انصاری و همکاران (۱۳۹۲) به بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر شادی در محیط کار شرکت ملی حفاری ایران پرداختند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که شادی در محیط کار ناشی از رضایت شغلی و امنیت شغلی است. همچنین سن و تحصیلات پیش‌بینی کننده معنادار شادی در محیط کار می‌باشند.

کشاورز و وفاییان (۱۳۸۶) مقاله‌ای با عنوان «بررسی عوامل تأثیرگذار بر میزان شادکامی»انجام دادند. هدف از این پژوهش، بررسی عوامل تأثیرگذار بر روی میزان شادکامی است. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که بین سن، جنس، تحصیلات، فعالیت هنری، فعالیت ورزشی و فعالیت مذهبی با شادکامی، رابطه مثبت و بین بیکاری و شادکامی، ارتباط منفی وجود دارد. همچنین بین سلامت جسمی و روانی، روابط اجتماعی و خانوادگی، خوش‌بینی نسبت به آینده و نگرش نسبت به شادی با نمرات شادکامی، ارتباط مثبت وجود دارد.

نیک نام ( ۱۳۹۰ ) پایان نامه ایی با عنوان بررسی رابطه بین نشاط آفرینی و عملکرد کارکنان در » ادارات دولتی شهر شیراز« انجام داده است. روش پژوهش توصیفی _ پیمایشی است و جامعه آماری تحقیق را کارکنان ادارات دولتی ستادی شهر شیراز تشکیل می‌دهند. حجم نمونه ۳۷۷ نفر است که با روش نمونه گیری تصادفی طبقه بندی شده از بین افراد جامعه آماری انتخاب شده اند. ابزار اندازه گیری دو پرسشنامه محقق ساخته با طیف لیکرت پنج گزینه ای شامل سوال های نشاط و عملکرد کارکنان بوده و ضریب پایایی پرسش نامه نشاط /.۹۲۳ و عملکرد /.۷۶۴ برآورد شده است. داده های آماری با بهره گرفتن از روش های آمار توصیفی جداول فراوانی، درصد، میانگین نمودار) و آمار استنباطی( آزمون ضریب همبستگی در محیط نرم افزار spss پردازش شده است. یافته های تحقیق بیانگر آن است که بین نشاط آفرینی در محیط کار و ابعاد عملکرد کارکنان رابطه معنی داری وجود دارد. بر اساس نتایج به دست آمده در رتبه بندی، بیشترین تأثیر بر نشاط را بعد کیفیت زندگی کاری از ابعاد عملکرد داشته است . بعد از آن به ترتیب قابلیت اعتماد، نگرش مثبت، ابتکار عمل و همکاری مؤثر تأثیرگذار ترین ابعاد عملکرد بر نشاط هستند.

موسویان ( ۱۳۸۶ ) پژوهشی با عنوان عوامل اجتماعی مؤثر بر شادی در بین شهروندان شهر اصفهان انجام داده‌اند. در این تحقیق متغیرهای مستقلی چون جنسیت، تحصیلات، اوقات فراغت، پایگاه اقتصادی اجتماعی، پاره فرهنگ‌ها مورد نظر بوده که نتایج وجود رابطه معناداری بین میزان شادی شهروندان و پایبندی بر مذهب و مدرک تحصیلی نشان می‌دهند، اما بین شادی شهروندان، جنسیت، اوقات فراغت، پایگاه اقتصادی و اجتماعی، پاره فرهنگ‌ها رابطه معناداری وجود ندارد. جامعه آماری کلیه شهروندان اصفهانی ۱۸ سال که شامل ۱۶۳۵۲۳۶ نفر بوده است. روش پژوهش نمونه گیری از نوع خوشه ای بوده که ابتدا از بین مناطق شهر اصفهان با توجه به قشر بندی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، چهار منطقه مرداویج، آتشگاه، زنبییه، بزرگمهر انتخاب و سپس تعداد نمونه ه ا از این مناطق به صورت تصادفی انتخاب گردیدند.

در نتیجه مطالعات انجام شده عوامل اثرگذار بر نشاط کارکنان به شرح زیر می‌باشند :

۱- احساس محرومیت

۲- مقبولیت اجتماعی

۳- امنیت اجتماعی

۴- احساس عدالت اجتماعی

۵- پایبندی به اعتقادات دینی

۶- عوامل روانشناختی

۷- میزان امید به آینده

۸- کار با محتوا

اما با بررسی سوال دوم که به نوعی رتبه بندی عوامل مؤثر مطرح شده است، نتایج رتبه بندی عوامل مؤثر با توجه به نتایج تکنیک در فصل چهارم موارد ذیل را نشان می‌دهد:

از بین ۸ عامل مؤثر بر نشاط کارکنان، در رتبه اول کار با محتوا و در رتبه دوم، احساس عدالت اجتماعی در کارکنان و در رتبه سوم، عوامل روان‌شناختی، در رتبه چهارم مقبولیت اجتماعی، در رتبه پنجم میزان به امید آینده

در رتبه ششم احساس محرومیت، در رتبه هفتم امنیت اجتماعی و نهایتاً پایبندی به اعتقادات دینی در رتبه هشتم قرار گرفته است.

۱- کار با محتوا

با توجه به اینکه کار با محتوا در نشاط کارکنان بیشترین درجه اهمیت را در بین گزینه های ذکر شده دارد ، در نتیجه بخشی اعظمی از آنچه که نشاط کارکنان را بالا می‌برد ناشی از کار با محتوا است، در نتیجه وجود مشاغلی چالشی و جذاب که در عین حال موجبات رضایتمندی و بالندگی کارکنان فراهم کنند و مسیر دستیابی به موفقیت را برای آنان هموار نماید تاثیر به سزایی در ارتقای سطح نشاط کارکنان دارد.

۲- احساس عدالت اجتماعی

احساس عدالت اجتماعی به ‌عنوان دومین عامل مؤثر بر نشاط کارکنان شناسایی گردیده است. در این راستا سازمان از طریق استفاده از مشاوران مجرب و دلسوز در سازمان برای حل مشکلات کارکنان، ایجاد رضایتمندی در کارکنان از مزایای ارائه شده از طرف سازمان، برگزاری برنامه های شاد و متنوع در مناسبت های مختلف برای کارکنان توسط سازمان، تهیه کارت های تبریک و تسلیت در سازمان به مناسبت هابی مختلف به کارکنان و دعوت از افراد موفق ، محبوب ، هنری و ورزشی در سازمان به مناسبت های مختلف، همگی از مواردی هستند که امکان ارتقای سطح نشاط کارکنان را فراهم می آورد.

۳- عوامل روانشناختی

در رتبه سوم عوامل روانشناختی قرار می‌گیرد که شامل مواردی همچون احساس با ارزش بودن، برخورداری از شایستگی، عدم تمایل به احساس شکست خوردگی ، احساس توانمند بودن و به خود بالیدن و داشتن نگرشی مثبت نسبت به خود است. سازمان با اتخاذ تدابیری برای ایجاد بستری مناسب برای کارکنان، امکان ارتقای سطح نشاط کارکنان از این طریق را فراهم می‌آورند.

۴- مقبولیت اجتماعی

چهارمین عامل اثرگذار بر سطح نشاط کارکنان مقبولیت اجتماعی است. بهبود شاخص‌هایی همچون هویت سازمانی مناسب در میان مردم، مقبولیت کار و ارزشمندی و احترام سازمان ، ایجاد تصویری مناسب از سازمان، احساس افتخار به کار در سازمان؛ به ارتقای سطح نشاط کارکنان کمک می‌کند.

۵- امید به آینده

در پنجمین رتبه میزان امید به آینده، قرار گرفته است. سازمان با ایجاد فضای تفریحی ورزشی مناسب در سازمان، ایجاد بستری برای ارتقا و رشد در مسیر شغلی ‌بر اساس شایستگی و فرصت برای بهبود عملکرد کارکنان در سازمان به افزایش میزان امید به آینده و نهایتاً به افزایش میزان نشاط کارکنان کمک می کند.

۶- احساس محرومیت

ششمین عامل احساس محرومیت است که از طریق توجه سازمان به عواملی همچون منصفانه بودن حقوق و دستمزد، برخورد منصفانه با کارکنان بدون توجه به سطح کارکنان، تخصیص عادلانه و منصفانه منابع بین همه کارکنان، تخصیص منصفانه و عادلانه منابع بین همه کارکنان به ارتقای سطح نشاط کارکنان کمک می کند.

۷- امنیت اجتماعی

هفتمین عامل اثرگذار بر نشاط کارکنان عامل امنیت اجتماعی می‌باشد. سازمان با در نظر داشتن عواملی همچون احساس امنیت شغلی، رضایت از کار کردن برای سازمان، اطمینان از دستیابی به آرزوها در زمینه توسعه مسیر شغلی، احساس شناخت و قدردانی از همکاری و مشارکت فرد در سازمان، اجازه مدیریت به کارکنان در بیان نگرش ها و احساسات خود در زمان ارزیابی عملکرد، می‌توانند به ارتقای سطح نشاط کارکنان کمک کنند.

۸- پایبندی به اعتقادات دینی

تعریف عملیاتی: نمره­ای است که هر رابط بهداشت در آزمون هراس اجتماعی مشاوری^[۸](۱۳۸۱)، به دست ‌می‌آورد.

عزت نفس

تعریف مفهومی: واژه عزت نفس تعاریف مختلفی دارد، به عقیده برخی محققان عزت نفس عبارت است از ارزشی که خصوصیات و صفات روانی خودپنداره برای فرد دارد که از اعتقادات فرد ‌در مورد تمام چیزهایی که در او وجود دارد ناشی می­ شود(باقرزاده و همکاران، ۱۳۸۴). عزت نفس ‌به این اشاره می­ کند که فرد خود را قبول دارد، به خود احترام می­ گذارد و خود را یک شخص باارزش در نظر ‌می‌گیرد. با افزایش عزت نفس، سطح استرس کاهش می­یابد(شیمیزو^[۹] ، ۲۰۰۴).

تعریف عملیاتی: نمره­ای است که هر رابط افتخاری بهداشت در پاسخ به آزمون کوپراسمیت^[۱۰](۱۹۶۷)، به دست ‌می‌آورد.

تعریف رابطان بهداشتی

تعریف مفهومی: رابطان بهداشت افرادی هستند که علاوه بر کسب آگاهی در زمینه­ موضوعات بهداشتی، با شرکت در کلاس­های آموزشی و کسب مهارت­ های ارتباطی جهت برقراری یک ارتباط صحیح و صمیمانه با خانواده­های تحت پوشش به منظور انتقال پیام­های بهداشتی، تشویق و ترغیب آن­ها برای دریافت مراقبت­های بهداشتی، برقراری ارتباط میان واحدهای بهداشتی و مردم محله برای برآورده کردن نیازهای بهداشتی شرکت ‌می‌کنند(جزوه ستاد گسترش شبکه­ های بهداشتی درمانی کشور، ۱۳۸۶: ۲۴). آن­ها با داشتن حداقل سواد خواندن و نوشتن، برخورداری از مقبولیت اجتماعی مناسب، برخورداری از وقت کافی و وجود علاقه و انگیزه برای انجام فعالیت­های اجتماعی به همکاری دعوت می­شوند(همان منبع: ۲۴).

تعریف عملیاتی: طرح رابطان افتخاری بهداشت طی نامه شماره ۳۵۳۹/۱ مورخ ۲۲/۶/۱۳۷۲ وزارت بهداشت در سیستم بهداشتی استان یزد اجرا گردید. در این پژوهش رابطان افتخاری بهداشت تعداد ۹۰ نفر رابط بهداشت هستند که آموزش مهارت جرات ورزی را توسط محقق دریافت ‌می‌کنند.

فصل دوم

پیشینه پژوهش

در این فصل به کلیتی از مهارت­ های زندگی و ابعاد آن، اضطراب اجتماعی و عزت نفس اشاره خواهیم کرد و سپس در ادامه، دیدگاه­ های نظری مربوط به هر موضوع را مطرح نموده و نهایتاًً تحقیقات و پژوهش­های صورت گرفته در داخل و سایر کشورها را مرور خواهیم نمود.

۲-۱- تعریف مهارت­ های زندگی

روان­شناسان در دهه­های اخیر، در بررسی اختلالات رفتاری و انحرافات اجتماعی ‌به این نتیجه رسیده ­اند که بسیاری از اختلالات و آسیب­ها، در ناتوانی افراد در تحلیل صحیح و مناسب از خود و موقعیت خویش، عدم احساس کنترل و کفایت شخصی، جهت رویارویی با موقعیت­های دشوار و عدم آمادگی برای حل مشکلات و مسائل زندگی به شیوه مناسب، ریشه دارد. ‌بنابرین‏ با توجه به تغییرات و پیچیدگی­های روز افزون جامعه و گسترش روابط اجتماعی، آماده سازی افراد، جهت رویارویی با موقعیت­های دشوار، امری ضروری به نظر می­رسد. در همین راستا، روان­شناسان با حمایت سازمان­ های ملی و بین ­المللی، جهت پیشگیری از نابهنجاری­های اجتماعی و بیماری­های روانی، آموزش مهارت­ های زندگی^[۱۱] را در سرتاسر جهان آغاز نموده ­اند(فلاح زاده، ۱۳۸۸).

آنچه که امروزه به مهارت­ های زندگی مشهور است، حاصل کار پژوهش­گران عصر حاضر نیست بلکه بسیاری از این مهارت ­ها در لابلای تعالیم دینی به خصوص قرآن کریم و احادیث معصومین(ع) بیان شده است. عبارت مشهور«من عرف نفسه، فقد عرف ربه» از امام علی(ع) سرلوحه بهره­ مندی از یک زندگی مطلوب و مؤثر است و مهارت­ های زندگی بدون خودشناسی بی­معنا است. هرگاه مجموعه ­ای از مهارت­ های زندگی را در نظر بگیریم، خواهیم دید که تقریباً هیچ موردی از آن­ها در تعالیم قرآن کریم و بزرگان دین ما ناگفته نمانده است(طارمیان و همکاران، ۱۳۸۲: ۳). مهارت­ های زندگی روش­ها و مهارت­ های اصلی و ضروری برای یک زندگی سالم و سازنده است. این مهارت ­ها، مجموعه ­ای از توانایی­ ها هستند که سبب سازگاری ما با محیط و شکل­ گیری رفتارهای مثبت و مفید می­شوند. این توانایی­ ها ما را قادر می­سازند که نقش مناسب خود را در جامعه به خوبی ایفا کنیم و بدون آن که به خود و یا دیگران لطمه­ای بزنیم، با خواسته ­ها، انتظارات، مسائل و مشکلات روزانه خصوصاًً در روابط خود با دیگران، به شکل مؤثرتری رو به رو شویم. به عبارت دیگر، این مهارت ­ها که اکتسابی و اغلب از طریق آموزش و تمرین ایجاد و تقویت می­شوند، افراد را در مواجهه با نیازها و چالش­های زندگی روزمره توانمند می­سازند(فولادی، ۱۳۸۳: ۲۵). مهارت­ های زندگی مجموعه ­ای از توانایی­ ها هستند که قدرت سازگاری و رفتار مثبت و کارآمد را افزایش می­ دهند. در نتیجه شخص قادر می­ شود بدون این که به خود یا دیگران صدمه بزند، مسئولیت­های مربوط به نقش اجتماعی خود را بپذیرد و با چالش­ها و مشکلات روزانه زندگی به شکل مؤثر رو به رو شود(کلینکه(؟)؛ ترجمه محمد خانی، ۱۳۸۴: ۲۰). مهارت­ های زندگی عبارتند از مجموعه ­ای از توانایی­ ها که زمینه­ سازگاری، رفتار مثبت و مفید را در انسان فراهم می ­آورند. این توانایی­ ها، فرد را قادر می­سازد مسئولیت­های نقش اجتماعی خود را بپذیرد و بدون لطمه زدن به خود و دیگران، با خواست­ها، انتظارات و مشکلات روزانه، به­ ویژه در روابط بین فردی به شکل مؤثری روبه­رو شود(کریم زاده، ۱۳۸۸: ۱۰).

سازمان بهداشت جهانی(۱۹۹۳) مهارت­ های زندگی را این گونه تعریف نموده ­است: مهارت­ های زندگی، توانایی‌های روانی – اجتماعی برای رفتار انطباقی و مؤثر هستند که افراد را قادر می­سازند تا به طور مؤثری با مقتضیات و چالش­های روزمره مقابله کنند. آموزش این مهارت ­ها موجب ارتقاء رشد شخصی و اجتماعی، محافظت از حقوق انسان­ها و پیشگیری از مشکلات روانی – اجتماعی می­ شود(اصلی نژاد، ۱۳۸۷: ۲۲). مهارت­ های زندگی اکستابی هستند و در زمان تولد ظاهر نمی­شوند بلکه در نتیجه تعامل با دیگران تکامل می­یابند. یکی از این مهارت ­ها، مهارت ابراز وجود است. یادگیری این مهارت منجر به احساس توانمندی، اعتماد به نفس بیشتر، کاهش استرس می­ شود(حجازی و بهادرخان، ۱۳۸۳). یادگیری مهارت­ های زندگی تنها یادگیری محض نیست، بلکه نگرش­ها و ارزش­ها را نیز تحت تأثیر قرار می­دهد. افراد علاوه بر اینکه یاد می­ گیرند مهارت­ های زندگی را در موقعیت­های واقعی به کار ببرند، حقایقی را نیز درباره موقعیت­های مختلف می­آموزند(پورسید و همکاران، ۱۳۸۹). برای ایجاد و افزایش توانایی‌های روانی- اجتماعی و ارتقاء سطح سلامت، آموزش مهارت­ های زندگی ضروری است. اگر ما دانش و اطلاعات لازم را در اختیار افراد قرار دهیم و موقعیت­هایی را به وجود آوریم، که طی آن افراد بتوانند آموخته­های خود را به صورت عملی تجربه کنند، آنگاه این دانش، ارزش و نگرش به توانایی­هایی بالفعل، تبدیل خواهد شد. این توانمندی به افراد کمک می­ کند، تا بدانند در هر موقعیت چه کاری باید انجام دهند و چگونه آن را به انجام برسانند. آگاهی از این امر بر اعتماد به نفس و سلامت روان فرد می ­افزاید و این خود باعث تقویت انگیزه­ های سالم و سلامت رفتار فرد می­ شود و همراه با ارتقاء سطح بهداشت روان، انگیزه­ های فرد در مراقبت از خود و دیگران، پیشگیری از بیماری­های روانی، پیشگیری از مشکلات بهداشتی و مشکلات رفتاری افزایش می­یابد(فلاح زاده، ۱۳۸۸).

اخلاقیات در سازمان به عنوان سیستمی از ارزش ها و بایدها و نبایدها تعریف می شود که بر اساس آن نیک و بدهای سازمان مشخص و عمل بد از خوب متمایز می شود. به طور کلی انسان ها در بعد فردی و شخصیتی دارای ویژگی های خاص اخلاقی هستند که پندار، گفتار و رفتار آن ها را شکل می‌دهد. ممکن است همین افراد وقتی در یک جایگاه و پست سازمانی قرار می گیرند عواملی موجب شود که پندار، گفتار و رفتار متفاوتی از بعد فردی سر بزند که این ویژگی های انسانی بر روی میزان کارایی و اثر بخشی سازمان تاثیر بگذارد. رفتارهای متفاوت اخلاقی افراد به عنوان کارمندان سازمان در یک طیف خطی که یک سر آن سلامت اداری و سر دیگر طیف فساد اداری می‌باشد قابل تحلیل می‌باشد و میزان سلامت اداری در میزان موفقیت سازمان در انجام مأموریت‌ ها، اجرای راهبردها و برنامه ها و در نهایت دستیابی به اهداف سازمانی نقش به سزایی را ایفا می‌کند. اولین گام در دستیابی ‌به این اهداف درک صحیح از مفهوم اخلاق و شناسایی عوامل تاثیرگذار بر رفتار اخلاقی کارکنان در سازمان می‌باشد که در این تحقیق سعی شده تا به طور جامع این عوامل احصاء و طبقه بندی گردند. انسان به دلیل خود آگاهی و اختیار مسئول است و نسبت به افعال اختیاری خویش سزاوار سرزنش یا ستایش می‏ باشد. مسئولیت ‏پذیری آدمی نوعی التزام و تعهدآور است. تعهدی که منافات با اختیار و تصمیم آدمی ندارد. این الزامات گاهی صورت مکتوب و مدرن پیدا می ‏کند و به تصویب رسمی می‎رسد به گونه‏ای که در این تصویب سرپیچی از آن، جرم، بزهکاری و خلاف تلقی می‏ شود و برای سرپیچی کننده متناسب با نوع الزام و تعهد، مجازات و عقوبتی پیش‌بینی می‎گردد (پیتی و هیل^[۱۰]، ۲۰۰۵).

۲-۲-۱٫ مفهوم اخلاق حرفه‌ای

اخلاق حرفه‌ای به معنای اخلاق کار و اخلاق مشاغل است.

الف ـ اخلاق کار^[۱۱]: اخلاق کار متعهد شدن انرژی ذهنی، روانی و فیزیکی فرد یا گروه به ایده جمعی است در جهت اخذ قوا و استعداد درونی گروه و فرد برای توسعه به هر نحو.

ب ـ اخلاق حرفه‌ای^[۱۲]: یکی از شعبه‌های دانش اخلاقی است که می‌کوشد به مسائل و ارزش‌های اخلاقی حرفه های گوناگون پاسخ داده و برای آن قواعد، ضوابط و اصول خاصی در محیط حرفه‌ای متصور می‌گردد به عبارت دیگر وجدان و فطرت خویش در انجام کار حرفه‌ای رعایت کنند بدون آن که الزام خارجی داشته باشند یا در صورت تخلف به مجازات‌های قانون دچار شوند (ویلیامز^[۱۳]، ۲۰۰۶، ).

مقایسه اخلاق فردی و اخلاق شغلی: اخلاق فردی مسئولیت پذیری فرد است در برابر رفتار فردی خود صرفاً به منزله یک فرد انسانی، ولی اخلاق شغلی مسئولیت‌پذیری یک فرد است در برابر رفتار حرفه‌ای و شغلی خود به مثابه صاحب یک حرفه ، شغل یا پست سازمانی (گیوریان، ۱۳۹۰: ).

۲-۲-۲٫ اخلاق در سازمان

اخلاقیات در سازمان به عنوان سیستمی از ارزش ها و بایدها و نبایدها تعریف می شود که بر اساس آن نیک و بدهای سازمان مشخص و عمل بد از خوب متمایز می شود. به طور کلی انسان ها در بعد فردی و شخصیتی دارای ویژگی های خاص اخلاقی هستند که پندار، گفتار و رفتار آن ها را شکل می‌دهد. ممکن است همین افراد وقتی در یک جایگاه و پست سازمانی قرار می گیرند عواملی موجب شود که پندار، گفتار و رفتار متفاوتی از بعد فردی سر بزند که این ویژگی های انسانی بر روی میزان کارایی و اثر بخشی سازمان تاثیر بگذارد. رفتارهای متفاوت اخلاقی افراد به عنوان کارمندان سازمان در یک طیف خطی که یک سر آن سلامت اداری و سر دیگر طیف فساد اداری می‌باشد قابل تحلیل می‌باشد و میزان سلامت اداری در میزان موفقیت سازمان در انجام مأموریت‌ ها، اجرای راهبردها و برنامه ها و در نهایت دستیابی به اهداف سازمانی نقش به سزایی را ایفا می‌کند. اولین گام در دستیابی ‌به این اهداف درک صحیح از مفهوم اخلاق و شناسایی عوامل تاثیرگذار بر رفتار اخلاقی کارکنان در سازمان می‌باشد (گیوریان، ۱۳۹۰: ).

۲-۲-۳٫ ویژگی‌های اخلاق حرفه‌ای

در تعاریف اولیه از اخلاق حرفه‌ای ۲ ویژگی دیده می‌شود:

الف ـ وجود نگرش اصالت فرد و فردگرایی ب ـ محدود بودن مسئولیت‌ها و الزامات اخلاقی فرد در شغل، که به نظر می‌رسد این نگاه به اخلاق حرفه‌ای نوعی تحویلی­نگری و تقلیل­گری به اخلاق حرفه‌ای است. زیرا هویت جمعی و سازمانی در نهادهای مشاغل در کسب و کار بس فراتر از شغل فردی اشخاص است. اما در تعاریف امروزی از اخلاق حرفه‌ای تلقی (شما حق دارید و من تکلیف) مبنای هر گونه اخلاق در کسب و کار است. این مبنا از رفتار ارتباطی فرد، به صورت اصلی برای ارتباط سازمان با محیط قرار می‌گیرد و سازمان با دغدغه رعایت حقوق دیگران از تکالیف خود می‌پرسد. ویژگی‌های اخلاق حرفه‌ای در مفهوم امروزی آن عبارتند از:

• • دارای هویت علم و دانش بودن

• • داشتن نقش کاربردی

• • ارائه پیشینه­ای حرفه‌ای

• • بومی و وابسته بودن به فرهنگ

• • وابستگی به یک نظام اخلاقی

• ارائه دانش انسانی با زبان صریح و بیانی روشن و انگیزشی ( جارامیرو، میلوکی، سولومن^[۱۴]؛ ۲۰۰۶ ).

۲-۲-۳-۱٫ ویژگی‌های افراد دارای اخلاق حرفه‌ای

۱- مسئولیت‌پذیری: در این مورد فرد پاسخگو است و مسئولیت تصمیم‌ها و پیامدهای آن را می‌پذیرد، سرمشق دیگران است. حساس و اخلاقمند است، به درستکاری وخوشنامی در کارش اهمیت می‌دهد، برای اجرای تمام مسئولیت‌های خویش کوشاست و مسئولیتی را که برعهده می‌گیرد با تمام توان و خلوص نیت انجام می‌دهد.

۲- برتری جویی و رقابت طلبی: در تمام موارد سعی می‌کند ممتاز باشد، اعتماد به نفس دارد، به مهارت بالایی در حرفه خود دست پیدا می‌کند، جدی و پرکار است، به موقعیت فعلی خود راضی نیست و از طرق شایسته دنبال ارتقاء خود است ولی سعی نمی‌کند به هر طریقی و از هر راهی در رقابت برنده باشد.

۳- صادق بودن: مخالف ریاکاری و دورویی است، به ندای وجدان خود گوش فرا می‌دهد ، در همه حال به شرافت‌مندی توجه می‌کند، شجاع و با شهامت است.

۴- احترام به دیگران: به حقوق دیگران احترام می‌گذارد، برای نظراتشان ارزش قائل است، خوش قول و وقت شناس است، به دیگران حق تصمیم‌گیری می‌دهد، تنها منافع خود را ارجح نمی‌داند.

۵- رعایت و احترام نسبت به ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی: برای ارزش‌های اجتماعی احترام قائل است، در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت می‌کند، به قوانین اجتماعی احترام می‌گذارد، در برخورد با فرهنگ‌های دیگر متعصبانه عمل نمی‌کند.

۶- عدالت و انصاف: طرفدار حق است، در قضاوت تعصب ندارد، بین افراد از لحاظ فرهنگی، طبقه اجتماعی، اقتصادی، نژاد و قومیت تبعیض قائل نمی‌شود.

۷- همدردی با دیگران: دلسوز و رحیم است، در مصائب دیگران شریک می‌شود و از آنان حمایت می‌کند، به احساسات دیگران توجه می‌کند، مشکلات دیگران را مشکل خود می‌داند.

1. وفاداری: به وظایف خود متعهد است، رازدار و معتمد دیگران است (ساتیش^[۱۵]، ۲۰۰۸).

۲-۲-۴٫ مهم‌ترین اصول راهبردی در کاربرد اخلاق حرفه‌ای اسلامی

کلمه «اعتیاد» و واژه مربوط به آن «معتاد»^[۸۳] تا حدودی با وابستگی ارتباط دارد. واژه «معتاد» مفهوم خاص ناپسند و تحقیرآمیزی پیدا ‌کرده‌است که مفهوم سوء­مصرف مواد را به عنوان یک اختلال طبی نمی­دهد. «اعتیاد» هم در کاربرد عوامانه، مثل اعتیاد به تلویزیون، اعتیاد به پول اهمیت خود را از دست داده است. هرچند این دلایل به اجتناب از کلمه «اعتیاد» در اصطلاحات رسمی کمک ‌کرده‌است. ممکن است اساس نوروشیمیایی و نوروآناتومیک مشترک بین همه اعتیادها وجود داشته باشد، خواه اعتیاد به مواد و خواه اعتیاد به سایر چیزها (مثلاً قمار، دزدی و خوردن). این اعتیادهای مختلف ممکن است اثرات مشابهی بر فعالیت­های نواحی پاداش خاص در مغز، نظیر ناحیه تگمنتال بطنی، لوکوس سرولوس، و هسته آکومینس داشته باشند (کاپلان- سادوک، ۲۰۰۳).

۲-۳- انواع مواد مخدر و اثرات جسمی و روانی آن­ها

انواع مواد مخدر به شرح زیر است:

1. 1. تریاک: از گیاه خشخاش به دست می ­آید منشأ هروئین، کدئین و مرفین نیز از همین ماده است. سوخته تریاک و شیره از اشکال دیگر تریاک ‌می‌باشد. روش­های مصرف آن عبارتند از: الف) تدخین که با بهره گرفتن از ابزارهای مختلف نظیر وافور، چپق، نگاری (مخصوص تدخین شیره)، قلیان دست­ساز (قلقلی) و سیخ و سنگ انجام می­ شود، ب) خوردن که شامل حل کردن در آب و چای، مکیدن و بمبی است، ج) تزریق که مخصوص معتادین بی­بضاعت است (مناجاتی، ۱۳۸۲).

1. 1. مرفین: از تریاک گرفته می­ شود و به دو صورت مایع و پودر بوده و در جوامع صنعتی بیشتر توسط جوانان استفاده می­ شود.

1. 1. هروئین: یکی از مشتقات نیمه­مصنوعی مرفین است، اما اثرش سه برابر مرفین است. روش­های مصرف آن عبارتند از: الف) تدخین، ب) انفیه (دماغی)، ج) تزریق

1. 1. کوکائین: از گیاه مصنوعی گرفته می­ شود. اثرات جسمی آن کم است در حالی که از نظر روانی اثرش از هروئین بیشتر است.

1. 1. ال- اس- دی^[۸۴]: اعتیاد جسمانی ندارد ولی اثرات مغزی و روانی دارد. به همین دلیل زیانبخش است و اعتیاد روانی ‌می‌آورد. در آمریکا بیشتر از سایر کشورها رواج دارد.

1. 1. آمفتامین­ها: محرک و اعتیاد آورند و اغلب به وسیله پزشکان به بیماران تجویز می­گردند و چون سیستم عصبی مرکزی را تحریک ‌می‌کنند، بیشتر به وسیله رانندگان بیابانی و کارگران شب­کار و دانشجویان مصرف می­شوند.

1. 1. ماری­جوانا و حشیش: هر دو از گیاه خودرو شاهدانه گرفته می­شوند و اعتیاد جسمانی ندارند ولی اعتیاد روانی می ­آورند، به همین جهت مضرند و اثرات مغزی ناگواری دارند. اغلب به صورت سیگار مصرف می­شوند.

1. 1. آرام­بخش­ها: اگر به مقدار زیاد و به مدت طولانی مصرف شوند، اعتیادآورند. متأسفانه امروزه در جوامع صنعتی به صورت حلال مشکلات درآمده­اند.

1. مواد استنشاقی: شامل انواع حلال­ها، چسب­ها، رنگ­های اسپری، مواد پاک­کننده، بنزین و … می­باشند. استنشاق این مواد از طریق بطری، قوطی، پارچه و دستمال آغشته به مواد یا اسپری صورت ‌می‌گیرد (داجن، ۱۳۸۳).

۲-۴- روش­های مصرف مواد اعتیادآور

عمده­ترین روش­های مصرف مواد اعتیادآور عبارتند از:

الف- خوردن به صورت قرص یا شربت (مشروبات الکلی، باربیتورات­ها، آمفتامین، آرام­بخش­ها و …)

ب- کشیدن به صورت دود یا پودر (سیگار، تریاک، هروئین، کوکائین).

ج- تزریق به صورت زیرپوستی (هروئین)، عضلانی (استروئید)، وریدی (هروئین و کوکائین).

د- مالیدن و استفاده از برچسب­ها (نورانی­پور، ۱۳۸۳).

۲-۵- مشکلات ناشی از اعتیاد به مواد مخدر

۲-۵-۱- مشکلات جسمی

خطرات جسمی اعتیاد به مواد مخدر علاوه بر مسمومیت مزمن و تدریجی ناشی از مصرف مواد مخدر که موجب از دست دادن اشتها و ددر نتیجه کاهش وزن و بالاخره به خطر افتادن سلامت جسمی می­گردد، بیشتر از جهت اثرات سویی که به دلیل عدم رعایت بهداشت و استریل کردن وسایل تزریق و نادیده گرفتن سلامت عمومی فرد به دنبال دارد قابل توجه است.

الف) خود تزریقی: خود تزریقی که معمولاً با وسایل غیربهداشتی و سوزن­های آلوده انجام ­می­گردد، موجب ناراحتی­های پوستی، عفونت­ها، دمل­ها، آماس­ها، و یرقان ناشی از مصرف سوزن آلوده و سایر امراض عفونی می­گردد. ابتلاء به بیماری ایدز خطرناک­ترین عارضه آن است.

ب) مصرف بیش از اندازه: معمولاً به دنبال از دست دادن تحمل در فرد معتاد، مصرف بیش از اندازه رخ می­دهد (فرجاد، بهروش و وجدی، ۱۳۸۲).

۲-۵-۲- مشکلات روانی

مهم­ترین مشکل روانی برای یک فرد معتاد، وابستگی شدید روانی ‌می‌باشد. آنچه که قابل توجه و جالب است. این است که در بیشتر موارد فردی که برای ماه­ها به مواد مخدر معتاد بوده است، دیگر آن احساس سرخوشی و شنگولی را نمی­نماید. در حقیقت این بدان معنا است که انگیزه­ اصلی او برای ادامه مصرف، جلوگیری از اثرات قطع دارو است. حالات افسردگی توأم با احساس خودکشی در آن­ها دیده می­ شود و به طور کلی در اخلاق و رفتار معتاد احتمال اختلالاتی وجود دارد. همچنین احتمال دارد که فرد به سمت نوع خاصی از زندگی کشیده شود و به عنوان جزئی از یک گروه غیرعادی و ناسالم جامعه تلقی گردد و بالاخره در برابر جامعه حالتی پیدا کند که می ­تواند کم و بیش در تغییر و اصلاح فرد معتاد اثری سوء داشته باشد و امر بازتوانی را با مشکل مواجه سازد (فرجاد و همکاران، ۱۳۸۲).

۲-۵-۳- مشکلات اجتماعی

بارزترین تأثیر سوء اعتیاد به مواد افیونی این است که انرژی و توان را از فرد معتاد ‌می‌گیرد؛ به طوری که فرد دیگر علاقه­ای به فعالت ندارد. حتی علایقش را درمورد ارتباطات دوستانه، خانوادگی و زناشویی از دست می­دهد. به طور کلی، امکان دارد که روش زندگی­ای را که مخالف جامعه است، بپیماید. معتاد علاقه دارد در اجتماعی زندگی کند که بتواند به طور غیرقانونی مواد غیرقانونی را به دست آورده و مصرف کند. مهم­ترین خطر اجتماعی اعتیاد به مواد مخدر آن است که اعتیاد به طور مؤثری ارتباط فرد را با دنیای اطرافش قطع کرده و او را از واقعیت­های موجود در زندگی دور می­ کند. معتادان به مواد مخدر اغلب افرادی سست­اراده و ضعیف­النفس هستند و بیشتر در دنیای خودفریبی، تقلب، نادرستی، دروغ و ریا زندگی ‌می‌کنند (فرجاد و همکاران، ۱۳۸۲).

۲-۶- سوابق روانی و صفات خلقی معتادان

نتایج تحقیقات مختلف نشان داده ­اند که بسیاری از افراد معتاد پیش از ابتلا به اعتباد افرادی تنها و منزوی بوده و دوست پیدا کردن برایشان مشکل بوده است. همچنین آن­ها در معاشرت راحت نیستند. بسیاری دچار تشویش و دلهره می­باشند. عده­ای مبتلا به افسردگی و اضطراب بوده و برای کاستن از این حالت دست به مصرف مواد زده­اند (فرجاد و همکاران، ۱۳۸۲).

بسیاری از مبتلایان به اعتیاد، بیماری روانی همراه دارند و بیماری­هایی مثل پنیک، وسواس، افسردگی عمده و فوبیا در میان آن­ها مشاهده می­ شود (مناجاتی، ۱۳۸۲).

از این نکات می توان به سیاست جنایی خاص اسلام پی برد؛ مجازات را سنگین وضع نموده، تا مردم به قبح عمل پی ببرند و از مجازات اخروی که آن گویی چند برابر است پروا کنند و با خود بیندیشند که عملی با این مجازات سنگین، پس در نزد خداوند بسیار مذموم و قبیح است، پس زشتی و گناه این عمل را در نظر افراد زیاد می‌کند، و مردم از ترس نزدیک شدن به گناه بزرگ و هولناک از آن دوری می جویند، پس چون باعث تغییر در فکر و اندیشه افراد می شود یک نوع پیشگیری ایجاد می‌کند.

شرایط اثبات و اجرا را سخت مقرر نموده، تا موارد اجرایی را به حداقل ممکن برساند، زیرا در صورت اجرای مکرر کیفر، سنگینی مجازات در نظر افراد کم می شود و از نظر عمومی، قباحت جرم از بین می رود، مثل اینکه مردم در میدان شهر هر روز شاهد شلاق خوردن افراد باشند. همچنین خصوصیات و ویژگی های دیگر جرایم منافی عفت نیز به عدم اثبات و اجرا دامن می زند، مثل ممنوعیت تحقیق و بازجویی، ادعای جهل موضوعی و حکمی، قاعده درء، توبه مجرم و …

از طرف دیگر شارع حکیم حتمیت و قاطعیت را با مجازات حدی درآمیخته، تا مردم دریابند در صورت گذر از فیلتر اثبات، مجازات بدون هیچ کم و کیفی، بی شک، اجرا خواهد شد و سنگینی مجازات دلیلی بر عدم اجرا نیست. لذا این حتمیت و قاطعیت و مشخص و معین بودن کیفر نیز از وقوع فکر و اندیشه مجرمانه تا حد قابل ملاحظه ای پیشگیری می‌کند.

و در واقع این سیاست جنایی جواب داده است، چرا که در فرض عکس صور فوق، شاهد اشاعه فحشا بودیم و در برابر تعقیب و تحقیقهای مکرر و افزایش آمار اثباتی و اجرایی، قباحت این جرایم در نظر افراد کمرنگ می شد و کم کم به آن خود می گرفتند و ‌به این اعمال به عنوان یک فعل اجتماعی می نگریستند.

لذا اسلام به پیشگیری از اجرا اهتمام دارد و می توان گفت سیاست جنایی تقنین و قضایی اسلام در خصوص جرایم منافی عفت به هدف والای خود که همان پیشگیری از وقوع جرم است، دست یافته است و این در حالی است که اسلام راهکارهای متعددی برای پیشگیری از این جرایم ارائه داده است.

راهکارهای پیشگیری که امروزه به عنوان پیشگیری مضیق عنوان شده است، اسلام در ۱۴۰۰ سال قبل به ارائه راهکارهای متعددی در این زمینه پرداخته است، مثل حرمت نگاه به نامحرم، تحریم خلوت کردن با نامحرم، تشویق و تسهیل در امر ازدواج. اسلام حتی بحث قضازدایی را که امروزه تحت عنوان پیشگیری کیفری نوین نامگذاری شده، مدنظر داشته است، و آن جایی است که شخص مقر را به توبه توصیه می‌کردند و اجازه نمی دادند وارد حیطه قضایی شود.

۳- اجرای حد، علاوه بر شرایطی که در باب خود بیان نمودیم شرایط اجتماعی و فرهنگی نیز دارد، و وظیفه حکومت اسلامی است که این شرایط را ایجاد کند، مهمترین شرایط فرهنگی و اجتماعی در این زمینه بهبود وضعیت ازدواج و خانواده است.

در زمان خلافت حضرت علی (ع) و پیامبر (ص) افراد مجرد و بی بضاعت را به وسیله بیت المال به ازدواج در می آوردند و به هر شکل ممکن تلاش در تسهیل امر ازدواج داشتند، یعنی اول شرایط را ایجاد می‌کردند و سپس مجازات می‌کردند. موافقین عدم اجرای حد در زمان غیبت نیز ‌به این نکته واقف بوده و خاطرنشان می‌کنند در زمان غیبت امام عصر (عج) شرایط اجرای حد نمی تواند مهیا باشد.

و علاوه بر موارد فوق در صورتی می توان مجازات حدی را اجرا کرد که اجرای حد مفسده نداشته باشد و همچنین موجب وهن نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران نگردد. و همچنین بر طبق قاعده تنفیر اگر اجرای حد به گونه ای باشد که موجب نفرت مردم گردد اجرای مجازات باید تعطیل یا به نحو دیگر اجرا گردد.

۳-شرایط اثبات و اجرای مجازات جرایم منافی عفت که در ق. م. ۱ و فقه غنی شیعه تدارک دیده شده، مربوط به جرایم منافی عفت با رضایت طرفین است و در صورتی که این جرایم با اجبار و اکراه باشد، این شرایط تغییر خواهد کرد؛ چرا که تجاوز به عنف مصداق تجاوز به حق دیگری است و در زمره حقوق الناس و حقوق الله می‌باشد، لذا باید به قواعد عمومی دلیل که همان دو شاهد، یک بار اقرار، علم قاضی و از هر راهی که بتوان به حقیقت رسید مثل نظریه پزشکی قانونی، متوسل شد.

پس ویژگی های خاص جرایم منافی عفت با رضایت طرفین همچون قاعده درء پذیرش جهل حکمی و موضوعی، عفو و توبه مجرم و … در تجاوز به عنف راه ندارد. تجاوز به عنف بحث تعدد جرم مطرح است، یعنی هم جنبه حق الهی دارد و از جهت جرم منافی عفت و هم جنبه حق الناسی از جهت تجاوز و تعدی به حق دیگری بدون توجه به اراده و اختیار وی. اگر مرتکب در ضمن تجاوز به عنف به ایراد ضرب و جرح نیز پرداخته باشد در این حال به جرم ارتکابی تعدد مادی نیز می‌باشد.

منابع

منابع عربی

۱- قرآن

۲-نهج البلاغه

۳-الجبلی العاملی، زین الدین بن علی، ترجمه مباحث حقوقی شرح لمعه، ترجمه اسدالله لطفی، چاپ سوم، انتشارات مجد، تهران، سال ۱۳۷۷

۴-الحرالعاملی، محمدحسین، وسایل الشیعه الی تحصیل مسائل الشرعیه، چاپ اول، مؤسسه‌ آل البیت لا حیاأ التراث، بیروت، سال ۱۹۹۳ م

۵-خمینی، سید روح الله الموسوی، تحریرالوسیله، چاپ دوم، مطبعه الآداب، قم، سال ۱۳۹۰ ه.ق

۶-خوئی، سیدابوالقاسم الموسوی، مبانی ‌تک‌کلمه المنهاج، دو جلد، چاپ اول، مطبعه الآداب النجف الاشرف، سال ۱۹۷۵ م

۷-شهید ثانی، زین الدین الجبلی العاملی، الروضه البهیه فی شرح اللمحه الدمشقیه، کتابخانه علمیه اسلامی، تهران، ۱۴۱۰ ه.ق، جلد ۳

۸-طوسی، محمد بن الحسن (شیخ طوسی)، المبسوط فی الفقه الامامیه، چاپ اول، المکتبه المرتضویه، تهران، ۱۳۷۸

۹-عاملی زین الدین بن علی، مسالک الافهام، چاپ اول، مؤسسه‌ معارف اسلامی، قم، ۱۴۱۳ ه.ق

۱۰-قاضی ابن براج، عبدالعزیز بن البرجا الطرابلسی، المذهب، چاپ اول، انتشارات جامعه مدرسین، قم، سال ۱۴۰۶ ه.ق

۱۱-کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، چاپ اول، دفتر نشر فرهنگ اهل بیت علیهم السلام، تهران، سال ۱۳۸۷

۱۲-مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرد اخبار الائمه الاطهار، چاپ دوم، مؤسسه‌ الوفاء، بیروت، سال ۱۴۰۳ ه.ق

۱۳-مفید، محمد بن نعمان، امالی مفید، چاپ دوم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، سال ۱۴۱۳ه.ق

منابع فارسی

۱-الیوت، کاترین، حقوق جزا، ترجمه امیر سماواتی پیروز، چاپ اول، انتشارات خرسندی، تهران، سال ۱۳۸۵

۲-امینی، علیرضا و آیتی، محمدرضا، فقه استدلالی، ترجمه سید مهدی دادمرزی، چاپ چهاردهم، کتاب طه، تهران، سال ۱۳۸۸

۳-انصاری، مرتضی، المکاسب، چاپ دوم، انتشارات دهاقانی، قم، ۱۳۷۴

۴- باستانی پاریزی، محمدابراهیم، خاتون هفت قلعه، چاپ سوم، انتشارات روبهانی، تهران، سال ۱۳۶۵

۵-بیضائی، جویباری، هدایت الله، جرم شناسی پایه، چاپ اول، ناشر مؤلف، ساری، سال ۱۳۸۱

۶-تبریزی، میرزا جواد، استفتائات جدید، چاپ اول، انتشارات سرور، قم، سال ۱۳۷۸

۷-جباران، محمدرضا، سینما در آینه فقه، چاپ اول، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، تهران، سال ۱۳۷۸ ه.ش