اقدام

شکل ۲-۱- مراحل تصمیم ­گیری آگاهانه اقتباس ازسوکی نیک، بندات و رافمن. ترجمه فرجی،۱۳۸۳، صفحه ۲۲۴، مهدوی،۱۳۹۰

• تصمیم‌گیری منطقی (خطی)

طرح­ریزی به رویکرد تصمیم‌گیری منطقی یا خطی نیز مشهور است. تصمیمات مستلزم پیش ­بینی هستند، پیش ­بینی مستلزم یقین نداشتن است و یقین نداشتن یا دودلی باعث ناراحتی اکثر مردم می­ شود. طرح­ریزی رویکردی است که از میزان تردید و ناراحتی شما می­کاهد و شانس دست­یابی به اهداف از پیش طراحی ‌شده را افزایش می­دهد. تصمیم ­گیری منطقی از استعدادهای مغز چپ که تحلیلی منطقی است و با تفکر قیاسی سروکار دارد، استفاده می­ کند و به­ طور ایده آل از رویه گام‌به‌گام وایده­آل شرح داده‌شده در نمودار بالا پیروی می­ کند.

• تصمیم ­گیری شهودی^[۱۱۸] (حدسی)

مطالعات انجام‌شده درباره شخصیت و خلق‌وخو نشان می­دهد که ۷۵ درصد از جمعیت رویکرد تصمیم ­گیری منطقی را ترجیح می­ دهند و آن را به کار می­ گیرند؛ ‌بنابرین‏، ‌می‌توان نتیجه گرفت که ۲۵ درصد از جمعیت، استفاده از تصمیم ­گیری شهودی را ترجیح می­ دهند. افرادی که به طریق شهودی تصمیم می­ گیرند، به دنبال مسیری هستند که احساس کنند درست است. آن­ها از مغز راست که با خیال­پردازی، خلاقیت و سازش غیرارادی در برابر تغییر رشد می­یابد، استفاده ‌می‌کنند. وقتی از این­ها بخواهند یک فرایند را گام‌به‌گام را به روی کاغذ بیاورند، خود را دست‌وپابسته احساس ‌می‌کنند. این افراد هنگام مواجه‌شدن با برنامه­ ریزی شغلی و کاریابی به‌قدری تحقیق ‌می‌کنند که چندین راهکار در اختیار داشته باشند. به‌طوری‌که به آن­ها ثابت شود این راهکارها به یک نسبت رضایت آنان را فراهم می ­آورند. این عده دوست دارند به چم‌وخم تابلوی کلی وارد شوند و بعد تصمیم بگیرند که در کجای این تابلو جای می­ گیرند (سوکی­نیک، بندات و رافمن، ترجمه فرجی،۱۳۸۳، به نقل از مهدوی،۱۳۹۱).

تا بدین جا درباره مهارت خودشناسی صحبت شد و در بخش بعد درباره رشته‌های دبیرستان و دانشگاه اطلاعاتی داده‌شده است که به شرح زیر می‌باشد:

۲-۳-۲- رشته شناسی و شغل شناسی

رشته‌های دانشگاهی شاخه‌هایی از دانش هستند که در دانشگاه‌ها و دیگر مراکز آموزش عالی تدریس می‌شوند و موردپژوهش قرار می‌گیرند. تفاوت‌های فراوانی در شیوه ارائه رشته‌های علمی در دانشگاه‌های مختلف سراسر جهان وجود دارد. تعریف و شناخت رشته‌های دانشگاهی توسط ژورنال‌های آکادمیکی که چاپ تحقیقات را به عهده‌دارند و جوامع آموخته، گروه‌های آموزشی یا هیئت‌های علمی دانشگاه‌ها انجام می‌شود.

بااین‌حال هیچ معیار رسمی وجود ندارد که طبق آن بتوان حدس زد که یک برنامه‌ آموزشی و یا ژورنال دانش‌محور رشته‌ای دانشگاهی ایجاد کند. تفاوت هنگفتی بین رشته‌های دانشگاهی که تاریخچه طولانی تدریس در تمام دانشگاه‌های جهان دارند و دارای ژورنال‌ها و کنفرانس‌های زیادی هستند با پیشنهادهای تشکیل رشته‌های جدید که تنها توسط چند دانشگاه و انتشاراتی پشتیبانی می‌شوند وجود دارد. رشته‌های دانشگاهی معمولاً دارای زیررشته‌ها و شاخه‌های متعددی هستند که خطوط افتراق آن‌ ها غالباً قراردادی و مبهم است.

برای انتخاب رشته تحصیلی لازم است که اطلاعاتی درباره نحوه­ ارتباط مشاغل با رشته­ های تحصیلی و دانشگاهی جمع ­آوری شود، از صاحبان مشاغل تحقیق شود و از ایشان درباره رشته و مدارک تحصیلی سؤال شود و به دنبال رشته­ای بود که برای فرد جذابیت داشته و از تجربه­ یادگیری در آن رشته لذت ببرد.

در دانشگاه پاریس در سال ۱۲۳۱ (میلادی) (۶۱۰) دارای چهار دانشکده بود: الهیات، طب، فقه و هنر؛ اما ریشه بسیاری از رشته‌های دانشگاهی به سکولاریزاسیون دانشگاه‌ها که از میانه‌های سده ۱۹ میلادی تا پایان آن ادامه داشت بازمی‌گردد. در آن زمان زبان‌های غیر کلاسیک و ادبیات، علوم اجتماعی همچون علوم سیاسی، اقتصاد، جامعه‌شناسی و مدیریت عمومی به همراه رشته‌های علوم طبیعی و فناوری مثل فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و مهندسی به برنامه های درسی پیشین اضافه شدند (ابوت^[۱۱۹]،۲۰۰۱).

در آغاز سده ۲۰ میلادی، رشته‌های نوینی همچون آموزش و روانشناسی نیز به دانشگاه‌ها اضافه شدند. در دهه های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ جهان شاهد انفجار رشته‌های جدید بود که روی موضوعات خاص نظیر مطالعات رسانه، مطالعات زنان و مطالعات سیاه‌پوستان تمرکز داشتند. رشته‌های دیگری نیز به منظور تربیت افراد برای به عهده گرفتن وظایف و حرفه های خاص در دانشگاه‌ها به وجود آمدند که از میان آن‌ ها می‌توان به پرستاری، هتلداری و جرم‌شناسی اشاره کرد. درنهایت رشته‌های میان‌رشته‌ای نظیر زیست‌شیمی، زمین فیزیک نیز به دلیل خدمات گسترده به دانش بشری به عنوان رشته‌های مستقل شناخته شدند.

هیچ اجتماعی ‌در مورد این‌که چگونه می‌توان رشته‌های علمی را دسته‌بندی کرد وجود ندارد. برای مثال ‌در مورد این‌که رشته‌های مردم‌شناسی و زبان‌شناسی را باید تحت رشته‌های علوم اجتماعی یا انسانی قرارداد اختلاف وجود دارد. فراتر از همه‌ آنچه گفته شد، هنوز ‌در مورد تعیین معیار صحیح به منظور سازمان‌دهی دانش تحت رشته‌های مختلف بحث‌وجدل وجود دارد (تاریخچه علم، لغت‌نامه بریتانیا،۱۹۹۷).

سال انتخاب رشته دانش آموزان انتهای اول دبیرستان است و رشته‌های مورد انتخاب دانش آموزان در ایران عبارت‌اند از:

الف) علوم تجربی

ب) علوم ریاضی

ج) علوم انسانی

د) فنی و حرفه‌ای

ه) کار و دانش

الف) رشته علوم تجربی

الف) معرفی: این رشته‌ دبیرستانی درباره علوم تجربی بحث می‌کند و در این رشته درباره انواع بیماری‌ها و باکتری‌ها می‌خوانید البته به طور خلاصه از مهم‌ترین دروس این رشته زیست‌شناسی می‌باشد که یکی از مهم‌ترین درس‌های این رشته برای کنکور می‌باشد و بالاترین ضریب را دارد در این درس مشکل‌ترین مبحث ژنتیک می‌باشد.

ب) رشته ریاضی و فیزیک

الف) معرفی رشته

این رشته درباره علوم حرکتی، مکانیکی و ریاضی بحث می‌کند. دروس ریاضی و فیزیک از مهم‌ترین دروس این رشته در دبیرستان می‌باشد و بالاترین ضریب درسی را در کنکور دارد.

ب) گرایش‌ها این رشته

رشته‌های برق، مکانیک، عمران، شیمی، مواد نفت از گرایش‌ها به‌دردبخور این رشته در دانشگاه است از دیگر رشته‌ها می‌توان به رشته ریاضی با دو گرایش (محض و کاربردی)، معماری، کاردانی برق و… از گرایش‌ها این رشته در دانشگاه است.

پ) آینده کاری

می‌توان گفت تقریباً بازار کاری خوبی در آینده دارد البته نمی‌توان گفت به طور صددرصد بازار کاری خوبی دارد اما نسبت به رشته‌های دیگر می‌توان گفت بازار کار خوبی دارد اما برای موفق شدن در این رشته باید حافظه فهمیدنی خوبی داشت تا بتوان در دروس ریاضی و فیزیک موفق بود.

• شرایط ورود به رشته ریاضی و فیزیک: حداقل کسب نمره ۱۲ در درس ریاضی و ۱۰ در درس فیزیک ۱ و آزمایشگاه. ولی بهتر است که فیزیک نیز حداقل ۱۲ باشد.

نمرات بالا مبنی بر این است که دانش‌آموز نمرات بالای حداقل ۳۰ را در دروس ریاضی و علوم تجربی در دوره راهنمایی کسب کرده باشد (سرلک،۱۳۹۰).

ج) آشنای با رشته علوم انسانی

توماس راید جنبه‌های معینی را از تداعی گرایی لاک و هیوم را تحلیل کرد و روان شناسی ملکه ای یا روان شناسی قوای ذهنی را بنیان گذاشت. او مفهوم غریزه راب رأی‌ تبیین انگیزش رفتار انسان ، مطلوب خواند.

داروین (۱۸۸۲-۱۸۰۹)

طبیعی دان انگلیسی ، که رفتار ‌آدمی را محصول تحول و تکامل می‌دانست ،‌اهمیت غرایز را در انگیزش رفتار تأیید و تأکید کرد و سبب شد که روان شناسی تحقیق درباره انگیزه ادمی‌را جدی تلقی کنند.

ویلیان مک دوکال (۱۹۳۸-۱۸۷۱)

روان شناس انگلیسی ،‌که مستقیماً تحت تأثیر یافته ها و نظرهای داروین قرار گرفته بود ، ‌غریزه ،‌را منشأ رفتار انسان معرفی کرد . او از غرایز متعدد از قبیل مادری ،‌جمع گرایی،‌ اظهار وجود و … نام برد . به نظر او مفهوم غریزه به گرایش‌ها یا تمایلات پیچیده موروثی اطلاق می‌شود که هر فرد را وا می دارند به اینکه هدفها ،‌ایثار موقعیت‌ها را دریابد و به آن ها توجه کند در ادراک آن ها هیجانهای مثبت و منفی را تجربه کند و به عملی که موجل بقایش می‌شود بپردازد .

زیکموند فروید (۱۹۳۹-۱۸۵۶)

عصب شناس و روان پزشک اتریشی چنین مطرح ساخت که منبع هر انرژی بی بیدو (libido) یا شور زندگی است و جهت رفتار به یادگیری و شناخت بستگی دارد . هدف فروید به عنوان یک درمانگر ،‌کمک به مردم بود که کشف کنند چرا انرژی غرایزشان را به راه های نامناسب برگردانده و منحرف کرده‌اند و نیز به آن ها کمک کند که با ارضالی غرایز طبیعی خویش احساس آرامش کند.

مسلو (۱۹۷۰-۱۹۰۸)

روان شناس آمریکایی این نظریه را بیان ‌کرده‌است که هر شخصی می‌کوشد با نظم و ترتیب خاصی نیازهایشان را ارضاء کند ،‌هنگامی که شخصی در موقعیتی قرار بگیرد که می‌تواند چندین نیازش را هم زمان ارضاء کند ابتدا به ارضای نیازی می پردازد که در آن هنگام بیش ترین اهمیت را برایش دارد . مسلو بنیان گذار انسان گرایی است او به وجود سلسله مراتبی در نیازهای انسان قائل می‌شود ‌به این ترتیب :

۱ـ نیازهای فیزیولوژیک

۲ـ ایمنی

۳ـ محبن

۴ـ عزت نفس

۵ـ خود شکوفایی

به نظر مسلو معلم باید بداند که نیازهای سطح پایین دانش آموزان او ارضاء شده اند به طوری که ایشان می‌توانند برای ارضاء نیازهای سطح بالاترشان بکوشند . همه دانش آموزان به فرصتهایی نیاز دارند که در صورت برخورداری از آرامش بدنی – احساس ایمنی – وابستگی و تجزیه عزت نفس ،‌برای ارضاء رغبت یا نیاز فهمیدن و دانستن در کلاس بکوشند. (‌مسلو، آبراهام ، ۱۳۸۰)

پیشینه در ایران

تحقیقات انجام شده عبارتند از :

۱ـ در تحقیقی که توسط محمد ابطحی انجام گرفت (۱۳۵۳) که بر اساس یک نمونه ۵۳ نفری بود ۲۷ نفر مرد و ۲۶ نفر زن در مقطع راهنمایی شهرستان اراک ‌به این نتیجه رسید که داشتن انگیزه و رغبت در شغل معلمی اول در جنس زنان بیشتر بوده است و دوم اینکه داشتن انگیزه پیشرفت بهترین عامل برای نوآوری شغلی بوده است .

۲ـ هومن (۱۳۵۳) در پاسخ ‌به این موضوع که آیا عملکرد وضعیت شغلی ، پاسخی به ناخشنودی شغلی است یا نه ، در تحقیقی نشان داد هنگامی که مردم بتوانند فعالیت‌های مربوط به کار خود را تحت کنترل داشته باشند خشنودی عملکرد و ابتکار در کار را پیش‌بینی می‌کنند و هنگامی که این فعالیت‌های تحت کنترل نباشد رابطه ای بین آن ها پیدا نمی‌شود به عبارتی انگیزه استقلال در کار رابطه مستقیمی‌با خشنودی و ابتکار عمل دارد.

۳ـ سید محمد عباس زاده(۱۳۶۹) در پژوهش با عنوان عوامل مؤثر در رضایت شغلی معلمان به منظور ارائه راه حلی برای ایفای نقش حرفه ای آنان ‌به این نتایج دست یافت که معلمان ما با وجود اینکه عموماً شغل خود را دوست داشته و از روی علاقه به آن روی آورده اند از کمی حقوق و امکانات رفاهی ناخشنودند و خواهان اعتبار و حیثیت اجتماعی بیشتری هستند در قسمت دیگر از نتایج پژوهش عنوان شده ۷۰% معلمان که برای پژوهش انتخاب شده اند با حداکثر توانایی خود کار نکرده اند و اگر بتوانند شغل دیگری را انتخاب خواهند کرد ولی ۳۰% بقیه خواهان آزادی و استقلال عمل بیشتر و شرکت در تصمیم گیری های آموزش و پرورشی بوده اند تا بتوانند با داشتن انگیزه بیشتر کیفیت یادگیری را بالا ببرند.

۴ـ محمد ساعتچی (۱۳۷۰) در تحقیقی نشان داد که هر چه قدر رضایت شغلی در محیط کار افزایش یابد به همان میزان نتایج خوبی در کار و عملکردشان نشان خواهد داد از جمله :

الف ) نوآوری و خلاقیت در کار افزایش می‌یابد.

ب) میزان تولید سازمان افزایش می‌یابد.

ج) میزان ترک خدمت کارکنان کاهش می‌یابد و در نتیجه افراد با انگیزه بیشتری در کار پرداخته و خواهان پیشرفت و نوآوری در کار خود می‌شوند .

۵ـ تحقیق دیگری که توسط ناصر معدنی دانشجوی رشته مشاوره در سال (۱۳۷۳) انجام شده است که موضوع آن بررسی رضایت شغلی با منبع درونی و بیرونی ارضاء نیازهای می‌باشد. نمونه شامل ۵۰ نفر از معلمان ساوجبلاغ بود. نتیجه مقایسه ارضاء نیازها در گروهی از معمان که از شغل خود رضایت دارند در مقایسه با گروه ناراضی از شغل خود در نیازهای فیزیولوژیک ایمنی و خود شکوفایی تفاوت معنا داری مشاهده نشده و در نیازهای متعلق با منبع درونی و نیاز احترام و منزلت با منبع تفاوت معنی دارد مشاهده شده است نتیجه این که گروهی که از شغل خود رضایت دارند و در استفاده از راه کارهای آموزشی موفق تر بوده اند نیاز به تعلق و احترام آن ها بیشتر ارضاء شده است.

فصل سوم

روش پژوهش :

در این پژوهش از آمار توصیفی و استنباطی سود برده شده که شامل :‌

فراوانی ،‌درصد ، آزمون ،‌t مستقل و ضریب همبستگی می‌باشد.

جامعه آماری :‌

تعدادی از مدیران و معلمان مقاطع تحصیلی ابتدایی ،‌راهنمایی ،‌دبیرستان و هنرستان و پیش دانشگاهی شهرستان مشهد که شامل ۲ مدرسه ابتدایی ،‌۲ راهنمایی ،‌۱ دبیرستان ،‌۱ هنرستان و ۱ پیش دانشگاهی می‌باشد جزء آزمودنیهای این پژوهش می‌باشند.

نمونه مورد مطالعه :‌

از بین ۲۶۰ نفر ۲۰۷ نفر آزمودنی به طور تصادفی انتخاب شدند که بعد از بررسی پرسشنامه‌ها ۱۹۶ نفر آن ها زن و ۸۵ نفر مرد،می‌باشند برای این پژوهش انتخاب شده اند.

شیوه نمونه گیری :‌

در این پژوهش به شیوه نمونه گیری تصادفی با بهره گرفتن از جدول اعداد تصادفی از بین ۷ مدرسه ( ۲ ابتدایی ، ۲ راهنمایی ، ۱ دبیرستان ، ۱ هنرستان و ۱ پیش دانشگاهی ) از کل جامعه مورد مطالعه انتخاب شده اند.

ابزار پژوهش :‌

جهت جمع‌ آوری اطلاعات برای بررسی رضایت و انگیزه شغلی از آزمون رضایت شغلی فیلدوروث سود برده شده است که شامل ۱۷ سوال در رابطه با رضایت شغلی و ۷ سوال در رابطه با بهره گرفتن از راه کارهای نوین آموزشی است که روی هم رفته پرسشنامه ۲۴ سوال دارد که از مقیاس درجه بندی کاملاً موافق ،‌موافق ،‌مخالف و کاملاً مخالف تشکیل شده است.

روش آماری :‌

تحقیق و توسعه

تحقیق عبارت است از جستجو و پژوهش جامع، جدی و با پشتکار جهت کسب دانش کامل نسبت به مجهولات و موضوعات تحقیقاتی(جواهری ۱۳۷۵، ص ۲۸۲).

تحقیق یا پژوهش، کاوش علمی در پی کشف و به کارگیری قوانین طبیعی، حقایق، روش‌ها و فنون نوین است(laperes,graw,1978,p.1354).

واژه پژوهش هم پژوهش‌های پایه و هم تحقیقات کاربردی، مطالعات و بررسی‌های کانونمند و قانونمند، متمرکز و منتظم، را در برمی گیرد که در جهت دانش و درک علمی جامعتر از پدیده و موضوع مورد مطالعه، هدایت می‌گردد(۱۹۷۴,p.17).

تحقیق و توسعه کشف دانش جدید درباره محصولات، فرآیندها و خدمات و به کارگیری دانش برای ایجاد محصولات، فرآیندها و خدمات جدید و توسعه یافته است که نیازهای بازار را پوشش دهی می‌کند (فدائی منش، کومار، ۱۳۸۶، ص ۱۷).

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی تحقیق و توسعه را چنین تعریف می‌کند:

کار اخلاقی که بر پایه‌ای نظام یافته انجام می‌شود تا گنجینه دانش علمی و فنی حاصل از آن، به منظور ابداع کاربردهای جدید مورد بهره‌برداری قرار گیرد. (جین، ترایادنس، ۱۳۸۱، ص۱۱).

طبقه بندی تحقیق

بنیاد ملی علوم (آمریکا)، تحقیق را به صورت زیر طبقه‌بندی می‌کند:

تحقیق پایه

تحقیق کاربردی

تحقیق توسعه‌ای (جین، ترایاندیس، ۱۳۸۱، ص ۱۰).

تحقیق پایه

پژوهش‌های پایه یا تحقیقات محض، شامل مطالعات و بررسی‌های بنیادی،نظری و یا تجربی است که دانش علمی را پیش برده و به آن توسعه می بخشد، لیکن کاربرد علمی بی درنگ و بلاواسطه نتایج را مستقیماً مطمح نظر قرار نمی دهد(Graw,p156).

هدف تحقیق پایه درک یا دانشی عمیق‌تر درباره موضع مورد مطالعه است نه کاربرد عملی آن. بنیاد ملی علوم، با در نظر گرفتن اهداف صنعت، این تعریف را اصلاح نموده، اشاره می‌کند که تحقیق پایه، آن بخش از دانش علمی را پیش می‌برد که اهداف مشخص تجاری ندارد، هر چند ممکن است این تحقیقات در حوزه علائق فعلی یا آتی سازمان تحقیق کننده قرار داشته باشد(Graw,p156).

این نوع تحقیقات در راستای افزایش دانش بشر نسبت به مجهولات و شناخت حقایق انجام می‌گیرد و هنگامی که هدف اساسی شخص محقق دستیابی دانش جامع و درک حقایق در خصوص موضوع مورد مطالعه بدون تأکید بر کاربرد موضوع علمی می‌باشد صورت می‌پذیرد (جواهری، ۱۳۷۵، صص ۲۸۲، ۲۸۴).

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در نشریه خود تحت عنوان «سنجش فعالیت‌های علمی و فنی» تحقیق پایه را اینگونه تعریف می‌کند:

تحقیق پایه، تحقیق بکر و اصیلی است که به منظور کسب دانش نوین یا درک علمی تازه، انجام می‌شود. این نوع تحقیق اساساً هیچگونه هدف یا کاربرد عملی خاصی را دنبال نمی‌کند. تحقیق پایه، بر کلی بودن راه حل یا مفهوم تأکید دارد. تحقیق پایه محض، به نبوغ ذاتی محقق بستگی دارد، در حالی که تحقیق پایه جهت‌دار به وسیله سازمانی که محقق در آن مشغول به کار است و در مسیر کلی موضوع مورد علاقه سازمان، هدایت می‌شود. تمایز اخیر میان دو نوع تحقیق بنیادی، جالب و در عین حال برای تمیز دادن بین تحقیق بنیادی تحت نظارت بخش خصوصی و بخش دولتی نیز مفید است. (جین، ترایاندیس، ۱۳۸۱، ص ۱۱).

تحقیق کاربردی

تحقیقات کاربردی، پژوهش‌هایی را شامل می شود که در جهت استفاده و به کارگیری دانش حاصل از نتایج پایه، می کوشد موقعیتی را پدید آورد که بتواند در خدمت مقاصد عملی و اهداف بهره جویانه کار کند(Graw,p94) ‌بنابرین‏، پژوهش‌های کاربردی به سوی کاربرد عملی علم و دانش سمت گیری می کند و برای بنگاه های صنعتی و تجاری، مفهوم کشف و انکشاف دانش عملی نوین را با اهداف ویژه بازرگانی، از نظر فرآورده ها و فرایندها، مستفاد می‌دارد(Graw,p17)

این نوع تحقیقات که عموماً ‌بر اساس تحقیقات پایه‌ای انجام می‌گیرد کاربرد نتایج پژوهش‌های پایه‌ای را دنبال می‌کند. (جواهری، ۱۳۷۵، ص ۲۸۴)

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در نشریه خود «سنجش فعالیت‌های علمی و فنی» تحقیق کاربردی را اینگونه بیان می‌کند:

تحقیق کاربردی نیز تحقیقی بکر است که به منظور حصول دانش علمی و یا فنی انجام می‌شود، لیکن سمت و سوی آن از همان آغاز در جهت هدف یا مقصد معینی است. تحقیق کاربردی، ایده ها را به عمل تبدیل می‌کند. (جین، ترایاندیس، ۱۳۸۱، ص ۱۱)

تحقیق توسعه‌ای

تحقیق توسعه ای عبارت است از کاربرد نظام‌مند دانش یا مفاهیم حاصل از تحقیق، در جهت تولید مواد، وسایل،‌ نظامها یا روش های سودمند، از جمله طراحی و تولید نمونه های نیمه صنعتی و فرآیندها. (جین، ترایاندیس، ۱۳۸۱، ص ۱۱)

کوشش در خصوص استفاده از ایده های جدید و اصول و تکنولوژی منتج از تحقیقات در تولید محصولات جدید، بهبود کیفی و اقتصادی محصول تولیدی یا بهبود مواد، سیستم‌ها، روش‌ها و فرآیندها، توسعه نام دارد و از جمله آثار آن در یک مجموعه صنعتی افزایش کارایی و افزایش بهره‌وری تولید، بهینه سازی محصولات، ارائه محصولات جدید و پیشنهاد روش های کنترل کیفیت و طراحی پیشرفته می‌باشد (جواهری، ۱۳۷۵، ص ۲۸۴).

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در نشریه خود تحت عنوان سنجش فعالیت‌های علمی و فنی تحقیق توسعه‌ای را اینگونه بیان ‌کرده‌است:

توسعه تجربی یا تکنولوژی، استفاده از دانش علمی به منظور تولید مواد، وسایل، محصولات، فرآیندها، نظام‌ها و خدمات جدید یا اساساً پیشرفته است (جین، ترایاندیس، ۱۳۸۱، ص ۱۱).

نسل‌های تحقیق و توسعه

نسل اول

نسل اول تحقیق و توسعه، آن دسته از فعالیت‌های تحقیق و توسعه است که در تعداد محدودی از بنگاه های بزرگ با دامنه‌ای گسترده از تحقیقات پدید آمده است. این نوع تحقیق و توسعه به منظور جهش از دانش فعلی بازار به دانش‌های جدید، با هدف ایجاد فناوری نو برای تولید کالا و خدمات جدید صورت گرفت. این نسل با فعالیت معروف‌ترین آزمایشگاه ها، در اوایل قرن بیستم در آمریکا، در شرکتهایی چون جنرال الکتریک، تلفن بل و کداک آغاز گردید. در نتیجه نوآوریها و ابتکارهای این آزمایشگاه ها و سایر آزمایشگاه های دولتی و دانشگاهی در سال‌های نخستین قرن بیستم، نظام اقتصادی ‌دولت‌های‌ غربی، مرحله گذار از کشاورزی به صنعت را تجربه کرد(‌به کیش، ۱۳۷۹).

نسل دوم

جنگ های جهانی اول تا دوم، زمینه‌ای برای تکامل نسل اول فعالیت‌های تحقیق و توسعه با رویکرد کاربردی و توسعه در فناوری‌های مختلف شد. گسترش تسلیحات جدید، خصوصاًً بمب اتم از ره‌آوردهای این دوره بود. تعداد آزمایشگاه های نسل اول تا سال به مرز تقریبی ۲۰۰۰ واحد رسید. با پایان جنگ جهانی دوم، روسای شرکت‌ها و مؤسسات برای حفظ برتری خود فعالیت‌های واحد تحقیق و توسعه را بر حوزه تجاری سازی متمرکز کردند. به همین دلیل روش های مدیریت پروژه که در زمان جنگ طراحی شده بود به کار گرفته شد و توسعه یافت. این روش‌ها امروزه نسل دوم از تحقیق و توسعه نامیده می‌شود (دین محمدی، شهناری، ۱۳۸۵،ص۲۲۳).

نسل سوم

برای اثبات این اصل در فقه شیعه، به دو دلیل از منابع فقهی میتوان استناد نمود.

آیه للرجال نصیب ممّا اکتسبوا و للنساء نصیب ممّا اکتسبن

یعنی: مردان را از آنچه کسب می‌کنند و نیز زنان را از آنچه به دست می آورند بهرهای است.

کلمه اکتساب به معنی به دست آوردن است امّا فرقی که راغب اصفهانی بین معنای کسب و اکتساب متذکر می شود بسیار قابل توجه و دلیل بر مدعاست؛ وی می‌گوید: کلمه اکتساب در به دست آوردن فایدهای استعمال می شود که انسان می‌خواهد خودش از آن استفاده کند و بهره‌برداری اختصاصی از آن نماید و کسب، هم آنچه را که خود می‌خواهد استفاده کند شامل می شود و هم آن چیزی را که برای دیگران به دست میآورد. از این جهت معنای کلمه کسب از معنای اکتساب عامتر است. مطابق این معنی، زن و مرد چیزی را که به دست می آورند، خودشان مستقلاً حقّ تصرّف و بهره‌برداری از آن را خواهند داشت.

از این رو، مفاد آیه چنین خواهد بود که هر یک از زن و مرد،آن چیزی را که به دست میآورند – خواه اختیاری باشد؛ مانند کسب درآمد یا غیراختیاری؛ مانند ارث و غیره – به خودشان اختصاص دارد و حق استفاده و بهره‌برداری را به طور مستقل خواهند داشت. مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه می‌گوید:

اگر مرد و یا زن از راه عمل چیزی به دست می آورد خاص خود اوست و خدای تعالی نمی‌خواهد به بندگان خود ستم کند .از اینجا روشن می شود که مراد از اکتساب در آیه نوعی حیازت و اختصاص دادن به خویش است؛ اعم از این که این اختصاص دادن به وسیله عمل اختیاری باشد نظیر اکتساب از راه صنعت و یا حرفه یا به غیر عمل اختیاری. لیکن بالاخره منتهی می شود به صفتی که داشتن آن صفت باعث این اختصاص شده باشد… و معلوم است که هر کس، هر چیزی را کسب کند از آن بهرهای خواهد داشت و هر کسی هر بهرهای دارد، به خاطر اکتسابی است که ‌کرده‌است. ^[۲۷]

یکی از مفسرین با برداشت وسیعتری از این آیه، نسبت به آزادی زنان در اشتغال و تجارت، می‌گوید:

خداوند در کسب و تجارت نسبت به سعی و کوشش هر کسی از مرد و یا زن از نعم خود عطا میفرماید… آیه شریفه دلیل است که زنان هم می‌توانند به تجارت مشغول شوند و همچنین نسبت به سعی و کوشش خود از نعم الهی بهره‌مند شوند. ^[۲۸]

عموم قاعده الناس مسلّطون علی اموالهم

این قاعده که به نام قاعده تسلیط معروف است از قواعد پذیرفته شده، نزد فقهای شیعه است و در فقه، بدان بسیار استناد می شود.مفاد قاعده مذبور چنین است که همه مردم اعم از زن و مرد نسبت به اموال خودشان حقّ هر گونه ‌تصرفی را دارند و استثنایی هم ‌در مورد این که زن یا زوجه نتواند در اموال خودش تصرّف نماید، وارد نشده است، به علاوه روایت لایحل مال امرء مسلم الا بطیب نفسه بدین معنی است که تصرّف در مال شخص مسلمان بدون رضایت او جایز نیست و نیز عمومات متعدد دیگری که در آیات و روایات ‌به این مضمون وارد شده است دلالت بر این مدعا دارد و هیچ تخصیص و استثنایی که شوهر را مجاز نماید در اموال همسر خود تصرّف کند، وجود ندارد؛ بر پایه این استدلال، دست مرد از اموال زن کوتاه شده و حق هر گونه مداخله در اموال زن از شوهر سلب گردیده است.

از این رو ‌در مورد استقلال زن از مرد در ‌مالکیت،اداره، تصرّف و بهره‌برداری از اموال، مطابق منابع فقهی شیعه بلکه بسیاری از منابع اهل سنّت جای هیچ تردیدی نیست.

البته در برخی از کتاب‌های اهل سنت نقل شده است که بعضی با استناد به آیه لاتؤتوا السفهاء اموالکم زنان را

از تصرف در اموالشان ممنوع دانستند، با این تفسیر که سفها شامل اولاد صغیر و زنان است؛ اما مطابق تفسیرهای مفسرین شیعه آیه فوق درباره ایتام است و منظور از سفها در این آیه، همان ایتام صغیر است که به رشد کافی در مسایل مالی نرسیده اند.

تأمین هزینه و معاش خانواده (نفقه)

قانون مدنی ما از یک سوی مرد را وا می‌دارد که به زن خود نفقه بدهد؛ یعنی جامه، خوراک و مسکن وی را آماده کند، همچنان که مالک اسب و استر باید برای آنان خوراک و مسکن فراهم آورد مالک زن نیز باید این حداقل زندگی را در دسترس او بگذارد .

در بسیاری از حقوق کشورهای اروپایی از جمله فرانسه، تأمین هزینه زندگی مشترک و تکلیف انفاق یک تعهد دو جانبه است و زن و شوهر هر دو مکلف به کسب درآمد و تأمین هزینه خانواده هستند. اما از نظر اسلام تأمین هزینه خانواده و از جمله مخارج شخصی زن (نفقه زن) به عهده مرد است. و زن از این نظر هیچگونه مسؤولیتی ندارد. ‌بنابرین‏، تکلیف مرد در دادن نفقه زن، یک تکلیف یک جانبه است و موسر (متمکن) یا معسر بودن زن، تأثیری در آن ندارد. حتی اگر زن دارای ثروت کلانی هم باشد، الزامی ندارد که از اموال شخصی خود، مخارج و مایحتاج زندگی خود را تأمین کند.^[۲۹]

ریاست خانواده

ریاست شوهر و اجازه زن از او در مسایلی که مربوط به اداره خانواده است، هم قانونی است و هم شرعی.

بر اساس شرع اسلام و ماده ۱۱۰۲ قانون مدنی، پس از انعقاد قرارداد نکاح، هر یک از زوجین حقوق و تکالیفی در مقابل یکدیگر پیدا خواهند نمود. همان‌ طور که در قرآن کریم آمده است: لهنّ مثل الذی علیهنّ بالمعروف؛ یعنی برای زنان، همانند وظایفی که بر دوش آن ها‌ است، حقوق شایستهای قرار داده شده است همچنان که تکالیفی بر عهده زنان قرار گرفته از حقوقی نیز برخوردارند و بین حقوق و تکالیف آن ها تعادلی برقرار است. از این رو در حقوق اسلام، تکلیف انفاق و تأمین هزینه زندگی خانواده مطابق آیه ۳۴ سوره نساء بر عهده مرد نهاده شده است، زن نیز در مقابل مکلف شده تا از مرد به عنوان رییس تشکل خانواده، اطاعت نماید.

۲-۸) هماهنگی یا عدم هماهنگی‌ قوانین راجع به حقوق زوجین با شرایط و اوضاع فعلی جامعه:

پس از توضیح و تشریح قوانین در قانون مدنی ایران اکنون لازم است به استنتاج و تحلیل منطق حاکم بر آن ها بپردازیم تا بتوانیم هماهنگی و یا عدم هماهنگی‌شان را با شرایط و اوضاع و احوال فعلی جامعه ارزیابی کنیم.ازدواج، طلاق و تعدد زوجات در قانون مدنی ایران مجموعه هماهنگی را تشکیل می‌دهد که خط منطقی مشترکی آن ها را به هم متصل می‌کند. شکل ازدواج از طریق خریدن هم چگونگی طلاق را (که مرد می‌تواند هروقت که بخواهد زن خود را طلاق دهد) تعیین می‌کند و هم علت منطقی تعدد زوجات را توضیح می‌دهد. زمانی که با پرداخت مهر، تمتع از جسم زنی برای مدت نامعین به مرد اختصاص می‌یابد مرد می‌تواند هر زمان که اراده کرد از حق مسلم خود در این مورد صرفنظر کند یعنی زن را طلاق بدهد. و باز وقتی نکاح از طریق خریدن تحقق می‌یابد افراد می‌توانند برحسب توانایی مالی خود با زنان متعدد ازدواج کنند. منتها چون ممکن است این امر نظم جامعه را برهم زند، یعنی سبب شود که بخشی از مردان که توانگرترند زنان بیشماری را به خود اختصاص دهند، و جامعه دچار کمبود زن شود، از این رو تعداد زنانی که مردان از طریق عقد دائم می‌توانند با آنان ارتباط برقرار کنند محدود می‌شود. اما تعداد زنانی که می‌توانند از طریق نکاح منقطع به مرد اختصاص یابند نامحدود است (تفاوت عده در نکاح منقطع با نکاح دائم ‌به این علت است که امکان مردان را در ارتباط با زنان گسترش دهد.)

وقتی این گزارش به پارلمان ارائه شد، چنین به نظر می‌آمد که تغییراتی در لایحه باید ایجاد گردد؛ چرا که تصویب و اجرای آن بدین صورت ممکن بود مشکلات فراوانی به وجود آورد. در این اثناء، روی جنکینز با مدنظر قرار دادن محتوای گزارش، لایحه دیگری که توسط خود او تنظیم شده بود^[۵۸] را با نام لایحه نشریات مستهجن ۱۹۵۹ ارائه نمود که پس از کش و قوس‌های فراوان و بحث‌های متمادی و اصلاحات متعدد، در بیست‌ونهم آگوست سال ۱۹۵۹ به قانون تبدیل شد؛ قانونی که ضمن حمایت از ادبیات واقعی، مقررات مربوط به هرزه‌نگاری را تقویت می‌کرد.

قانون نشریات مستهجن سال ۱۹۵۹ از همان سال تا کنون در انگلستان اجراء شده است. این قانون تأسیس‌های جدیدی دارد؛ از جمله اینکه جرم قدیمی انتشار افتراء مستهجن ملغی شده و جرم جدید انتشار مقالات مستهجن به قصد انتفاع یا هر قصد دیگری جایگزین آن شده است. این جرم می‌تواند در دادگاه بخش یا نزد قاضی رسیدگی شود و مرتکب آن با جریمه نقدی یا حبس به مجازات برسد.^[۵۹]

البته قانون نشریات مستهجن سال ۱۹۵۹ در سال ۱۹۶۴ در بخش‌هایی مورد بازنگری و اصلاح قرار گرفته است، لکن به دلیل عدم ارتباط بخش‌های اصلاح‌شده با حقوق کودکان، از پرداختن به آن خودداری می‌کنیم.

۳- ۱- ۱- ۱- ۲- از قانون نشریات زیان‌آور (۱۹۵۵)

قانون دیگری که می‌توان به آن در این زمینه اشاره کرد، قانون نشریات زیان‌آور^[۶۰] ۱۹۵۵ است. بند (۱) از فصل (۲۸) این قانون مقرر می‌دارد: «این قانون بر کتب، مجلات یا هر اثر مشابه دیگری اعمال می‌شود که ممکن است در دسترس کودکان و نوجوانان قرار گیرد و کلاً یا به صورت عمده، شامل داستان‌های مصور با متن یا بدون متن باشد و شامل مطالب زیر شود:

الف) ارتکاب جرائم

ب) انجام اقدامات خشونت‌آمیز یا بی‌رحمانه

پ) حوادثی با ماهیت زننده و وحشت‌انگیز

در صورتی که از دیدگاه کلی، پدیدآورنده قصد فاسد کردن کودک یا نوجوانی را داشته باشد که اثر به دست او می‌رسد.»

اما بند (۲) این فصل به بیان ضمانت اجرای بند (۱) از طریق جرم‌انگاری می‌پردازد. مطابق این بند: «هر کس آثار مشمول این قانون را چاپ یا منتشر نماید، بفروشد و یا اجاره دهد یا این آثار را با هدف فروش یا اجاره نگه دارد، مرتکب جرم شده و به حبس حداکثر تا چهار ماه یا جریمه نقدی حداکثر تا یکصد پوند و یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.»

عنصر مادی این جرم در بند (۲) تصریح شده است، اما عنصر معنوی همان معیاری است که در بند (۱) آمده بود؛ یعنی قصد فاسد کردن کودکان و نوجوانان.^[۶۱]

محدودسازی حقوق مالکیت فکری آثار ادبی متعارض در حقوق انگلستان در بخش اعمال حق نشر و عرضه اثر برای عموم پدیدار می‌شود و دادگاه حق دارد در صورت تشخیص ضرورت، حکم به امحاء آثار بدهد.

۳- ۱- ۱-۲- در حقوق آمریکا

حمایت از خردسالان نوجوانان یکی از اهداف بسیار مهم در جامعه آمریکاست. به عنوان نمونه، دادگاه عالی آمریکا در پرونده گینسبرگ علیه نیویورک^[۶۲] تصریح کرد که دولت در حمایت از سلامت جسمی و روانی کودکان و نوجوانان منافع بسیار مهم و مشروعی دارد. ‌بنابرین‏ عجیب نیست که در نظام حقوقی ایالات متحده آمریکا قوانین موضوعه زیادی با محوریت حمایت از کودکان و نوجوانان وجود داشته باشد. همچنین طبیعی است که قوانین موجود تلاش کنند مخاطرات و ‌آسیب‌های ایجادشده به وسیله انواع رسانه برای کودکان را محدود و کنترل کنند.

به طور کلی می‌توان دو هدف را از وضع این مقررات استنباط نمود:

هدف اول حمایت مستقیم از کودکان و نوجوانان در برابر سوءاستفاده از جسم آن ها‌ است. برای نیل ‌به این هدف، برخی از مضامین و محتواها غیرقانونی اعلام می‌شوند و در نتیجه توزیع و حتی تملک کتب (کلیه مکتوبات)، فیلم‌ها یا سایر محصولات حاوی این مضامین ممنوع می‌گردد. مبنای این برداشت، فرضی است که بر اساس آن، تملک یا توزیع عکس‌ها یا فیلم‌های هرزه‌نگارانه کودکان تولیدکننده چنین محتوایی را به تجاوز یا سوءاستفاده جنسی از کودکان تشویق و ترغیب می‌کند. لذا این امید وجود دارد که در صورت توقف توزیع، تولید هم کاهش یابد یا به طور کلی متوقف گردد. علیهذا، دلیل جرم‌انگاری هرزه‌نگاری کودکان و یا تملک یا توزیع محصولات حاوی چنین مضامینی، بر این فرض استوار است که مصرف‌کننده‌ای که ‌به این محتوای هرزه‌نگارانه دسترسی دارد، به طور غیرمستقیم از سوءاستفاده جنسی و تجاوز به کودکان حمایت می‌کند و ‌بنابرین‏ مسئولیت وجود و جریان بازار محصولات هرزه‌نگارانه کودکان و سوءاستفاده جنسی که برای تغذیه و تقویت این بازار صورت می‌گیرد را بر عهده دارد.

هدف دیگر که شاید هدف مهم‌تر از نظر وسعت دایره شمول مخاطبان هم باشد، ممانعت از دسترسی کودکان و نوجوانان به محتواها و مضامینی است که می‌تواند برای رشد فکری و شکل‌گیری شخصیت آنان در این سنین تأثیرات منفی فراوانی داشته باشد.^[۶۳]

‌در مورد لزوم یا عدم لزوم ثبت اثر در حقوق آمریکا، باید گفت که به موجب قانون ۱۹۸۸ اجرای کنوانسیون برن این کشور، مقررات معاهده مذکور پذیرفته شد. این قانون بین رویه قبلی رایج در آمریکا یعنی ضرورت ثبت آثار ادبی و هنری و ضوابط کنوانسیون برن، راهی میانه در جمع دو رویکرد را انتخاب کرد و آن عبارت بود از اینکه ثبت را شرط تحقق حق ندانست ولی مراجعه به محاکم دادگستری برای دعاوی مربوطه را منوط به ثبت اثر اعلام نمود. البته این ثبت اثر لزوماًً قبل از نقض حق نیست، بلکه می‌تواند بعد از آن نیز انجام شود^[۶۴] که البته این ترتیب می‌تواند مغایر کنوانسیون برن به لحاظ اجرای حق باشد.

فارغ از مطالب عنوان‌شده، بررسی مغایرت حقوق کودکان با حقوق مالکیت ادبی در حقوق آمریکا باید در دستور کار باشد.

سانسور کتاب با جامعه آمریکا که از آن به مهد آزادی بیان یاد می‌شود، بیگانه نیست. کتاب‌ها در شهرها و ایالات به دلایل مختلف مورد سانسور یا چالش واقع می‌شوند. در واقع برخی نهادها و مؤسسات در آمریکا وجود دارند که به علت مضامین برخی کتاب‌ها، خواهان حذف آن ها از کتاب‌های کودکان و نیز تحدید دسترسی کودکان ‌به این مضامین هستند. موضوعات مهمی که بیشترین بحث‌ها و تأثیرات را در این زمینه دارند عبارتنداز مسائل صریح جنسی، زبان زننده و کلمات رکیک، مسائل نامناسب برای کودکان، همجنس‌‌گرایی، دیدگاه‌های مذهبی منحرف، برهنگی و نژادپرستی.^[۶۵]

به چالش کشیدن یک کتاب، تلاشی است برای حذف یا تحدید مضامین آن به واسطه درخواست یک شخص یا یک گروه؛ این چالش‌ها فقط به بیان دیدگاه‌های انتقادی و شکایت از کتاب‌ها ختم نمی‌شود، بلکه به حذف این کتاب‌ها از برنامه درسی مدارس ‌و کتابخانه‌ها هم مبادرت می‌کند. در سال ۱۹۴۹، دو کتاب «اولیور توئیست» اثر چارلز دیکنز و «تاجر ونیز» اثر ویلیام شکسپیر، در نیویورک به دلیل «تمایل برای ایجاد نفرت از یهود به عنوان یک شخص و به عنوان یک نژاد» مورد ایراد واقع شدند. اما دیوان عالی آمریکا این ایراد را وارد ندانست و از منع و تحدید این کتاب‌ها ممانعت کرد.^[۶۶]