آموزش کارآفرینی

ضرورت، اهمیت و جایگاه آموزش کارآفرینی

تغییر و تحولات موجود در دنیای امروز کارآفرینان را در خط مقدم عامل توسعه فن آوری و اقتصادی قرار داده است. تجربه موفقیت آمیز اغلب کشورهای پیشرفته و نیز برخی کشورهای در حال توسعه در مدیریت بر بحران های اقتصادی، به یمن توجه و التفات به توسعه کارآفرینی و کارهای نوآورانه بوده است و به همین علت برای کارآفرینی و کارآفرینان اهمیت خاص قائل می‌گردند.

با عنایت به پدیده جهانی شدن اقتصاد، برخی عقیده دارند که بازارهای جهانی فردا از آن شرکت هایی است که به ریسک پذیری کارآفرینانه بها می‌دهند، و برای گسترش سرمایه های فکری خود در حد کلان سرمایه گذاری می‌کنند، در بالندگی فردی پرتلاشند و در خط مشی گذاری، شرایط محیطی را مد نظر قرار می‌دهند( احمدپور،۱۳۸۱). بر همین اساس، توسعه کارآفرینی از جنبه‌های گوناگون مدنظر قرار گرفته است که آموزش یکی از جنبه‌های مهم آن و در راستای گسترش آن است. با توجه به مطالعات مختلفی که صورت گرفته، تأیید شده است که ویژگی های کارآفرینانه اغلب اکتسابی است و نه ارثی. از این رو، در حال حاضر آموزش کارآفرینی به یک از مهم ترین و گسترده ترین فعالیت دانشگاه ها تبدیل شده است.

با ورود جامعه شناسان و روانشناسان به عرصه مطالعات و تحقیقات پیرامون کارآفرینی و کارآفرینان و نتایجی که از این تحقیقات حاصل شده، ضرورت توجه به کارآفرینی و توسعه آن ( بویژه آموزش کارآفرینی ) بیش از پیش مشهود گردیده، و همین امر موجب افزایش تلاش ها برای توسعه کارآفرینی و آموزش آن در دو دهه گذشته شده است. از جمله کسانی که در زمینه بررسی ویژگی های کارآفرینان مطالعه و تحقیقاتی انجام داده‌اند می توان به مک کله لند^[۳۹]، کارلند^[۴۰]، استوارت میل^[۴۱]، بروکهاس^[۴۲]، برچ^[۴۳]، تیمونز^[۴۴]، کالینز^[۴۵]، و مایر^[۴۶] اشاره کرد. نتایج این تحقیقات بر اکتسابی بودن اغلب ویژگی های کارآفرینی تأکید دارد. لذا باید در فراهم آوردن محیط مناسب و آموزش هایی که ویژگی ها، تجربیات و مهارت های لازم را در افراد تقویت می کند، سعی نمود.

با توجه به ضرورت های آموزش کارآفرینی، اولین دوره های آموزشی در این زمینه از اواخر سال ۱۹۶۰ در آمریکا شروع شد و در حال حاضر دانشکده ها و دانشگاه های بسیاری از کشورهای دنیا دوره های آموزشی کارآفرینی را در برنامه های آموزشی خود گنجانده اند.

سابقه آموزش کارآفرینی

یکی از مهم ترین فعالیت‌ها و رشته‌های آموزشی بسیاری از دانشگاه ها در دنیای امروز آموزش کارآفرینی می‌باشد. طی دهه ۱۹۸۰ ، دانشگاه ها برحسب ویژگی ‌گروه‌های تحت آموزش و نیازهای محلی، منطقه ای و ملی، برنامه های آموزشی متعددی را برای سازمان های خصوصی و عمومی طراحی نموده اند. دولت های اروپایی حمایت های ویژه ای را از فعالیت های مشوق کارآفرینی بین جوانان به عمل می آ ورند. در آمریکا نیز آموزش کارآفرینی در درون دوره های دانشگاهی ونیز توسط مؤسسات خاصی مورد توجه قرار گرفته است .کانادا وبرخی کشورهای آسیایی همچون فیلیپین ، هند ومالزی نیز گام های اساسی جهت حمایت از فعالیت های کارآفرینی برداشته اند .این حمایت ها شامل راهنمایی های عملی ،مشاوره ،ارائه تسهیلات مالی ‌و برگزاری دوره های ویژ در خصوص کار آفرینی در درون ‌دانشگاه ه ها می‌باشد(گیب^[۴۷]،۱۹۹۰).

در دنیای امروز ، دوره های آموزشی کارآفرینی نه تنها جای خود را در بستر دروس دانشگاهی و در رشته‌های مختلف باز نموده ، بلکه ‌در دوره های مختلف تحصیلی ( از ابتدایی تا دبیرستان) نیز مورد توجه قرار گرفته اند . تنوع این دوره ها ، شرکت های موجود را نیز تحت پوشش قرار می‌دهد ‌و دوره های متعددی نیز جهت رشد، بقاوکارآفرین نمودن سازمان های بزرگ طرا حی شده است .

مطالعات مرتبط با آموزش کارآفرینی

شروع انجام مطالعات مرتبط با آموزش کارآفرینی به روشی که مناسب رشته جدید تحقیقاتی کارآفرینی باشد از سال های ۱۹۸۰ بوده است. در این رشته نیز همانند دیگر رشته‌های دانشگاهی، عقاید و تفکراتی ارائه شد، موارد مطالعاتی زیادی مورد بررسی قرار گرفت و برنامه ها و ابتکارات آموزشی، پیش از به وجود آمدن یک چهارچوب نظری و عملی در خصوص کارآفرینی، مطرح شدند. آموزش کارآفرینی را نمی توان جدا از خود کارآفرینی دانست. با این حال مدت زیادی از مطرح شدن مدل ها، پارادایم ها و نظریه های کارآفرینی نمی گذرد(کاساردو^[۴۸]،۱۹۹۲)، و لذا نباید انتظار موارد مطالعاتی زیادی را در این زمینه داشت. طی این مدت، بیشتر در زمینه تاثیر کارآفرینی در تشکیل شرکت های نوپا و جدید، ارزش افزوده ناشی از ارائه برنامه آموزشی در دانشگاه ها، مزایای استفاده از این روش ها در ساختار فعلی و همچنین در واحدهای آموزشی کارآفرینی، مطالعات و تحقیقاتی صورت گرفته است(سکستون و باومن^[۴۹]،۱۹۸۴).

انجام تحقیقات به منظور بهبود دوره های آموزشی و همچنین ارتقا سطح علمی اساتید یک رشته دانشگاهی مفید و مناسب بوده و موجب می شود که محققین بازتاب فعالیت های کلاسی خود را با توجه به معیارهای مورد ارزیابی مشاهده کنند و از آن ها برای طراحی مجدد دیگر دوره های آموزشی استفاده کرده، یا با تغییر در شیوه آموزشی خود، دوره جدیدی را برای دانشجویانی که اهداف یادگیری مشابهی دارند ارائه نمایند. مناسب بودن محتوای دوره های آموزشی، انتخاب شایسته، مفید بودن مفاهیم درسی و نیز کارآمد بودن فنون مختلف جهت بهبود عملکرد آموزشی و کیفیت یادگیری دانشجویان در مراحل مختلف آموزشی(لیپسون^[۵۰]،۱۹۸۸)، کانون اصلی توجه در زمینه آموزش کارآفرینی طی مراحل اولیه پیشرفت آن، به مانند دیگر رشته‌های دانشگاهی بوده است. با این حال مطالعات انجام شده مرتبط با موضوع کارآفرینی در بیشتر موارد تجربی بوده و کمتر جنبه نظری داشته است. مطالعات نظری، اگر با نظریات مربوط به چگونگی آموزش از طریق روش های مختلف یادگیری، یا با نظر افراد درباره چگونگی یادگیری یک موضوع خاص(کوپر^[۵۱]،۱۹۸۲)، مرتبط شوند اغلب به نتایج مفید و جامعی منجر می‌گردند که به ارتقا سطح آگاهی افراد در این زمینه کمک شایان توجهی می‌کنند. دقت و توجه در انتخاب افراد تحت آموزش، روش های تدریس و محتوای آموزشی دوره های کارآفرینی به طور همزمان، می‌توانند موجب ایجاد خلاقیت در آموزش شوند. و اگر افراد تحت آموزش، با اهداف، محتوا و روش های تدریس، هر چه بیشتر هماهنگ باشند بهتر می‌توانند از نتایج دوره ها بهره مند گردند(بلوک و استامپف^[۵۲]،۱۱۴:۱۹۹۲).

۲-۲-۲-۲۹- کنوانسیون استکهلم درباره آلاینده های آلی پایدار

گروهی از مواد شیمیایی موسوم به آلاینده های آلی پایدار، نگرانی های خاصی را برای محیط زیست و سلامت انسان ایجاد ‌کرده‌است. بیشتر این مواد شامل آفت کش ها و حشره کش ها هستند. این مواد شیمیایی به گونه ای هستند که به طور گسترده در محیط، می‌توانند تا مدت طولانی مؤثر باشند و بخش هایی خاص از یک اکوسیستم را تحت تاثیر قرار دهند. مواد شیمیایی دیگر برای مقاصد صنعتی مختلف تولید می‌شوند. برخی مواد شیمیایی هم محصول ناخواسته احتراق مواد سوختی و فرآینده های صنعتی است. گرچه میزان خطرات این مواد با یکدیگر متفاوت است اما این چهار ویژگی در همه آن ها مشترک است:

• • مسمومیت بالا

• • پایداری یعنی اینکه تجزیه مواد شیمیایی به مواد کم خطرتر سالها یا حتی چندین دهه ممکن است طول بکشد

• قابلیت جابجایی از طریق بخار یا جابجایی در مسافت‌های طولانی از طریق هوا، تجمع این مواد در رده های بالای زنجیره غذایی و بافت‌های چربی

این مواد به طور گسترده ای از طریق محیط زیست منتشر می‌شوند. این مواد را از طریق فرایند جهانی تبخیر و تقطیر و جریان‌های اقیانوسی از مناطق حاره که عمدتاًً در آنجا مورد استفاده هستند به مناطق سردتر در قطبهای کره زمین منتقل می‌شوند. از این رو ساکنان بومی مناطق قطب شمال بیشترین مواد شیمیایی را در بدن خود دارند، با توجه به اینکه کمترین نفع را از استفاده اولیه این مواد می‌برند.

در سال ۱۹۹۵ شورای حکام یونیپ روند ارزیابی را درباره فهرستی از دوازده آلاینده آلی پایدار آغاز کرد. در مقابل گروه کاری موقتی درباره این مواد تشکیل شد که برنامه کاری را برای ارزیابی اطلاعات موجود درباره ویژگی شیمیایی، منابع، میزان سمی بودن، پراکندگی محیط زیستی و آثار اجتماعی اقتصادی این مواد را تدوین کرد. این گروه کاری پیشنهاد کرد تا اقدامی سریع صورت گیرد و کمیته مذاکره کننده بین الدول تشکیل شود. این کمیته پیش نویسی از متن کنوانسیون استکهلم را تهیه کرد که برای امضاء در ماه می ۲۰۰۱ گشوده شد و در ۱۷ می ۲۰۰۴ به اجرا گذاشته شد.

این کنوانسیون می‌خواهد انسان و محیط زیست را در برابر آلاینده های آلی پایدار محافظت کند (ماده۱) و این کار را با حذف پرخطرترین مواد آلی و حمایت از گرایش به استفاده از مواد جایگزین سالم تر و پاکسازی انبارهای قدیمی و تجهیزات حاوی این مواد انجام می‌دهد. کنوانسیون استکهلم رسیدگی به مشکلات ناشی از آلاینده های آلی پایدار را با دوازده ماده خطرناکتر شروع کرد که اصطلاحاً به آن ها «دوجین کثیف» گفته می شود. این مواد به سه گروه تفسیم می‌شوند:

1. 1. مواد شیمیایی که عمدتاًً تولید می‌شوند

1. 1. موادی که به تنهایی تولید می‌شوند و محصول فرعی فرایند های شیمیایی هستند

1. مواد انبار شده

کنوانسیون مربوط به آلاینده های پایدار، گروهی از مواد شیمیایی را در بر می‌گیرد که محصولات فرعی ناخواسته هستند. این دو خانواده عبارتند از پلی کربنات دی اکسید ها و فوران ها. این مواد به طور بالقوه سرطان زا هستند که معمولاً در نتیجه احتراق و فرآیندهای صنعتی تولید می‌شوند. هگزاکروبنزنها به عنوان ماده شیمیایی واسطه ای در صنعت و محصول فرعی ناخواسته تولید می شود [۳۵]. این کنوانسیون در ایران در سال ۱۳۸۴ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شده است^[۷۱].

۲-۲-۲-۳۰- کنوانسیون محیط زیست دریای خزر (کنوانسیون تهران)

کنوانسیون محیط زیست دریای خزر در تهران در سال ۱۳۸۲ پس از برگزاری نشست های متعدد کارشناسان محیط زیست کشورهای ساحلی با هدف همکاری مشترک نسبت به حفاظت و احیای محیط زیست دریای خزر، کنترل آلودگی آن، مدیریت سواحل و برداشت های پایدار از ذخایر خاویاری و غیره به امضا رسید که مورد تقدیر کوفی عنان دبیر کل سازمان ملل متحد قرار گرفت. پنج کشور ساحلی دریای خزر (جمهوری آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان) با آگاهی از تخریب محیط زیست دریای خزر در اثر آلودگی ناشی از منابع مختلف فعالیت‌های انسانی از جمله تخلیه مواد مضر، خطرناک، مواد زاید و سایر آلودگی های ناشی از منابع دریایی و منابع مستقر در خشکی، با تصمیم راسخ در حفظ منابع زنده دریای خزر در خشکی برای محیط زیست دریای خزر، با توجه به خطرات ناشی از نوسانات سطح آب که محیط زیست دریای خزر و خصوصیات اکولوژیکی وآب نگاری منحصر به فرد آن را تهدید می‌کند، با تأکید بر اهمیت حفاظت از محیط زیست دریای خزر با تصدیق اهمیت همکاری میان ‌دولت‌های‌ ساحلی خزر و با سازمان بین‌المللی مربوط و با هدف حفاظت و نگهداری محیط زیست دریای خزر، کنوانسیون تهران را امضا کردند[۳۶]. با اراده پنج کشور حوزه خزر و بویژه ابتکار عمل و پیشگامی جمهوری اسلامی ایران پس از ۸ سال تلاش، کنوانسیون محیط زیست دریای خزر موسوم به کنوانسیون تهران در سال ۲۰۰۳ در تهران منعقد شد. آذربایجان به ‌عنوان پنجمین و آخرین کشور تصویب کننده به جمع متعاهدین پیوست که لازم الاجرا شدن کنوانسیون منوط به تصویب آن در مجلس کشورها و تودیع سند به کشور امین است. این کنوانسیون در ایران در سال ۱۳۸۴ توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد^[۷۲].

۲-۲-۲-۳۱- پروتکل کیوتو مربوط به کنوانسیون چهارچوب ملل متحد ‌در مورد تغییرات آب و هوایی (پروتکل کیوتو ۱۹۹۷)

تحقیقات متعددی نشان داده‌اند که رضایت زناشویی بر سلامت روانی، جسمانی افراد و تأثیر مهمی دارد. (هاوگیتر ۱۹۸۶ کالیچ^[۲۰] و ماهلر^[۲۱] ۱۹۹۳ ، شوارتز رولپین، ۱۹۸۹ ، نقل از مهدویان، ۱۳۸۰)

همچنین تحقیقات اولسون و همکاران وی (۱۹۸۹) حاکی از آن است که رضایت افراد از ازدواجشان با رضایت از زندگی خانوادگی ۷۰% و با رضایت از زندگی به طور کلی ۶۷% همبستگی دارد.

رضایت زناشویی تحت تأثیر مجموعه ای از عوامل متفاوت است که هیچ به تنهایی برای ایجاد رضامندی کافی نیست. البته این عوامل می‌توانند در زوجها فرهنگ‌های مختلف متفاوت باشند. با توجه به مطالب فوق رضایت افراد از ازدواجشان زمینه ساز هسته اصلی رضایت از خانواده و زندگی به طور کلی است. به عبارتی می توان گفت سلامت جامعه و خانواده در گرو رضایت افراد از ازدواجشان است. (اولسون و دیگران ۱۹۸۹)

بررسی علل نارضایتی از زندگی زناشویی

بررسی های بسیاری توجه خود را به پیش‌بینی رضایتمندی از زندگی زناشویی معطوف داشته و کوشیده اند علم را به خدمت حفظ ثبات خانوادگی درآورند. حال اگر بتوانیم عواملی را که موجب موفقیت یا عدم موفقیت زنان و شوهران می شود، معین کنیم، چرا نباید افراد ذینفع را از منافع آگاهی قبلی برخوردار کنیم؟ (سکالن ۱۳۷۰). در این قسمت به بررسی عوامل متعددی که در ایجاد رضایتمندی از زندگی زناشویی مؤثر است می پردازیم.

۱- ویژگی های شخصیتی

درک افراد از همسرشان، با توجه به رفتارها و ویژگی های شخصیتی او که شامل مواردی نظیر: بدخلقی، کله شقی، افسردگی، لجبازی، حسادت، اجتماعی بودن و منزوی بودن و … می شود، می‌تواند از عواملی باشد که نارضایتی را در همه ایجاد می‌کند. معمولاً اختلافات شخصی افراد با چشم اندازهای متفاوت آنان ارتباط دارد. هر کدام از همسران خود را منطقی و انعطاف پذیر و دیگری را غیر منطقی و سرسخت می پندارد. بسیاری از برخوردها ناشی از طرز تلقی شخصیتی زن و شوهر است. اگر شخصیت‌های زن و شوهر به آسانی در هم نیامیزد. این خصوصیات متفاوت باعث اختلاف و کم رنگ شدن تدریجی جذابیتهای آن ها برای هم می شود و در نتیجه تأثیر مخربی بر رضایتمندی آنان از زندگی زناشویی خواهد گذاشت. (بک، ۱۳۷۳)

۲- ارتباط ‌ها

رابطه خوب و سالم زناشویی مبتنی بر عشق است. عشقی مسئولانه که به دنبال رابطه ای مسئولانه ایجاد می شود. رابطه ای مبتنی بر مساوات و برابری دو انسان که هر دو سعی شان فراهم کردن امکانات رشد و شکوفایی دیگری است.

به طور کلی برقراری رابطه به دو صورت کلامی و غیرکلامی است.

ارتباطهای کلامی: سنجش عده ای از ارتباط ‌ها را شامل می شود. بسیاری از زوجها در انتقال امیال و احساسات خود به یکدیگر با دشواری روبرو هستند و خواسته هایشان را طوری به طرف مقابل منتقل می‌کنند که گویی به دو زبان متفاوت صحبت می‌کنند. در این شرایط هرگز عجیب نیست که دچار سوء تفاهم شوند. زوجهایی که از زندگی زناشویی خوبی برخوردار نیستند، در مقایسه با زوجهایی که زندگی مشترک موفقی دارند، در درک نقطه نظرات واقعی یکدیگر با دشواری بیشتری روبرو هستند. (بک، ۱۹۷۳)

۳- حل تعارض

در یک ازدواج موفق، زن و شوهر معتقدند که بر سر تفاوت‌های خود به توافق برسند، در تضاد و اختلاف باقی بمانند و به جای بحث و مخالفت برای مصالحه و صمیمیت تلاش کنند. با هم گفتگو کردند بخشی از تماس و مصالحه است. زوجهایی موفق نیز با هم درگیر می‌شوند اما با اختلاف خود برخورد منصفانه می‌کنند و ظرفیت قبول اختلاف، نشانه صمیمیت و نشانه یک خانواده سالم است. اختلاف سالم و خوب، سازنده است. از آنجا که هر شخص، انسان منحصر به فردی است و از آنجا که مقررات نظام هر خانواده متفاوت است. تضاد و اختلاف امری ناگزیر است، و صد البته که نحوه برخورد با این تفاوت‌ها و حل تعارضات، در میزان رضایتمندی از زندگ زناشویی بسیار مؤثر است. (برواشاو، ۱۳۷۲)

۴- مسائل مالی

مسائل مربوط به دخل و خرج هم اغلب موجبات اختلاف زن و شوهر است و با توجه به نقش دخل و خرج می توان انتظار داشت که فعالیت مشترک زن و شوهر در تحصیل اسباب معاش و پرداخت هزینه ها بر وحدت و یکپارچگی میان آن ها بیافزاید. بسیاری از زوجها بر سر چگونگی مخارج با یکدیگر اختلاف دارند.

لارسن (۱۹۹۳) در تحقیقات خود ‌به این نتیجه رسید که میزان درآمد و رضایتمندی از زندگی زناشویی و از عوامل مؤثر به حساب می‌آید و میزان درآمد پایین در کاهش رضایتمندی از زندگی زناشویی و انحلال رابطه نقش مؤثری دارد. (بک، ۱۳۷۳)

۵- فعالیت اوقات فراغت

بسیاری از زوجها از این شکایت دارند که به قدر کافی با هم دقت صرف نمی کنند. مشکل اصلی در واقع مدت با هم بودن نیست، بلکه مسئله این است که فرصت با هم بودن چگونه می گذرد و زن و شوهر از همدیگر انتظاراتی دارند. انتظار این که اوقاتی را نیز به همدیگر اختصاص دهند. عدم توجه ‌به این مسئله عاملی برای ایجاد نارضایتی از زندگی زناشویی در زوجها می شود. (بک، ۱۳۷۳)

۶٫ رابطه جنسی

به اعتقاد بسیاری، رابطه جنسی زن و شوهر مهمترین علت تعیین کننده کیفیت زندگی زناشویی است. اختلاف میان زن و شوهر در زمان و کیفیت این رابطه است. احساس صمیمیت، مورد پذیرش قرار گرفتن و لذت متقابل، تقویت کننده غریزه جنسی و کاهش احساس عشق و صمیمیت و پذیرش، تضعیف کننده ی آن است.

کاهش میل جنسی و در نتیجه عملکرد جنسی ممکن است دست به حساب تضعیف عشق محبت گذاشته شود و در نتیجه دایره بسته ای شکل می‌گیرد. کاهش احساس نیاز به یکدیگر، جذابیت و ارضای جنسی را کاهش می‌دهد و در اثر آن میزان احساس نیاز به یکدیگر کمتر می شود و در نتیجه رضایتمندی از زندگی زناشویی کاهش می‌یابد. (بک ، ۱۳۷۳)

۷- بچه و ازدواج

افراد و توافق آنان ‌در مورد بچه داشتن و نیز تعداد و تربیت بچه ها و تأثیر آنان بر روابط زناشویی از عوامل مؤثر و رضایتمندی از زندگی زناشویی است. احساس مسئولیتی که هر کدام از والدین نسبت به فرزندان و پرورش آنان دارند زمینه دعواهای زیادی است. غالباً تعارضات و ‌کشمکش‌های حل نشده زن و شوهر به موضوع پرورش کودک کشانده می شود، چون آن ها نمی توانند ایفای نقش پدر و مادری را از نقش زن و شوهری تفکیک کنند و در نتیجه مشکلاتی ایجاد می شود (مینوچین، ۱۳۷۳)

۸- خانواده و دوستان

ارتباط با دوستان و فامیل و روابطی که با اقوام وجود دارد از عواملی است که می‌تواند بر روابط زناشویی و میزان رضایتمندی همسران مؤثر باشد. وابستگی عاطفی زن و شوهر به خانواده هایشان در بسیاری از موارد می‌تواند بر روابط زناشویی تأثیر سوء بگذارد. وظیفه زن و شوهر جدا شدن از خانواده های اصلی خود و تبادل نظر و توافق برسد برقراری روابط متفاوتی با والدین و خواهران و برادران است. (مینوچین، ۱۳۷۳)

۹- نقشهایی مربوط به برابری زن و مرد

۱-۴-۴-۲ ارتباط کلامی

ارتباط کلامی به لغات نوشته‌شده یا صحبت شده گفته می‌شود. در ارتباط کلامی، معنا نه فقط از خود کلامات بلکه از روش کنار هم قرار گرفتن آن‌ ها به صورت جمله، پاراگراف و…مشتق می‌شود. گروهی از کلمات مانند ترکیب کلمات، ضرب‌المثل ها، کلیشه‌ها، شعارها، معنای ویژه‌ای دارند یا بیش از آنچه واقعاً می‌گویند، معنی می‌دهند (رعیت رکن‌آبادی،۱۳۸۷). مهارت‌های ارتباط کلامی مؤلفه‌های مختلفی دارد که برخی از آن‌ ها عبارت‌اند از: تقویت‌های کلامی، مهارت‌های سؤال کردن، انتخاب واژه های مناسب.

تقویت کلامی: کانال ارتباطی یکی از منابع نیرومند تقویت است. منظور از تقویت‌کننده های کلامی، کلمه‌هایی هستند که فرد برای تشویق رفتارها یا فعالیت‌های دیگران بر زبان می‌آورد و به طور کلی به سه دسته تقسیم می‌شوند که عبارت‌اند از:۱) تصدیق/تأکید ۲) تحسین/حمایت ۳) توسعه پاسخ (هارجی^[۷۸] و همکاران، ترجمه فیروز بخت و بیگی،۱۳۸۴).

مهارت‌های سؤال کردن: کول ^[۷۹] معتقد است که در پرسیدن یک سؤال لازم است که نکاتی رعایت گردد که عبارت‌اند از: ۱)از سؤالات باز استفاده شود.اگر سؤال مبهم یا بسته باشد، احتمال کسب اطلاعات بسیار کم است.در این موارد افراد معمولاً با یک بله یا خیر و یا حقایقی از این قبیل پاسخ می‌دهند.‌بنابرین‏ برای فهم کامل مطلب باید از سؤالات باز استفاده شود.سؤالات باز به پرسشی اطلاق می‌شود که گوینده را به بیان اطلاعات و جزئیات بیشتر ترغیب نماید.۲)پرهیز از سؤالاتی که با چرا شروع می‌شود.سؤالاتی نظیر چرا آن کار را کردی؟موجب می‌شود که طرف مقابل حالت تدافعی بگیرد و تمایلی به دادن اطلاعات مورد نیاز نداشته باشد.۳)سؤال کردن با بی‌طرفی :اگر فرد به دنبال کسب اطلاعات،عقاید و حقایق باشد،هنگام پرسش باید لحن صدایش کاملاً بی‌طرفانه باشد نه ‌تحریک کننده، ‌به این دلیل که شخص مخاطب ابتدا باید احساس آرامش کافی کند تا مایل و قادر به دادن اطلاعات مورد نیاز باشد.لحن بی‌طرفانه همچنین باعث می‌شود که فرد دچار سوءتفاهم نشود. بدین صورت که قادر به حل نکات مهم می‌گردد و می‌تواند به حل کامل موضوع در ذهن خود بپردازد.۴)با سؤال ذهن مخاطب روشن و تصریح می‌شود.وقتی که شخص مقابل جمله‌ای مبهم می‌گوید باید به او کمک شود تا توجه بیشتری به نحوه بیان خود داشته باشد.۵)پرهیز از سؤالات کاذب،تلفیقی،دوپهلو،کنایه‌ای،امری و فرمایشی.سؤالات تلفیقی،سؤالات جهت‌داری هستند که پاسخ‌های احتمالی را محدود می‌کنند و فرد را به سوی پاسخ دلخواه سؤال‌کننده ترغیب می‌نمایند.مثلاً سؤال تو فکر نمی‌کنی که…؟پاسخ درسته را به دنبال دارد.سؤالات دو پهلو سؤالاتی هستند که به طور غیرمستقیم و ظاهراًً بی منظور به صفت‌های یک شخص و یا اشتباهات او اشاره می‌کنند.با سؤالات کنایه‌ای به شیوه‌ای غیرمستقیم و کنایه‌آمیز به طرح سؤال پرداخته می‌شود.سؤالات امری سؤالاتی هستند که تقاضا یا توصیه را به دستوری آشکار یا مسلم تبدیل می‌کنند.(کول،ترجمه ابراهیمی،۱۳۸۳).

۲-۴-۴-۲ ارتباط غیرکلامی

ارتباط غیرکلامی شامل تمامی جنبه‌های ارتباط به جز کلمات می‌باشد. ارتباط غیرکلامی بسته به بافت ارتباط، اهداف مختلفی را برآورده می‌سازد. ارتباط غیرکلامی می‌تواند به طور کامل جایگزین گفتار شود. رفتارهای غیرکلامی علاوه بر اینکه مکمل گفتار هستند، حالات عاطفی را نیز می‌رسانند. بدیهی است که جملات مختلف، بار هیجانی متفاوتی دارند. مثلاً جمله‌ “وقت ناهار است” به اندازه جمله‌”پدرم مرده است”بار احساسی ندارد. اما رفتار غیرکلامی بر غنای کلماتی که نشانگر حالت هیجانی افراد هستند می‌افزایند. گاهی رفتار غیرکلامی مخالف و مغایر پیام کلامی است، اما به طور معمول رفتارهای غیرکلامی حاکی از نگرش‌ها، هیجانات و گرایش‌ها ما نسبت به دیگران است. همچنین صرف‌نظر از بار هیجانی مطالب، به ترسیم و توصیف محتوای پیام‌ها کمک می‌کند.

الف) تماس چشمی: اولین تماس ما با دنیای بیرون از طریق حس لامسه صورت می‌گیرد. کارکردهای لمس کردن بستگی به بافت تعامل و رابطه تعامل کنندگان دارد. هسلین^[۸۰] (۱۹۷۴) غیر صمیمانه‌ترین تا صمیمانه‌ترین این کارکردها را به صورت زیر دسته‌بندی می‌کند: کارکردی/ حرفه‌ای، اجتماعی/ مؤدبانه، دوستانه/ گرم، عشقی/ صمیمانه و برانگیختگی جنسی، لمس دوستانه/ گرم، نشانه دوستانه بودن رابطه است. این نوع لمس طرفین را تشویق می‌کند تا به ابراز نظر و علاقه بپردازند و با حمایت هیجانی و درک متقابلی که از این طریق برای یکدیگر فراهم می‌آورند رابطه‌ای بسیار پاداش بخش را برقرار کنند (ولدال^[۸۱] و دیگران،۱۹۸۶؛ نقل از هارجی و همکاران، ترجمه فیروز بخت و بیگی،۱۳۸۴).

ب) خصایص ظاهری: به نحوه استفاده از پوشش، لباس و سایر اشیاء شخصی که تصویری را از شخص نشان می‌دهد، ظاهر اطلاق می‌شود. ظاهر به عنوان پیام غیرکلامی عمل کرده و می‌تواند پیام‌های کلامی را تأیید یا رد نماید (به نقل از رعیت آبادی،۱۳۸۷).

ج) حرکات یا زبان بدن: اصطلاحی برای موقعیت‌ها و حرکات بدن است. به عبارت دیگر عبارت است از کلیه حرکاتی که با بدن انجام می‌گیرد (وود، ترجمه فیروزبخت،۱۳۷۹). به طور کلی حرکات را می‌توان در قالب ۱) وضعیت بدن ۲) تماس چشمی ۳) حالات چهره ۴) ژست‌ها، مورد بحث قرارداد.

۱-وضعیت بدن: منظور از وضعیت بدن در ارتباطات میان فردی، حالت ایستاده و نشسته است. وضعیت بدن می‌تواند معرف پایگاه، نگرش‌های مثبت یا منفی و سطح هیجانات و تمایلات باشد. کسی که نشسته و به جلو خم شده در مقایسه ‌با کسی که خود را به عقب می‌کشد نگرش مثبت تری به موضوع بحث دارد، در هنگام ایستادن نیز وقتی افراد رو در روی یکدیگر می‌ایستند، نسبت به موضوع بحث نگرش مثبت تری دارند تا وقتی روی خود را به طرف دیگری بر می‌گردانند (سیگل^[۸۲]،۱۹۸۰؛ نقل از هارجی و همکاران؛ ترجمه فیروزبخت و بیگی،۱۳۸۴).

۲-تماس چشمی: تماس چشمی اثربخش بیانگر میل و علاقه به گوش کردن است. این کار شامل تمرکز آرام چشم بر گوینده و تغییر گاه به گاه مسیر چشم از صورت او به بخش‌های دیگر بدن مثل دست در حال حرکت و سپس برگرداندن نگاه به صورت تا برقراری مجدد تماس چشمی می‌باشد. تماس چشمی ضعیف هنگامی روی می‌دهد که شنونده نگاه خود را از گوینده بر می‌گیرد یا به شکل ثابتی و مات به او خیره می‌شود و یا به محض اینکه گوینده او را نگاه می‌کند، او به جای دیگری می‌نگرد (بولتون^[۸۳]، ترجمه سهرابی،۱۳۸۴).

مطالعه انجام شده در بنگلادش در سال ۲۰۰۶ نشان داده است که تقریبا ۷۰ درصد کودکان کارگر به عنوان مستخدمان خانگی سوء رفتار فیزیکی و تنبیه بدنی را تجربه کرده‌اند. تقریبا نیمی از این صدمات بدنی نیاز به بستری شدن در بیمارستان داشته اند. ^[۱۴۴]

کودکان کارگر در خیابان ها که فعالیت هایی از قبیل فروش کالا، حمل مواد، فروش روزنامه، واکس زنی، تمیز کردن شیشه ماشین ها، تحویل کالا ها مشغول می‌باشند. ممکن است در معرض اعتیاد به مواد مخدر، خشونت و فعالیت های مجرمانه و فاحشه گری، تصادفات اتومبیل، سوء تغذیه، خستگی، ایدز، اختلالات روانی اجتماعی و بارداری ناخواسته برای دختران قرار گیرند. ^[۱۴۵]

جمع کردن زباله ها یک نمونه از کارهای خطرناک و مضری است که کودکان در خیابان ها به آن مشغول می‌باشند. کودکان در خیابان ها وقت خود را صرف جمع کردن کاغذ ها، پلاستیک ها، بطری ها، قوطی های فلزی برای بازیافت می‌کنند. ماهیت این کار بسیار غیر بهداشتی، خطرناک و پست می‌باشد. آن ها مبتلا به انواع مختلفی از بیماری های پوستی نظیر زخم و خارش می‌شوند. هنگام جمع کردن قوطی های فلزی دستان خود را بریده و مستعد کزاز می‌گردند. شیشه های شکسته ممکن است به پای برهنه آن ها آسیب رسانده و زخم های عمیق را به جا گذارد. علاوه بر این خطرات، احتمال خوردن باقیمانده غذاها و در نهایت مسمومیت های شدید غذایی وجود دارد. ^[۱۴۶]

تحقیق صورت گرفته برروی کودکانی که تمام وقت در صنایع کوچک مشغول به کار می‌باشند نشان داده است که این کودکان مکررا ً سوء رفتار و دو تا سه برابر مشکلات سلامتی را بیش از کودکان غیر کارگر تجربه می‌کنند ( ۹۵ درصد مشکلات پوستی، مشکلات چشمی و مشکلات گوش را گزارش کردند). ^[۱۴۷]

بند دوم: پیامد های ادراکی

اشتغال به کار، بسیاری از کودکان را از کسب دانش یا بهره گیری از آموزش و پرورش باز می‌دارد. آموزش به پرورش ادراکی کودکان یاری می رساند و حوزه ای است که اغلب کار کودکان آن را شدیداً به خطر می اندازد. ناگفته نماند که پیامد منفی آموزشی تنها منحصر به ایّام کودکی نیست بلکه در جوانی و بزرگسالی نیز پایگاه اجتماعی کودکان کارگر را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد، زیرا وقتی کودکان به جای درس و تحصیل در زمان کودکی کار کنند طبیعی است که در بزرگسالی هر چقدر هم انرژی خود را بیشتر صرف نمایند باز در حد یک کارگر موفق دچار ایست می‌شوند و رشد نمی نمایند.

اشتغال به کار به شیوه های مختلف در آموزش کودکان تداخل ایجاد می‌کند؛ برخی از آن شیوه ها عبارتند از:

1. کار کردن معمولا وقت بسیاری را جذب می‌کند به صورتی که حضور در مدرسه را عملا غیر ممکن می‌سازد. کار کردن اغلب کودکان را چنان خسته می‌کند به نحوی که انرژی لازم برای حضور در کلاس از آن ها سلب می شود و یا آنکه موجب می شود آن ها نتوانند هنگام حضور در کلاس با کارایی به درس بپردازند.

(۲) برخی پیشه ها بویژه کار فصلی کشاورزی باعث می شود کودکان، بسیاری از روزهای کلاس را حتی در صورتی که در مدرسه ثبت نام کرده باشند از دست بدهند.

(۳) گاهی محیط اجتماعی کار از ارزشی که کودکان برای آموزش قائلند می کاهد و این چیزی است که بویژه کودکان خیابانی نسبت به آن آسیب پذیر تر می‌باشند و

(۴) کودکانی که در محیط کار با آن ها بدرفتاری می شود ممکن است چنان آسیب ببینند که نتوانند در کار مدرسه تمرکز نمایند یا آموزگاران آن ها را به عنوان افرادی موجب اختلال در کلاس، ردّ کنند. ^[۱۴۸]

بند سوم: پیامد های عاطفی و روانی

با توجه به اینکه کودکان از نظر روانی فوق العاده آسیب پذیر محسوب می‌شوند لذا محیط های کاری فشار آور و تحقیر کننده، باعث می شود که آن ها از زیان روانی بسیار شدیدی رنج ببرند تا جایی که ممکن است به اختلال های روانی زیادی مبتلا شوند. از نظر عاطفی نیز کودکان کارگر عموما کمبود دارند به نحوی که در بزرگسالی احتیاج دارند که از طرف زن و فرزندان خود، علاقه و توجه بیشتری ببینند و از طرف آن ها بیشتر مورد پذیرش واقع شوند زیرا، عواطف آن ها در ایام کودکی به طور کامل ارضاء نگردیده است. از طرف دیگر این گونه کودکان در بزرگسالی معمولا با بچه هایشان هماهنگی فکری و شخصیتی ندارند و همیشه احساس می‌کنند که در مقایسه با دیگران و همسالان خود ضعف دارند. ^[۱۴۹]

بند چهارم: پیامد های اجتماعی و اخلاقی

کودکان به لحاظ ورود زودرس و نابهنگام به محیط های شغلی و کاری نامناسب از نظر اخلاقی در معرض بهره کشی های اضافه از سوی کارفرمایان یا کارگران بزرگسال مثل استفاده جنسی قرار می گیرند. از سوی دیگر از نظر اجتماعی نیز به لحاظ آشنایی کودکان با افراد بزهکار در محیط های نامناسب شغلی، توان تمیز بین درست و نادرست آن ها به تدریج کاهش می‌یابد و ممکن است در معرض شکار بزهکاران حرفه ای و باندهای قاچاق قرار گیرند و نیاز های مالی آن ها زمینه سوء استفاده از آن ها را فراهم آورده و در مسیر اهداف شوم استثمارگران قرار می‌دهد، فلذا مخالفت بین‌المللی با کار کودکان صرف نظر از رعایت بهداشت و سلامتی و لوازم اشتغال آن ها به تحصیل، به ملاحظات دیگری از قبیل حفظ تعادل و نیروی معنوی و اخلاقی آن ها و جلوگیری از فساد اخلاقی استوار می‌باشد زیرا، زندگی و تلاش و تکاپوی کودکان کارگر در محیط کار بزرگسالان و سروکار داشتن با ماشین آلات و دور بودن از محیط خانوادگی و محبت پدر و مادر، تعادل اخلاقی و روحی و اجتماعی آن ها را متزلزل می‌سازد.^[۱۵۰]

مبحث سوم: وضعیت جهانی کار کودک و ضرورت بررسی حقوقی ممنوعیت آن از منظر اسناد بین‌المللی

گفتار اول : بررسی آماری کار کودکان در جهان

بند اول: توزیع کودکان کارگر بر اساس گروه سنی

در سال ۲۰۰۸ میلادی، ۲۱۵ میلیون کودک کارگر در جهان وجود داشتند که دو سوم آن ها (۱۵۳ میلیون) در گروه سنی ۵ تا ۱۴ سال بودند. از هر ۱۰ کودک کارگر ۴ نفر یعنی ۹۱ میلیون زیر ۱۲ سال بودند. بین سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸، نتایج نشان می‌دهند که به طور جهانی تعداد کودکان تا ۳ درصد کاهش بافته است. کل تعداد کودکان کارگر تا ۷ میلیون از ۲۲۲ میلیون به ۲۱۵ میلیون کاهش یافته است. میزان وقوع کار کودک به طور جهانی از ۱۴٫۲ درصد تا ۱۳٫۶ درصد کاهش یافته است. ^[۱۵۱]

بین سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸، در میان کودکان ۵ تا ۱۴ ساله، تعداد کودکان کارگرتا ۱۷ میلیون کاهش پیدا کرد، این میزان مطابق با یک تغییر ۱۰ درصد در طول این دوره ۴ ساله می‌باشد. ‌در مورد کودکان ۱۵ تا ۱۷ ساله، تعداد کودکان کارگر از ۵۲ به ۶۲ میلیون افزایش پیدا ‌کرده‌است، یعنی آنکه یک تغییر ۲۰درصدی را به همراه داشته است. ^[۱۵۲]

بند دوم: توزیع کودکان کارگر بر اساس جنسیت

داده ها نشان می‌دهند که در سال ۲۰۰۸ تعداد کودکان کارگر پسر بیش از کودکان کارگر دختر بوده است. روی هم رفته، تفاوت بر اساس جنسیت در حدود ۴۰ میلیون می‌باشد (۱۲۸ میلیون پسر در مقایسه با ۸۸ میلیون دختر). تفاوت های جنسی با توجه با کار کودک همراه با افزایش سن، افزایش پیدا می‌کنند. ^[۱۵۳]

توزیع کار کودک بر اساس جنسیت در میان کودکان ۵ تا ۱۱ ساله بیشتر متمایل به سمت پسران می‌باشد (۵۴ درصد پسران در مقابل ۴۶ درصد دختران). در سنین بالا تر، این فاصله بین کودکان ۱۲ تا ۱۴ ساله افزایش پیدا می‌کند- در حدود ۶۰ درصد کودکان کارگر در این رده سنی پسران می‌باشند. ^[۱۵۴]

بند سوم: توزیع منطقه ای کودکان کارگر