۱-۲- بیان مسئله

مدیریت در سازمان‌های امروز دیگر به قدرت فیزیکی و نیروی تحکم آمیز وابسته نیست، بلکه تا حدود زیادی به نیروی تفکر، اندیشه، شناخت و اولویت‌های اخلاق حرفه‌ای وابسته است. رهبری و مدیریت تنها با آگاهی‌های عمومی‌ و تخصصی و نیز مهارت‌ها و تجربه ها در اجرای آموخته‌ها به سامان نمی‌ رسد. عنصر دیگری که در این میدان نقش آفرینی می‌ کند، همانا اخلاق است (واثقی، ۱۳۷۵). به اعتقاد جوزفسون^[۴]، اخلاق‌گرای آمریکایی قرن بیستم و بیست و یکم، دلیل توجه به اخلاق دو نشانه بارز است: اول نقش مهم و پرمعنای رفتار اخلاقی در حفظ و بقای یک جامعه مدنی و دوم، وجود تعدادی پرشمار از نمونه های ضداخلاقی (اسفندیاری، ۱۳۸۶). موضوعاتی همچون انصاف، تصمیم گیری درخصوص اینکه چه چیزی درست یا غلط است، مشخص نمودن عملیات و مقرراتی که رفتارمسئولانه بین افرادوگروهها راتائیدمی‌کند درحوزه اخلاقیات قراردارند(ارم واشتون^[۵]،۲۰۰۳). به نظر دفت^[۶] اخلاقیات ارتباط نزدیک وتنگاتنگی با ارزش‌ها دارندوبه عنوان ابزاری نگریسته می‌‌شوندکه ارزش‌ها را به عمل تبدیل می‌‌کنند. اخلاق، یعنی رعایت اصول معنوی وارزش‌هایی که بررفتارشخص یاگروه حاکم است، مبنی براینکه درست چیست ونادرست کدام است؟ (رحمان سرشت،۱۳۸۴).

امروزه مدیران ‌به این نتیجه دست یافته‌اند که فقط با قوانین و مقررات نمی‌توان کارکنان و سازمان‌ها را اداره کرد. اجرای صرف قانون نیازمند کنترل بیرونی است که نتیجه کمی‌در دستیابی به اهداف سازمانی دارد. در کنار آن ها علاوه بر کنترل و نظارت‌های قانونی و مقرراتی(کنترل بیرونی)، کنترل‌ها و نظارت‌های درونی برای اداره بهتر کارکنان ضرورت دارد (انصاری،۱۳۸۶). در این میان اخلاق حرفه‌ای نقش راهبردی در موفقیت معطوف به آینده سازمان و تأثیرات مهمی‌ در سازمان دارد که از جمله می‌‌توان به پیش ­بینی­پذیر کردن سازمان اشاره نمود. از دیگر نتایج رسیدن به خود کنترلی است. برای اینکه بتوانیم از کنترل­های بیرونی به سمت کنترل­­های درونی حرکت کنیم یکی از مهمترین ابزارهای کار اخلاق است(قراملکی،۱۳۸۶).

عصر و دوران امروز دنیای پیچیده‌ای از دانش و فناوری و فنون و ابزارهای مختلفی است که دانش مدیریت نیز از آن مجزا نمی‌‌باشد. در این میان هر روزه در عرصه دانش مدیریت شاهد مطالعات، نظریه ها و فنون نوینی هستیم که هر یک در تلاش هستند تا راهکارهای تازه‌ای را در جهت بهبود عملکرد مدیریت و اثربخشی بیشتر سازمان‌ها فراهم سازند. اکثر این عرصه‌ها و حوزه ها، ریشه در اصول اقتصادی و سیاسی داشته و بیشتر جنبه سودآوری و منافع سازمانی دارند. اما حقیقت آن است که در دهه های اخیر جنبه دیگری از وظایف سازمانی نقش پراهمیتی یافته است و آن، مسئولیت اجتماعی و اخلاقی سازمان است. اخلاق، می‌‌تواند نقش پراهمیتی در بهبود روند فعالیت‌های سازمان ایفا کند (امیرکبیری و داروئیان، ۱۳۹۰).

اخلاق حرفه‌ای برای همه افراد اهمیت دارد، اما برای مدیران به چند دلیل اهمیت ویژه‌ای دارد. یک دلیل آشکار این است که رفتار مدیر معیار یا ارزشی برای کارکنان و سازمان محسوب می‌‌شود. دلیل دیگر این است که رفتار مدیران به شدت زیر نگاه‌های موشکافانه کارکنان قرار دارد و چون امروزه مردم به اطلاعات دسترسی بیشتری دارند، ‌بنابرین‏ رفتار نامناسب به سرعت شناخته و منتشر خواهد شد. در نتیجه، شهرتی که یک سازمان یا یک فرد ممکن است طی سال‌ها کار و ممارست به دست آورده باشد، امکان دارد در ظرف چند دقیقه به کلی از بین برود (مولانا، ۱۳۸۷).

اعظمیان بیدگلی(۱۳۸۸) که مؤلفه‌های اخلاقی مدیریت در نظام اسلامی‌ را با هدف بررسی لوازم و نیازمندی‌های اخلاقی مدیران در این نظام، مورد بررسی قرار داده است، نتیجه می‌‌گیرد اخلاق در کنار دانش و مهارت از مهم‌ترین ابزارهای کار مدیریت است چرا که اگر مدیر بترسد، متزلزل باشد،‌ فاقد استقامت و پشتکار باشد، شتابزده و عجول باشد، نفوذپذیر باشد، مستبد و متکبر باشد و از رأفت و رحمت نسبت به زیردستان و همکاران بی‌بهره باشد، از سازمان‌بخشی مطلوب و ایجاد هماهنگی بین اجزای مختلف تحت مدیریت خویش عاجز خواهند ماند.

ازگلی (۱۳۸۴)، در پژوهشی با بررسی هدف رهبری یعنی اثر بخشی به جستجوی معیارهای موفقیت رهبران می‌ پردازد و نشان می‌ دهد که موفقیت رهبران در صورتی که با اخلاق و صداقت همراه نباشد، پایداری و اعتبار خود را به مرور از دست می‌‌دهد. به اعتقاد وی اگر بپذیریم که حداقل یکی از رویکردهای رهبری، رویکرداخلاقی است که ‌در مقابل‌ رویکرد غیراخلاقی قرار می‌‌گیرد، باید بتوانیم تفاوت‌های این دو رویکرد را در ابعاد هدف، ابزار وآثارهریک به روشنی نشان دهیم. بدیهی است برای ترسیم وشفاف‌سازی هریک از این ابعاد،باید معیار‌های مشخصی در جهت تعیین میزان کمی‌ و کیفی اثر بخشی اقدامات رهبران ارائه کرد . تجلی حدود این اثر بخشی در ابعاد و میزان نفوذ رهبران در پیروان و پایداری این نفوذ بازتاب می‌ یابد. هنگامی‌ که اثربخشی^[۷]، هدف رهبری می‌‌شود ‌به این معنی است که رهبران تنها به دنبال انجام دادن کار به گونه‌ای صحیح نیستند بلکه آن ها می‌‌خواهند کارهای صحیح را به نحو صحیح انجام دهند و این مستلزم اخلاق‌گرایی در رهبران و مدیران است و نشانه های فراوانی از بهبود بهره‌وری و موفقیت سازمانی در پرتو رعایت اخلاق و ارزش‌ها را در سازمان‌ها و حتی در سطح ملی شاهد هستیم (یوکل^[۸]، ۲۰۰۲).

همل^[۹](۲۰۰۷)، معتقداست مدیریت کهنه شده است، فرسودگی مدیریت برای همه هزینه دارد و تنها راه ایجاد سازمانی برازنده آینده، ساختن سازمانی برازنده انسان است. شهید مطهری درنظریه رشد بیان می‌‌داردیکی ازسرمایه‌ها و بلکه مهم‌ترین آن ها، سرمایه انسانی است و اداره این سرمایه و نگهداری آن وهدرندادن آن واستفاده وبهره‌برداری صحیح ازآنهارشداست. بهره‌برداری از سرمایه های انسانی، به کارگرفتن آن ها،پرورش دادن آنهاوآزادکردن،حرارت بخشیدن وازسردی وخمودی خارج کردن آنهایعنی پاره کردن زنجیرهای معنوی وروحی آن ها، یعنی«یضع عنهم اصرهم والاغلال التی کانت علیهم»^[۱۰] این چنین رشد همان است که امروز به نام «مدیریت» و یا رهبری نامیده می‌شود. باید دانست اهمیت وجود انسان، به ذخایر و نیروهایى است که در او نهفته است. اهمیت ذخایر انسانى، آن چیزى است که در اسلام درباره مقام انسانى آمده است که خلیفه اللَّه و مسجود ملائک و داراى روح الهى است و پیامبران آمده ‏اند که دفاین عقول را ظاهر کنند و این‏که اى انسان!

«خلقت الاشیاء لأجلک و خلقتک لأجلى» و«سخر لکم ما فى السموات و الارض جمیعا»

چربی ها به دو نوع،چربی‌های اشباع شده(نامطلوب،بد)‌و چربی‌های اشباع نشده یا غیر اشباع(مطلوب، خوب)تقسیم می‌شوند.چربی خوب میزان کلسترول بد را کاهش می‌دهند و چربی های بد میزان کلسترول خوب را کاهش می‌دهند.چربی‌ بد به چربی‌های اشباع شده موجود در مواد غذایی گفته می شود.چربی‌های اشباع نشده نیز به دو دسته تقسیم می‌شوند:چربی‌های امگا۳ و امگا۶٫ (تبیان)

این اسید های چرب از جمله اسیدهای چرب ضروری ای هستند که،برای سلامت تان به آن ها نیاز دارید و از آنجا که بدنتان نمی تواند آن ها راخودش به تنهایی بسازد،می بایست از طریق رژیم غذایی دریافت گردند.تحقیقات گسترده ای نشان داده‌اند که اسیدهای چرب امگا۳برای مغز ضروری است و عملکرد رفتاری و ذهنی را تحت تاثیر قرار می‌دهد.امگا۳به بهبود عملکرد مغزی وارتباط بهتر سلول های مغزی با یکدیگر کمک می‌کند.افرادی که دچار کمبود امگا۳ هستند ممکن است از افسردگی و اختلالات غذایی رنج ببرند.ادعای جدیدی تحت این عنوان که روغن ماهی رفتاررا بهبود می ‌بخش‌دو پرخاشگری را کاهش داده و مشکلات شدید رفتاری را کنترل می‌کند مطرح شده است.در یک مطالعه انجام شده ‌در مورد خشونت،محققان عقیده دارند که بین خشونت واسیدهای چرب رابطه وجود دارد.محققان دریافتند که افرادی که مکمل های امگا۳دریافت کرده‌اند میزان خشونت آن ها تا۳/۱کاهش پیدا ‌کرده‌است.در این آزمایش افرادی که سوابق طولانی خشونت داشته اند با اسید های چرب امگا۳ قادر به کنترل عصبانیت و پرخاشگری خود برای اولین بار شده اند.نکته ی مهم این است که الکل امگا۳ را از مغز پاک می‌کند. (http://www.theguardian.com)

اسید چرب امگا۳ نقش خیلی مهمی در کاهش کلسترول دارد.اسیدهای چرب غیر اشباع که در ماهی ها فراوانند،بر نواحی خاصی از مغز که با عواطف ارتباط دارند تأثیر می‌گذارند.پژوهشگران مشاهده کرده‌اند که، افراد با میزان‌ پایین‌تری از امگا۳ در خون، بیشتر مستعد هستند که دیدگاهی منفی نسبت به زندگی داشته باشند و بیشتر به طور تکانه‌ای رفتار می‌کنند،در حالی که افرادی که در خونشان میزان بالاتری از امگا۳ دارند،معمولاً توافق‌پذیرندو با احتمال کمتری اخلاق تند و خشن از خود نشان می‌دهند.(www.nojanserver.com)

اسید چرب امگا۳ برای ساختار و عملکرد مغز ضروری است.تحقیقاتی در انگلستان و هلند نشان داده است که مصرف مکمل امگا۳ در رژیم غذایی زندانیان، جرائم را۳۵٪ کاهش داده است. (www.cnn.com)

امگا۳وامگا۶ به عنوان معجزه قرن جدید در دنیای تغذیه مدرن شناخته شده اند.همان طور که اشاره کردیم امگا۳ یکی از اسیدهای چرب ضروری است.این اسیدهای چرب را ‌به این دلیل ضروری نامیده‌اند که اولاً برای ادامه حیات بدن کاملاً ضروری است و ثانیاًً چون ،توسط خود بدن انسان قابل تولید نیست،وحتماً باید از طریق رژیم غذایی با مکمل‌ها تأمین شود.بدن انسان برای برطرف کردن نیازهای خود،به مواد تغذیه‌ای ازجمله اسیدهای چرب نیاز دارد.امگا۳ باعث بهبود خلق و خو،رفتاروشخصیت اشخاص می‌شود.نتایج تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که میزان اسیدهای چرب امگا۳و امگا۶در خون آن‌ ها کم است،نسبت به دیگران رفتار متغیرتر و دیدگاه منفی‌تری دارند و دارای تنش‌های عصبی و علائم افسردگی هستند،در عین حال افرادی که اسیدهای امگا۳ و امگا۶ بیشتری در خون خود دارند،سازگارترند. (تبیان)

آیا ممکن است داشتن کلسترول پایین شمارا شرورتر و بداخلاق تر ازداشتن کلسترول بالا بنماید؟شاید بعید و احمقانه به نظر می‌رسد ولی به هر حال به عنوان یک تئوری قانون مند علمی مورد بحث قرار گرفته و از آن پشتیبانی گردیده است.اولین نتیجه حاصل ‌از مطالعات وسیع انستیتوبین المللی بهداشت در سال۱۹۸۱چنین بود که پایین آوردن کلسترول خون از وقوع حملات قلبی جلوگیری می‌کند ولی جای بسی تعجب بود که پایین بودن کلسترول باعث طولانی تر شدن زندگی نمی شود،درعوض مردانی که به دلیل پایین آمدن کلسترول خون از خطر حملات قلبی نجات یافته بودند اکثرا در اثر یاس و نومیدی دست به آدم کشی یا خودکشی می زدند.‌بر اساس انجام مطالعاتی در کشور فنلاند معلوم شد ارتباط نزدیکی بین کلسترول پایین خون و شرارت و سوء رفتار وجود دارد. (کارپر،۱۳۷۹،۴۲۴)

دانشمندان باید ‌در مورد چیزهای نشدنی هم فکر کنند.این همان چیزی است که جی کاپلان متخصص علوم رفتاری در دانشکده ی پزشکی بومن گری و استفن مانوک فیزیولوژیست در دانشگاه پیترزبورگ انجام دادند.آن ها تصمیم گرفتند کشف کنند نزدیک ترین پسر عمو های هم خون ما یعنی میمون ها پس از خوردن غذاهای کم چرب و پایین آمدن کلسترول خونشان چطور رفتار می نمایند.آنان بر روی۳۰ میمون به مدت۲ سال مطالعه کردند،به نصف این میمون ها غذاهای کم چرب که۳۰ درصد کالری از محل چربی ها تامین می شد دادند که در نتیجه کلسترول این دسته پایین بود.به دسته ی دیگر غذاهای پر چرب داده شد که در نتیجه کلسترول آن ها سه برابر گردید.قابل توجه است که در گروه میمون های با کلسترول پایین نصف آن ها رفتار وحشیانه به خود گرفته و شروع به جست و خیز کرده و به آزار و اذیت همسایه های خود پرداختند.

در این مورد دکتر مانوک می‌گوید،ما درباره ی چنین مکانیزمی هیچ گونه ایده و نظر خاصی نداریم در واقع نمی دانیم آیا کلسترول بالا باعث آرام شدن میمون ها شده بود یا این که کلسترول پایین باعث بروز رفتار ناهنجار در آن ها گشته بود.آن چه مسلم است این است که غذا روی سلول های مغزی اثر کرده و باعث تولید مواد شیمیایی به خصوصی نظیر سروتونین می شود که سبب آرامش و خوش خلقی می‌گردد.تحقیقات جدید هم چنین روشن ‌کرده‌است که بعضی مردان مسن با کلسترول پایین (زیر۱۶۰) در مقایسه با افراد مشابه خود با کلسترول بالاتر، به حالت های افسردگی دچار می‌باشند. (کارپر،۱۳۷۹،۴۲۵)

کاهش کلسترول خون منجر به بروز آسیب های روحی روانی می شود.تحقیقات دانشمندان ایتالیایی نشان می‌دهد که سطح پایین کلسترول خون در افراد می‌تواند سبب اختلالات روحی روانی شود.محققان دانشگاه رم تور ورگاتادر تحقیقات خود نشان داده اندکه درافراد مستعد،کاهش بدون محدودیت میزان کلسترول خون می‌تواند بروز آسیب های روحی روانی مثل افسردگی و بدخلقی را تسهیل کند.این اطلاعات نشان می‌دهد که،یک ماده،تنظیم کردن خلق و خوی،ارتباط میان متابولیسم کلسترول و میزان سطوح سروتونین مغز را برقرار می‌کند.این ارتباط توضیح می‌دهد که چرا کاهش میزان زیاد سطوح کلسترول می‌تواند سبب بروز علائم بیماری های افسردگی و یا کاهش فعالیت های تحریکی شود. (www.salamatnews.com)

۳- ۳- روش ها و ابزارهای گردآوری اطلاعات

داده ها می‌توانند به شیوه های مختلف، در مکان های مختلف و از منابع مختلف جمع‌ آوری شوند. مصاحبه، پرسش نامه، مشاهده افراد و پدیده ها سه شیوه عمده ی جمع‌ آوری داده ها در پژوهش های پیمایشی _ تحلیلی هستند. از جهت مکانی، داده ها می‌توانند به شیوه های مختلف، در محیط طبیعی یا آزمایشگاهی جمع‌ آوری گردند. منابع جمع‌ آوری داده ها نیز می‌توانند دست اول یا دست دوم باشند. افراد و ‌گروه‌های برگزیده به منظور بررسی نظرات و عقاید آن ها، از جمله منابع دست اول اند و اسناد و پرونده های سازمان ها، نمونه ای از منابع دست دوم اند(دانایی فرد و دیگران، ۱۳۸۷). در تحقیق حاضر برای جمع‌ آوری داده ها از پرسشنامه دو قسمتی استفاده شد که در قسمت اول ویژگی های جمعیت شناختی(جنسیت، سن و تحصیلات) و در قسمت دوم اطلاعات اختصاصی مورد سؤال قرار گرفت. اطلاعات اختصاصی شامل: ۱) ابهام نقش، ۲) تعارض نقش، ۳)خودکارآمدی و ۴) خلاقیت کارکنان است، که پاسخ ها در طیف ۵ تایی (۱ = کاملاً موافقم، ۲= موافقم، ۳= نه موافقم و نه مخالفم، ۴= مخالفم و ۵= کاملاً مخالفم) قرار گرفته اند. به منظور سنجش ابهام نقش از پرسشنامه ریزو^[۶۹] و دیگران (۱۹۷۰) شامل ۶ گویه؛ تعارض نقش از پرسشنامه ریزو و دیگران (۱۹۷۰) شامل ۸ گویه؛ خودکارآمدی از پرسشنامه ریگس^[۷۰] و دیگران (۱۹۹۴) شامل ۱۰ گویه و خلاقیت کارکنان از پرسشنامه گانسن^[۷۱] و ویتز^[۷۲] (۱۹۹۶) که شامل ۳ گویه است استفاده شده است. پرسشنامه اصلی مورد استفاده در این تحقیق در پیوست آورده شده است.

۳- ۴- روایی^[۷۳] و پایایی^[۷۴] پرسشنامه

برای آن که بتوان به نتایج اندازه گیری اطمینان نمود و به عبارت ساده ادعا نمود که داده های حاصل از اندازه گیری قابل اعتماد هستند، ابزار اندازه گیری باید دارای دو خصوصیت باشد: روایی و پایایی. در این قسمت به بررسی روایی و پایایی پرسشنامه به کار رفته برای جمع‌ آوری اطلاعات می پردازیم.

۳- ۴- ۱- روایی

مفهوم اعتبار، ‌به این سؤال پاسخ می‌دهد که ابزار اندازه گیری تا چه حد و با چه دقتی، خصیصه مورد نظر را می سنجد. بدون آگاهی از اعتبار ابزار نمی توان به دقت داده های حاصل از آن، اطمینان کرد. ابزار اندازه گیری ممکن است برای اندازه گیری یک خصیصه دارای اعتبار باشد اما برای خصیصه ای دیگر این امر صادق نباشد(سرمد و دیگران، ۱۳۸۸) ‌بنابرین‏ انجام اعتبارسنجی برای هریک از متغیرها لازم است. که در این تحقیق از روایی محتوا و روایی سازه جهت سنجش روایی ابزار تحقیق استفاده نموده ایم. روایی محتوا اطمینان می‌دهد که ابزار مورد نظر به تعداد کافی پرسش مناسب برای اندازه گیری مفهوم مورد سنجش را در بردارد. روایی ظاهری یک شاخص حداقل برای روایی محتوا است(سکاران، ۱۳۸۵)، که در تحقیق حاضر بر اساس نظر اساتید راهنما و مشاور و همچنین تعدادی از خبرگان رشته مدیریت مورد تأیید قرار گرفت. روایی سازه یا ساخت بیان می‌کند نتایج به دست آمده از کاربرد یک ابزار اندازه گیری تا چه حد با نظریه هایی که آزمون بر محور آن ها تدوین شده است تناسب دارد(سکاران، ۱۳۸۵). به منظور تعیین روایی سازه، از تحلیل عاملی تأییدی استفاده شد. تحلیل عاملی می‌تواند به دو صورت اکتشافی و تأییدی انجام شود. این که کدام یک از این دو روش باید در تحلیل عاملی به کار رود مبتنی بر هدف تحلیل داده ها است. در تحلیل عاملی اکتشافی پژوهشگر به دنبال بررسی داده های تجربی به منظور کشف و شناسایی شاخص ها و نیز روابط بین آن ها‌ است و این کار را بدون تحمیل هر گونه مدل معینی انجام می‌دهد. به بیان دیگر تحلیل اکتشافی علاوه بر آن که ارزش تجسسی یا پیشنهادی دارد می‌تواند ساختارساز، مدل ساز یا فرضیه ساز باشد(هومن، ۱۳۸۴). تحلیل عاملی تأییدی به واقع بسط تحلیل عاملی معمولی است، که در آن فرضیه های معینی درباره ساختار بارهای عاملی و همبستگی متقابل بین متغیرها، مورد آزمون قرار می‌گیرد. در تحقیق حاضر به منظور تحلیل عاملی تأییدی از شاخص KMO و آزمون بارتلت استفاده شد که بعد از تجزیه و تحلیل چهار گویه ۷، ۸ ، ۱۴ و ۲۴ از فرایند تجزیه و تحلیل کنار گذاشته شدند، در فصل چهارم به ارائه نتایج تحلیل عاملی تأییدی می پردازیم.

۳- ۴- ۲- پایایی

اعتماد پذیری، میزان پایایی و سازگاری ابزار تحقیق در اندازه گیری یک مفهوم است(سکاران، ۱۳۸۵). روش عمده برای تعیین پایایی ضریب آلفای کرونباخ است که به منظور محاسبه هماهنگی درونی ابزارهای اندازه گیری از جمله پرسشنامه به کار می رود(سرمد و دیگران،۱۳۸۸). ضریب آلفایی کرونباخ عددی است بین صفر و یک. مقادیر آلفای کرونباخ کمتر از ۶/۰ نشان دهنده پایایی ضعیف است، آلفای بین ۷/۰ تا ۸/۰ نشان دهنده پایایی نسبتاً خوب و آلفای بالاتراز ۸/۰ نشان از پایایی خوب دارد(سکاران ، ۱۳۸۵). در تحقیق حاضر نیز بررسی پایایی با بهره گرفتن از ضریب آلفای کرونباخ صورت گرفت که مقادیر آن برای تمام متغیر‌ها بالاتر از۸/۰ به دست آمد. ‌بنابرین‏ می توان نتیجه گرفت که پایایی پرسشنامه تحقیق خوب است که در فصل چهارم این یافته ها ارائه گردیده است.

۳- ۵- روش تجزیه و تحلیل

مقصود اصلی از تحلیل، یعنی تنظیم و خلاصه کردن داده ها به صورت اطلاعاتی روشن، خوانا، مستدل و تفسیرپذیر به گونه ای که بتوان روابط موجود در مسائل را کشف و بررسی کرده و آن ها را آزمود. تفسیر بر پایه یافته ها و نتایج حاصل از تحلیل درباره ی روابط مورد مطالعه، استنباط به عمل می آورد و درباره ی روابط مورد مطالعه، نتیجه گیری می‌کند. تفسیر مقصود تحلیل است(هومن، ۱۳۸۴). در این تحقیق از مدل یابی معادلات ساختاری و رگرسیون چندگانه تعدیل شده برای تجزیه و تحلیل داده ها استفاده شده است که در ادامه این روش ها معرفی می‌گردند.

۳-۵-۱- مدل یابی معادلات ساختاری

ب) تجاوز از حدود صلاحیت

داور یا داوران نه تنها باید ‌در مورد اصل وجود اختیار قضائی جهت رسیدگی به اختلاف یعنی وجود یک موافقت نامه معتبر داوری مطمئن باشند، بلکه به علاوه، باید با دقت کامل حدود این اختیار را از لحاظ شخصی و موضوعی رعایت کنند. منظور از رعایت صلاحیت شخصی، محدود کردن رسیدگی‌ها و رأی‌ به طرفین قرارداد داوری و عدم تسری آن به اشخاص ثالث است که بازتابی از اصل نسبی بودن عقود و احکام می‌باشد و به تبع، بحث‌های مربوط به امکان انتقال قرارداد داوری و مسئله قائم مقامی را به دنبال دارد. مقصود از رعایت صلاحیت موضوعی نیز رعایت قلمرو موضوع قرارداد یا شرط داوری و نیز قلمرو موضوعی داوری نامه یا هر گونه قرارداد خاص بعدی است که اختلافات موضوع مأموریت داور جهت رسیدگی را معین می‌کند، اگر چه قلمرو مذبور محدودتر از قلمرو قرارداد یا شرط داوری باشد.^[۷۳]

ج) تخلف در ترکیب دادگاه یا آیین داوری

داوران نه تنها باید وجود یک موافقت نامه معتبر داوری که منشاء ایجاد صلاحیت برای آنان است و حدود صلاحیت شخصی و موضوعی اعطاء شده در آن موافقت نامه را کاملاً در نظر داشته باشند، بلکه به علاوه باید در نحوه انجام مأموریت نیز مفاد موافقت نامه یا هر گونه توافق دیگر مربوط به اعطای مأموریت را رعایت نمایند. بدین معنی که هم کیفیت تشکیل و ترکیب دادگاه داوری و هم آیین اداره داوری بر وفق مفاد اراده طرفین باشد.

کنوانسیون نیویورک در قسمت «د» از بند یک ماده پنج، در مقام بیان یکی از مبانی امتناع از شناسایی و اجرای رأی‌ مقرر می‌دارد:

«نحوه تشکیل دادگاه داوری یا تشریفات داوری منطبق با توافق طرفین نبوده یا، در فقدان چنین توافقی، با قوانین کشوری که داوری در آنجا انجام شده مطابق نباشد.»

می‌بینیم که کنوانسیون نیویورک و به تبع آن کنوانسیون اروپایی و برخی دیگر از معاهدات بعدی، بر خلاف معاهده ژنو ۱۹۲۷ ، توافق طرفین را هم ارز قانون کشور محل داوری قرار نداده و با آن ترکیب نکرده‌اند، بلکه به وضوح به توافق مذبور در مقایسه با قانون کشور محل داوری اولویت و تقدم داده‌اند. این روشی است که در برخی قوانین جدید داوری که در دو دهه اخیر به تصویب رسیده‌اند، مانند قانون داوری جدید فرانسه، در پیش گرفته شده است.^[۷۴]

طرفین به طور معمول، اراده خود را با تشریح نحوه تشکیل دادگاه و آیین داوری در خود قرار داد داوری یا با ارجاع به یک مجموعه مقررات داوری (نهادی یا موردی) و یا با ارجاع به یک قانون ملی ابراز می‌کنند. در صورت سکوت طرفین، تعیین محل داوری در کشور معین را می‌توان دال بر اراده ضمنی طرفین بر اعمال قانون داوری آن کشور و پذیرش دخالت احتمالی مراجع قضائی محلی در موارد پیش‌بینی شده در قانون محلی مثلاً در فرض انتخاب داور برای طرف ممتنع یا غایب دانست.

البته کنوانسیون نیویورک، اعمال قانون محل داوری را در فرض سکوت طرفین، به طور خود به خود پذیرفته و آن را مشروط به انتخاب محل داوری توسط طرفین نکرده است. به همین جهت، برخی مفسران کنوانسیون برای قانون محل داوری نقش جایگزین قائلند. چه، در فرض سکوت طرفین، خود به خود جانشین اراده آنان می‌گردد. آنچه بحث انگیز تر می کند نقشی تکمیلی است که مفسران کنوانسیون برای قانون محلی قائلند. زیرا، به عقیده آنان در موارد نقص و خلاء توافق طرفین، قانون محل داوری قابل اعمال بوده و اراده آنان را تکمیل می‌کند. رویه دادگاه‌های برخی دول متعاهد نیز این طرز تفسیر را تأیید می‌کند. چنان که در یک قرارداد اجاره کشتی بین طرفین رومانیایی و ایتالیایی که شرط ارجاع اختلافات به یک هیات داوری سه نفره در لندن شده بود، ولی راه حلی برای فرض امتناع یکی از طرفین از تعیین داور اتخاذ نشده بود، ایراد طرف ایتالیایی به اجرای رأی‌ در دادگاه پژوهش و نیز به دلیل صدور رأی‌ از سوی داور طرف رومانیایی به عنوان داور واحد مطابق قانون انگلستان پذیرفته نشد. دادگاه ونیز اظهارنظر کرد که نصب دور (به نحو مذکور، در حالت سکوت طرفین) مطابق قانون انگلستان معتبر است و لذا ایراد خوانده وارد نیست. با این وصف، به عقیده برخی دیگر از نویسندگان، ترکیب دو آیین رسیدگی (آیین مورد توافق طرفین و آیین رسیدگی محل داوری)، در فرضی که در قرارداد داوری صریحاً پیش‌بینی نشده است، بحث انگیز و قابل تأمل است.^[۷۵]

در نظام‌های حقوقی ملی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. مثلاً در فرانسه توجهی به عدم مطابقت ترکیب و آیین داوری با این قوانین نمی‌شود. زیرا، اعتقاد بر این است که قانون آیین دادرسی محل داوری، خارج از اراده طرفین، هیچ گونه صلاحیتی جهت اعمال ندارد. در حالی که در کشورهایی که به اصل حاکمیت سرزمینی و سرزمینی بودن قوانین احترام بیشتری می‌گذارند، مانند هلند، موضوع می‌تواند چهره دیگری به خود بگیرد.

فرایند مسئولیت بین‌المللی ناشی از خسارات زیست محیطی در گذر زمان وبا طی فراز ‌و نشیب های زیاد دچار تحولات نسبتا مثبتی گردیده است. لیکن این تحولات بسیار کند وزمان بر بوده است، به گونه ای که شاید چندان دور از واقعیت نباشد اگر گفته شود فرایند تغییر وتحول در این حوزه بسیار کندتر سایرحوزه های حقوق بین الملل بوده است. علل این امر را باید در موارد مختلفی جستجو کرد. ازجمله، مسئله حاکمیت کشورها وعدم تمایل انهابه از دست دادن آن، غیر معاوضه ای بودن تعهدات زیست محیطی، اختیاری بودن رژیم مسئولیت بین‌المللی ناشی از خسارات زیست محیطی، فقدان ضمانت اجراهای موثردر سطح بین‌المللی.

از جمله مهمترین تحولاتی که در رژیم مسئولیت بین‌المللی ناشی از خسارات زیست محیطی واقع گردیده می توان موارد زیر را نام برد: پذیرش مسئولیت مبتنی برخطر، گسترش مسئولیت بخش خصوصی، پذیرش مسئولیت کیفری برای برخی از تلفات زیست محیطی، گسترش ضمانت اجراها.

‌بر اساس حقوق بین الملل سنتی، اصل اولیه و معمول این است که هر نوع نقض تعهدی در عرصه بین‌المللی مرادف با الزام متخلف به جبران خسارت می‌باشد. این مسئله را دیوان دایمی بین‌المللی دادگستری در رأی‌ معروف خود در قضیه کارخانه کوروزوف مورد تأیید قرار داده است^[۱۹]. در هنگامه صحبت از مسئولیت بین‌المللی، ابتدا باید احراز شود که آیا نقض تعهدی صورت گرفته است و ثانیاًً آیا چنین نقضی قابل انتساب به دولت ناقض تعهد می‌باشد یاخیر؟ در طرح سال ۲۰۰۱ کمیسیون حقوق بین الملل، مخبر ویژه کمیسیون، جیمز کرافورد، با الهام از رویه بین‌المللی به ویژه رویه قضایی بین‌المللی این ترتیب را مورد تأیید قرار داده است^[۲۰]. از سوی دیگر در برخی جنبه‌های حقوق بین الملل این فرض قابل تصور است که اصولاً دولت‌ها تعهدی را نقض ننموده اند لیکن با انجام افعالی مشروع سبب ورود خسارت به دولت دیگر می‌شوند. مضافاً اینکه در حقوق مسئولیت بین‌المللی معاصر، شرط ورود خسارت از ارکان مسئولیت بین‌المللی محسوب نمی گردد و صرف ورود ضرر باعث الزام دولت اقدام کننده به جبران خسارات وارده به دولت زیان دیده می‌گردد. از این نظریه تحت عنوان مسئولیت برای اعمال منع نشده تعبیر می‌گردد. لیکن جز در برخی موارد جزیی استناد ‌به این نظریه چندان مورد استقبال محاکم و رویه بین‌المللی قرار نگرفته است(زمانی، ۱۳۸۸:۱۷۶).

با این مقدمه به بررسی مسئله مسئولیت دولت ها در ارتباط با معضل ریزگردها می پردازیم. مسئله اولیه ای که باید بدان پاسخ داده شود این است که آیا تعهدی در قبال دولت متضرر از سوی برخی دول منشاء ریزگردها نقض گردیده است یا خیر؟

در چارچوب حقوق معاهدات دولت های درگیر در این مسئله، دارای تعهدی درخصوص منع استفاده زیانبار از سرزمین خود برعهده ندارند. وچون هنوز خیلی مشخص نیست که آیا علت بروز ریزگردها، علل طبیعی است یا اینکه علت را باید در عدم مدیریت صحیح کشورهای همسایه در زمینه کنترل منابع طبیعی دانست. لذا در این فرض که هنوز علم ‌به این مسئله پاسخی قطعی نداده است، صحبت از نقض تعهد اندکی بعید به نظر می‌رسد. به عبارت دیگر، محاکم بین‌المللی در رسیدگی به چنین مواردی به دنبال مبنای تعهد هستد و بعید به نظر می‌رسد که در چنین حالتی محکمه ای بین‌المللی نقض تعهد را محرز بداند. حال که سخن از تحقق مسئولیت بین‌المللی دولت های همسایه سخت می کند، این مسئله مطرح می‌گردد که آیا دولت ها می‌توانند با توسل به نظریه جدید مسئولیت حمایت، اقدام به انجام اقداماتی در جهت مدیریت پیشگیری بدون رضایت دولت های همسایه نمایند؟

در نظریه مسئولیت حمایت بنابرآنچه تاکنون نسبت بدان توافق و اعتقاد حقوقی شکل یافته است، فقط در موارد نقض حقوق بشر در اثر جنایات علیه بشریت، نسل کشی، پاکسازی قومی و جنایات جنگی مسئولیت حمایت تحقق می‌یابد. ‌بنابرین‏ درخصوص سایر موارد نقض حقوق بشر، جامعه بین‌المللی مسئولیتی در حمایت از حقوق بشر ندارد! به عنوان مثال در صورت بروز فجایع زیست محیطی همچون سونامی، زلزله و… دولت ها در چارچوب نظریه مسئولیت حمایت تعهداتی برعهده ندارند^[۲۱]. البته نباید نتیجه گرفت که دولت هایی که با این فجایع مواجه هستند، لزومی به ‌پاسخ‌گویی‌ به جامعه بین‌المللی درباره ایفای تعهدات خود را ندارند.

پیشنهاد می شود برای موثرتر شدن رژیم مسئولیت بین‌المللی، این رژیم از حالت اختیاری خارج شده وبه سمت اجباری وتحمیلی گسترش پیدا کند. برای دست یافتن ‌به این منظور باید در موافتنامه ها وکنوانسیون های مرتبط با ریزگردها قواعد الزام آور برای کشورها گنجانده شود. وجود یک ارگان یا متصدی مستقل برای اجرا یا نظارت بر رژیم مسئولیت بین‌المللی، می‌تواند مثمر ثمر باشد.

قسمت سوم تاثیردادگاه بین‌المللی محیط زیست برای مقابله با هجوم ریزگردها