امروزه، مدیریت نقدینگی یکی از بزرگترین چالشهایی است که سیستم بانکداری با آن روبروست. دلیل اصلی این چالش این است که بیشتر منابع بانکها از محل سپردههای کوتاه مدت تامین مالی میشود. علاوه بر این تسهیلات اعطایی بانکها صرف سرمایهگذاری در داراییهایی میشود که درجه نقدشوندگی به نسبت پایینی دارند(رستمیان و حاجی بابایی، ۱۳۸۸،ص۱۷۷).
۲-۲-۲تعاریف مختلف ریسک
با مراجعه به منابع مختلف علمی، تعاریف متعددی از ریسک میتوان یافت. که البته هر کدام از این تعاریف بسته به بعد یا زاویه دید خود، تعریف متفاوتی از ریسک ارائه کردهاند.
در فرهنگ مدیریت رهنما، در تعریف ریسک آمده است:
«ریسک عبارت است از هرچیزی که حال یا آینده دارایی یا توان کسب درآمد شرکت، مؤسسه یا سازمانی را تهدید میکند.»
وستون و بریگام در تعریف ریسک یک دارایی مینویسند:
ریسک یک دارایی عبارت است از تغییر احتمالی بازده آتی ناشی از آن دارایی.
«نیکلز[۱۴]» مفهوم ریسکرا ازابعاد مختلف مدنظر قرار داده و آن را از نظر مفهومی به دو دسته تقسیم میکند. وی معتقد است واژه ریسک به احتمال ضرر، درجه احتمال ضرر، و میزان احتمال ضرر اشاره دارد. در این راستا ریسک احتمال خطر هم احتمال سود و هم احتمال زیان را دربر میگیرد. در حالی که ریسک خالص صرفاً احتمال زیان را در بر میگیرد و شامل احتمال سود نمیشود، مانند احتمال وقوع آتش.
لذا، با توجه به مجموعه تعاریف فوق، میتوان ریسک را به صورت زیر تعریف کرد:
«ریسک عبارت است از احتمال تغییر در مزایا و منافع پیشبینی شده برای یک تصمیم، یک واقعه و یا یک حالت در آینده»
منظور از احتمال این است که اطمینانی به تغییرات نیست. در صورتی که اطمینان کافی نسبت به تغییرات وجود داشت، تغییرات مطمئن در چارچوب منافع و مزایای پیشبینی شده پوشش پیدا میکرد در حالی که عدم امکان پیشبینی ناشی از احتمالی بودن تغییرات، آن را به ریسک حاکم بر منافع و مزایا تبدیل کردهاست (زاهدی و همکاران،۱۳۸۳).
۲-۲-۲-۱-ریسک در بانک ها
فعالیت بانکها و مؤسسات مالی و اعتباری در حوزه های مختلف فعالیت از جمله اعطای تسهیلات، سرمایه گذاری، صدور انواع اوراق قرضه، صدور انواع گواهی سپرده، صدور ضمانت نامه ها و گشایش انواع اعتبارات اسنادی و یا به عبارت دیگر، اقدام به ایفای نقش در بازارهای پول و سرمایه، آن ها را در معرض مخاطرات و ریسک های خاص اینگونه فعالیتها قرار داده است. بانک ها با انواع متنوعی از ریسک ها روبرو میباشند، در حال حاضر، بانکهای معتبر جهانی در حال انجام اقدامات مؤثری در زمینه مقابله با ریسک میباشند و این اقدامات چند سال اخیر از طریق بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در سیستم بانکی نیز در حال اجرا میباشد. تدوین قوانین و مقررات و مجموعه رهنمودهای بانک مرکزی همچون مدیریت ریسک اعتباری، مدیریت ریسک نقدینگی، نظام مؤثر کنترل های داخلی و دستورالعمل های سرمایه گذاری در بانک ها و مؤسسات مالی و اعتباری و….. از جمله این اقدامات میباشد (ذاکری و اسلامیان،۱۳۸۸، ص۱). در جدول زیر انواع مختلف ریسک در نظام بانکی و روش مدیریت آن آمده است(محرابی، ۱۳۸۹).
جدول شماره( ۲- ۱) انواع مختلف ریسک در نظام بانکی و روش مدیریت آن
انواع ریسک
روشهای مدیریت
ریسک اعتباری
ایجاد ساختار مناسب وام دهی و احتیاطهای لازم برای حفاظت از منافع وامدهندگان، استفاده از مشتقههای اعتباری[۱۵]با قرارداد تسهیلات، بازنگری دورهای داراییهای بانک، مدیریت ترکیب تسهیلات به علت اتفاقاتی که در بازار رخ میدهد یا گرفتن وثایق اضافی.
ریسک بازار
ارزیابی، آزمایش و تأیید ریسکهای اعلام شده بازار شامل ریسک نرخ بهره، ریسک نرخ ارز، ریسک تعدیلات و ریسک جاری.
ریسک عملیاتی
پوشش زیانهای ناشی از قصور و عدم کارایی نیروی انسانی، شکست تدابیر امنیتی، کنترلها و فناوری، زیانهای ناشی از عدم آگاهی و یا عدم صحت اطلاعات، ارتباطات، ریسک اجرایی قراردادها و آیین نامهها و ریسک اعتماد و اعتبار با تمرکز کنترل در عملیات متقابل. این کنترل به این منظور است که هیچ خدشهای بر اطلاعات وارد نشود و از سوی دیگر از دسترسی اشخاص سوء استفاده کننده ممانعت نماید.
ریسک نقدینگی
برآورد نیازهای نقد بانک در آینده. این برآوردها میتواند بر مبنای سه روش زیر انجام گیرد: برآورد بر مبنای منابع و مصارف وجوه نقد، برآورد بر مبنای ساختار داراییها و بدهیها و سرعت تبدیل آن ها به وجوه نقد، و برآورد بر مبنای شاخصهای نقدینگی.
۲-۳ ریسک نقدینگی
ریسک نقدینگی، یکی از متداولترین ریسکهایی است که بانکها با آن روبرو هستند و مدیریت صحیح نقدینگی به منظور جلوگیری از هدر رفتن فرصتهای سرمایهگذاری، استفاده از مقادیر نقدینگی مازاد برای سرمایهگذاری و اعطای تسهیلات جدید به منظور کسب بازدهی بیشتر، آمادگی برای رویارویی با شرایط بحرانی و کسری منابع نقد، ضروری است.
۲-۳-۱- تعریف ریسک نقدینگی
ریسک نقدینگی عدم توانایی بانک در تامین وجوه برای اعطای تسهیلات یا پرداخت به موقع دیون خود نظیر سپرده ها است (ترایپ[۱۶]، ۱۹۹۹).
این ریسک عمدتاًً از ساختار داراییها و بدهیهای بانکها ناشی میشود و منشاء اصلی آن، عدم تطابق زمانی بین جریانهای ورودی و خروجی به بانک است؛ از این رو ریسک نقدینگی را میتوان به دو دسته ریسک نقدینگی داراییها و منابع تقسیم نمود (کروهی و مارک[۱۷]، ۲۰۰۰).
ریسک نقدینگی داراییها به عدم توانایی بانک در فروش داراییهای خود جهت برآوردن نیازهای نقدی غیرمنتظره اشاره دارد. ریسک نقدینگی منابع نیز به عدم جذب منابع توسط بانک به طریق عادی (مانند جذب سپردهها و یا استفاده از تسهیلات و خطوط اعتباری بانکها) باز میگردد (اسدی پور، ۱۳۸۴).
نقدینگی، در دسترس بودن وجه نقد یا معادلهای وجه نقد است. پس میتوان گفت ریسک نقدینگی عبارت است از ریسک عدم آمادگی بانک برای تامین تسهیلات اعطایی یا پرداخت به موقع دیون بانک (بنکز[۱۸]، ۲۰۰۵).
از نگاهی دیگر، نقدینگی خاصیتی از داراییها است که به زمان و هزینه تبدیل آن ها به پول بستگی دارد. به عبارتی، هزینه مبادله یک دارایی با پول، معیاری برای سنجش نقدینگی آن دارایی است (فرجی، ۱۳۸۲).
یک بانک، زمانی نقدینگی کافی دارد که بتواند وجوه کافی را هم از طریق افزایش بدهیها و هم از طریق تبدیل داراییهای نقد به وجوه نقد، به سرعت و با یک هزینه قابل قبول به دست آورد (فالکونر[۱۹]، ۲۰۰۱).
ریسک نقدینگی به وجوه غیرمتمرکز[۲۰] یک بانک نیز مربوط است که عبارت است از حسابهای جاری، حسابهای پسانداز و سپردههای مدتدار کوچک. این حسابها در برابر تفاوت میان نرخ بهره بانکی و نرخ بهره بازار، غیرحساس هستند (بهرامی و عقیلی کرمانی، ۱۳۸۱).
