و شوق که مرحله سوم از مراحل چهارگانه است وجود داشته باشند و این امر بر اساس مطلب بالا محال و غیر ممکن است. ‌بنابرین‏، نباید قصد انشاء را به وجود اکراه محقق دانست و به ایجاد و انشای عقد معتقد گردید؛ زیرا با فقدان مرحله سوم؛ یعنی مرحله رضا نوبت به مرحله چهارم یعنی قصد انشا نمی‏رسد.

در پاسخ از این اشکال باید گفت: رضایت و شوق بر دو نوع است: رضایت و میل طبعی و خودجوش و رضایت عقلی؛ زیرا اراده محرک به عمل، زمانی به فعل تعلق می‏ گیرد که متناسب و ملائم با یکی از قوای درونی انسان باشد. این هماهنگی و تناسب موجب می‏ شود که نفس تمایل و اشتیاق به انجام عمل پیدا کند. زمانی که این شوق، شدت و تأکید پیدا کند علت تامه برای اقدام انسان به انجام عمل می‏ شود. گاهی هماهنگی و تناسب با قوای طبیعی مانند قوه بینائی، شنوائی و چشایی برقرار می‏ شود و زمانی هماهنگی و تناسب با قوه عاقله ایجاد می‏ شود. در برخی موارد هماهنگی و تناسب با هر دو قوه یعنی قوه عقلی و طبیعی برقرار شده عمل ارادی ایجاد می‏ شود و در مواردی تنها هماهنگی با یکی از این دو قوه وجود دارد. به عنوان مثال، در صورتی که شخص بیماری، ماده غذایی لذیذی را که برای او زیانبار است مصرف کند هماهنگی با قوه طبیعی وجود دارد در حالی که با قوه عقلی ناسازگار و منافی است. در مواردی نیز هماهنگی با قوه عاقله وجود دارد در حالی که منافی و ناسازگار با قوه طبیعی است. مانند بیماری که داروی تلخی را برای بهبودی خود مصرف می ‏کند.

‌بنابرین‏، در تمام حالات بالا عمل ارادی انسان زمانی محقق می‏ شود که مراحل مختلف فعالیت روانی از جمله شوق و رضا نیز که مرحله سوم از مراحل چهارگانه است به وجود آید اگرچه شوق و میل مذبور ممکن است عقلی یا طبیعی باشد. عمل حقوقی ناشی از اکراه نیز تمام مراحل مذبور را طی کرده با قصد انشای مکره به وجود می ‏آید و مرحله رضا نیز که مرحله سوم است محقق می‏ شود. البته رضا و شوق در معامله اکراهی رضا و شوق عقلانی است و رضای خودجوش و طبعی در آن وجود ندارد. ‌بنابرین‏، در معامله اکراهی تصور تصدیق، شوق و قصد یعنی چهار مرحله لازم در هر عمل ارادی وجود دارد و تنها در مرحله سوم به جای شوق طبعی، اشتیاق عقلی پیدا می‏ شود. شخص مکره از آنجایی که ضرر ناشی از انجام معامله را کمتر و آسانتر از ضرر ناشی از اکراه می‏بیند از میان آن دو، به حکم عقل یکی را برمی‏گزیند و میل و شوق عقلی او را به قصد انشای آن عمل حقوقی سوق می‏ دهد

باید ‌به این نکته توجه داشت که اگرچه چهار مرحله فعالیت روانی در معامله اکراهی وجود دارد، اما رضایتی که برای نفوذ و ترتیب اثر معاملات و اعمال حقوقی ضروری و لازم است رضای طبعی و خودجوش است. شارع و مقنن رضای ناشی از طیب نفس و رضای طبعی را برای تأثیر انشاء شرط ‌کرده‌است و از آنجا که در معامله اکراهی شوق و رضایت طبعی وجود ندارد معامله غیرنافذ بوده برای نفوذ نیاز به الحاق رضایت طبعی معامله کننده است. ‌بنابرین‏، منظور از رضا در معاملات رضای طبعی و طیب نفس است، نه رضای عقلانی. به همین جهت یکی از دانشمندان علوم اسلامی در تعریف رضا می‏گوید: رضا ثمره محبت است و حب در مقابل کراهت عبارت از میل طبع به امری که ملائم با آن است برخی فقیهان اسلامی نیز رضا را« امتلای اختیار» یعنی منتهی درجه اختیار تعریف می‏ کنند به گونه‏ای که اثر آن در ظاهر شخص به صورت انبساط وجه و مانند آن پیدا می‏ شود.^[۵۴]

۲٫در اصطلاح حقوقی

حقوق ‌دانان نیز رضا را به «میل قلب به طرف یک عمل حقوقی که سابقا انجام شده یا الان انجام می‏ شود یا بعدا واقع خواهد شد» تعریف می‏ کنند.^[۵۵] در همه این تعاریف منظور از رضا میل و شوق طبعی ناشی از طیب نفس است و همچنین شوق وتمایل است که در حقوق منشاء اثر می‏ باشد و فقیهان اسلامی نیز در فقه معاملات، چنین معنائی از رضا را مورد نظر دارند. اگرچه برخی رضا را اعم از شوق عقلی و طبعی می‏ دانند.^[۵۶]

۳٫ رضا یکی از حالات اثرپذیری ذهن است و بر خلاف قصد انشاء جنبه خلاقیت ندارد؛ بدین جهت رضا به تحقق امری را نمی توان موجد آن امر دانست؛ اگر چه زمینه را برای حرکت اراده در جهت محقق ساختن آن امر فراهم می‌سازد. لذا بر خلاف آنچه در قوانین مدنی برخی کشورها نظیر فرانسه وجود دارد، رضا به تشکیل عقد، نمی تواند سازنده عقد باشد هر چند وجود آن برای نفوذ عقد لازم است.^[۵۷] منظور از رضا در معنای مطلق و به عنوان شرط اعتبار عقد، میلی است که در حالت عادی و بدون ورود فشار خارجی در شخص طرف معامله برای تشکیل عقد پیدا می شود که می توان آن را «رضای آزاد» نامید. در عین حال میل حاصل از دخالت فشار خارجی را نیز می توان نوعی رضا دانست که با لحاظ فشار خارجی در مرحله سنجش حاصل می شود. بدین جهت طبق ظاهر ماده ۱۹۹ قانون مدنی میل ناشی از فشار «رضای» حاصل از اکراه نامیده شده است.^[۵۸]

ب:ادله حجیت رضا

ادله حجیت رضا در فقه امامیه^[۵۹] از این قرار عنوان شده است؛

۱- ادله نقلی

الف- آیه «… الا ان تکون تجاره ان تراض…»

آنان عموما یاد نمی گیرند که سیاست بین الملی چیست؟ چگونه است که جهان با دوقطب پیشرفته و عقب مانده تقسیم شده است؟ چگونه می توان عقب ماندگی را به پیشرفت تبدیل کرد؟ چه موانع داخلی و خارجی در این راه وجود دارد و کدام تفکرات و ابزار ها و روش ها می‌تواند موانع را کنار بزند و راه پیشرفت را باز کند.

با وجود اهمیت معرفت نسبت به ارزش های پایه ای سیاسی، به نوجوانان و جوانان عموما آموخته نمی شود که معنای حقیقی عدالت و آزادی و برابری و حقوق انسانی چیست، چگونه باید زورگویان و سیاسی کاران حرفه ای را مهار کرد و چگونه می توان در هر حرفه و شغل و مقام و موقعیتی از سیاست های درست حمایت کرد و صاحب ارزش های سیاسی عادلانه و انسانی بود. آنچه به نوجوانان و جوانان به طور رسمی آموخته می شود عمدتاً تلاش برای حفظ وضع موجود است نه بهبود زندگی سیاسی و اجتماعی آنان.

مسئله فقر اندیشه سیاسی در میان نوجوانان و جوانان کشورهای پیشرفته صنعتی و واگذار کردن آن به سیاسی کاران حرفه ای در این کشور ها نیز امری رایج است. نوع فلسفه و سبک زندگی غربی و شرایط رفاه مادی و پیشرفت های علمی و صنعتی و اقتصادی که باعث امنیت خاطر نوجوانان و جوانان از آینده خود می شود ضرورت پرداختن به مسائل ارزشی، از نوع مسائل پیچیده سیاسی را از ذهن آنان دور می‌کند. فعالیت های اجتماعی و سیاسی درمیان جوانان غربی بسیار اندک است و هرکسی فقط در فکر درآمد و رفاه مادی بیشتر برای خویش است. آن دسته از جوانان هم که به سیاست علاقه ای نشان می‌دهند از محدوده مسائلی چون “کمک های مالی دانشجویی” یا “مشکل آلودگی هوا” یا “مسئله آزادی های جنسی” و امثالهم فراتر نمی روند. پرداختن به ارزش های پایه ای سیاسی و توجه به مسائل مهم سیاست بین‌المللی، از قبیل تجاوز آشکار قدرت های بزرگ جهانی به پایه ای ترین حقوق انسانی مردم کشورهای درحال توسعه، به کلی دور از ذهن جوانان است.

صدها کانال تلویزیونی در کشورهای غربی نیز توجهی به اعتلای ارزش های سیاسی و اجتماعی جوانان و دیگر مردم ندارند و مسائل حیاتی زندگی انسان عصر حاضر را تا سطح لذت جویی های بدنی و مادی تنزل می‌دهند.

به هرصورت، مجموعه ارزش های زندگی (اعم از ارزش های اجتماعی سیاسی اقتصادی و ارزش های دینی فلسفی فرهنگی) بر تفکر و احساس و رفتار نوجوانان و جوانان عمیقا تاثیر می‌گذارد و جا دارد که نسبت ‌به این مسئله حیاتی که تا به حال در حیطه مباحث نظری معلمان اخلاق قرار داشته است، حساسیت علمی بیشتری نشان داده شود و درباره چگونگی کارکردهای تربیتی موجود و راه کارهای مؤثر آموزش و اعتلای این ارزش ها مطالعات دقیق توسط صاحب نظران و محققان و به خصوص روان شناسان تربیتی، صورت گیرد. رشد قضاوت و وجدان اخلاقی در نوجوانی و جوانی.

1. 1. -Mau ↑

1. 1. – academic progress ↑

1. 1. – creativity ↑

1. 1. – Castiglione ↑

1. 1. – Bentley ↑

1. 1. – Amabile ↑

1. 1. -Horng & Lee ↑

1. 1. -Herrington ↑

1. 1. – Torrance ↑

1. 1. – Guilford ↑

1. 1. – Sternberg ↑

1. 1. – Mihaly ↑

1. 1. – Berk ↑

1. 1. – moral judgment development ↑

1. 1. . Piaget, J. ↑

1. 1. . Kohlberg, L. ↑

1. 1. . outonomous morality ↑

1. 1. . heteronymous morality ↑

1. 1. . super ego ↑

1. 1. . Bandura ↑

1. 1. – Gandasynha & Varma ↑

1. 1. – Elder ↑

1. 1. Grounlund ↑

1. 1. Rajerz ↑

1. 1. Bal ↑

1. 1. Henry moor ↑

1. 1. Mitchell ↑

1. 1. Boostain ↑

1. 1. – Hurrnigton ↑

1. 1. – Harvey c.lehman ↑

1. 1. – Samrest Mowam ↑

1. 1. – Davinchi ↑

1. 1. -Vasary ↑

1. 1. – Kant ↑

1. 1. – Darvin ↑

1. 1. – Wait Head ↑

1. 1. – Robert G.Strenberg ↑

1. 1. – Linda A.Ohara ↑

1. 1. – Poancare ↑

1. 1. – Wiliyamz ↑

1. 1. – Katz ↑

1. 1. ۱- Webster ↑

1. 1. ۱- rule-based system ↑

1. 1. ۱- results-based ethical system ↑

1. 1. ۱- Cognitive-developmental teory ↑

1. 1. ۲- Theory of cognitive dissonance ↑

1. 1. ۱- Cognitive moral development (CMD) ↑

1. 1. ۲- Theory of developmental moral reasoning ↑

1. 1. ۳- kohlberg ↑

1. 1. ۴- Post-conventional level ↑

1. 1. ۵- Self- chosen ↑

1. 1. ۶- Non- arbitrary ↑

1. 1. ۱- Planned behavior ↑

1. 1. ۲- Hunt & vitell decision making model ↑

1. 1. ۱- Cognitive skills ↑

1. 1. ۱- Kohlberg ,1981 ↑

1. 1. ۲- Piegot (1932) ↑

1. 1. ۳- Ethical sensitivity ↑

1. 1. ۴- Ethical judgment ↑

1. 1. ۵- Ethicalintention ↑

1. 1. ۶- Ethical action ↑

1. 1. ۱ – Martin hoffman ↑

1. 1. ۲ – Liawrenoe ohlberg ↑

1. 1. – pre- conventional reasoning ↑

1. 1. – conventional reasoning ↑

1. 1. -post- conventional reasoning ↑

1. 1. ۱ – Carol Gilligan ↑

1. 1. ۲ – Attanuchi ↑

1. 1. ۳ – Gibbs ↑

1. 1. ۴ – Rest ↑

1. 1. ۵- Friedman ↑

1. 1. ۶- Walker ↑

1. 1. ۷- Damom ↑

1. 1. ۸- Hart ↑

1. 1. ۹- Sko.e. ↑

1. 1. ۱۰- Diessner ↑

1. 1. ۱- Hoffman ↑

1. 1. ۲- Boyes ↑

1. 1. ۳- Allen ↑

1. 1. ۱- Eberly ↑

1. 1. ۲- Montemayor ↑

1. 1. ۱- Flanagan ↑

1. 1. ۱- Astin ↑

1. 1. ۲- Green ↑

1. 1. ۳- Korn ↑

1. 1. ۴- Conger ↑

1. 1. ۱- Sontrock ↑

1. 1. ۱- Rasl ↑

1. 1. ۲- Yates ↑

1. 1. ۳- Youniss ↑

1. 1. ۴- Sorrow ↑

1. 1. ۱- Coarse ↑

1. 1. ۲- Schumer ↑

1. 1. ۳- Eyle ↑