هدف – شیوه ارزشیابی محتوا – روش آموزش

این چهار رکن در تقابل مداوم با هم قرار دارند و در واقع آموزش علوم در صورت در دوره ابتدایی موفقیت آمیز خواهد بود که این چهار رکن همدیگر را هدایت و حمایت کنند و هر یک بدون وجود و عملکرد دیگری نمی توان وجود داشته باشد اگر قرار باشد یادگیری واقعی در کلاس عملی شود ضروری است اقدامات ذیل انجام گیرد .

۱ ـ اهداف آموزش علوم با توجه به یافته های علمی ، اهداف نظام جمهوری اسلامی با شیوه ارائه فعال تهیه و تدوین گردد .

۲ ـ محتوا با توجه به یافته های علمی یا شیوه ارائه فعال تهیه و تدوین گردد .

۳ ـ آموزش علوم در دوره ابتدایی باید از شیوه های فعال خلاق با توجه به محتوا تدریس شود .

۴ ـ ارزشیابی مرسوم و سنتی کتبی منسوخ گردد و جای خود را به ارزشیابی های بسیار معتبر علمی دیگر بدهد(همان منبع،ص۳۷).

بدین ترتیب با اجرا نمودن موارد فوق ، شاهد شکوفایی آموزش علوم پویا و خلاق در نظام جمهوری اسلامی ایران خواهیم بود .

اهداف آموزش علوم در دوره ابتدایی در ایران و جهان

‌هدف‌های‌ علوم در دوره ابتدایی در کتابها و مقاله های مختلف به صورت فهرست گونه بیان شده اند و در نگاه اول ممکن است تفاوت اندکی بین فهرست اهداف وجود داشته باشد ، اما در بررسی دقیق تمام لیست ها را در توافق نزدیک به هم خواهیم یافت و اختلاف آن ها به طور عمده در نحوه تبیین اهداف هستند(طالعی فرد۱۳۸۳،ص۳۸).

به طور کلی آموزش علوم در دوره ابتدایی اهداف ذیل را شامل می شود :

ـ یادگیری مفاهیم علوم و طرح های ذهنی یعنی محصول علم

آموزش علوم دوره ابتدایی می بایستی به آشنایی محیط اطراف به دانش آموزان کمک نماید و در آن ها نوعی آگاهی ، علاقه و کنجکاوی نسبت به پدیده‌های طبیعی محیط زیست ایجاد کند به طوری که طبیعت را بشناسد ، به قوانین حاکم بر آن پی برده و روابط علت و معلولی را درک کند این اطلاعات ، چهار زمینه را شامل می شود :

الف ) بدن انسان و بهداشت آن ( علوم بهداشت )ب ) محیط زنده ( علوم زیستی )

ج ) محیط غیر زنده علوم زمین د ) موضوعات مربوط به ماده و انرژی ( علوم فیزیکی )

-آموزش علوم دوره ابتدایی می بایستی نگرش هایی که مطلوب نظام آموزش جامعه است از یک سو ، و از سوی دیگر نگرش های علمی را در دانش آموزان ایجاد کند .

از جمله ‌هدف‌های‌ نگرشی ، می توان به مواردی چون توجه به عظمت پدیده‌های خلقت و عظمت خالق ، تمایل به همکاری ، صبر و حوصله ، درستکاری ، اقدام به دیگران ، کنجکاوی ، حفاظت از محیط زیست ، تفکر خلاق و . . . می‌باشد (طاهری و میرزایی ، ۱۳۷۶، ص ۲۶).

تکنیک های متداول در تحلیل کتاب‌های درسی :

در تحلیل کتاب‌های درسی آموزشی عمومی اغلب دو تکنیک ذیل بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد:

الف ) ابزارهای فهرستی ^[۳۷]

این روش تحلیل گر را متوجه موارد دیگری که توسط فرمول های خوانایی اندازه گیری نمی شود می‌کند . بدین ترتیب پرسش های این فهرست نظر خواننده را به مواردی از کتاب درسی مانند به کار بردن وسایل کمک آموزشی دیداری ، جهت گیری های فرهنگی ، کتاب راهنمای معلم ، کیفیت کار ، کیفیت سواد ، هزینه ها و کیفیت نوشتار جلب می‌کند.(همان منبع،ص۱۴۳ ).

ب ) فرمول های خوانایی ^[۳۸]از فرمول های ذیل برای تعیین درجه پیچیدگی زبانی متن کتاب یا به عبارت دیگر درجه خوانایی متن استفاده می شود:

۱ ـ روش کلوز ^[۳۹]( ۱۹۴۳ ) : این روش بر کل نگری تأکید دارد و یک روش گشتالتی محسوب می شود.بااین روش می توان به سطوح متن کتابها از نظرآموزش ومستقل (خودآموزی)سطح فشارروانی وسطح آموزشی پی برد،مراحل این روش عبارتند از: انتخاب چند متن از قسمتهای متفاوت کتاب(قسمتهای که فراگیران هنوزآنها رانخوانده اند.اولین جمله هر متن را به صورت اولیه خودش می نویسیم.پنجمین کلمه هریک ‌از متن ها راحذف می‌کنیم وبه جای آنهانقطه چین می گذاریم.متن های نقطه چین شده رابه دانش آموزان سطح مورد نظر ارائه می‌دهیم تا مناسب ترین مفهوم را در جای خود بنویسند.جوابها را تصحیح کرده وبه درصد تبدیل می‌کنیم (همان منبع،ص۱۴۴).

۲ ـ روش فلش ^[۴۰]( ۱۹۴۸ ) : در این روش دو عامل زبانی معینی طول متوسط جمله و تعداد هجاهای هر نمونه محاسبه می شود.انتخاب نمونه : سه نمونه یکصد کلمه ای از نوشته مورد ارزیابی را مشخص کنید یک نمونه از ابتدا یک نمونه از وسط و یک نمونه از آخر نوشته و انتخاب کنید .تعداد هجاهای هر نمونه را بشمارید تا طول کلمه مشخص شود.(هجاهای ارقام و علائم را به همان گونه که اغلب به تنهایی خوانده می شود بشمارید).با تقسیم تعداد کلمه ها هر نمونه به تعداد جمله ها کامل همان نمونه ، تعداد متوسط کلمه ها در جمله را حساب کنید. اعداد به دست آمده را از دو مورد فوق را در فرمول درجه سطح خوانایی قرار دهید و مشخص شده را انجام دهید.محاسبات را برای دو نمونه دیگر هم انجام دهید و متوسط نتایج حاصل از سه نمونه را محاسبه کنید با مقایسه متوسط به دست آمده از محاسبات زیر و اعداد مشخص شده در جدول درجه خوانایی متن مشخص می شود.(یارمحمدیان،ص۱۶۴).

۳ ـ روش فرای^[۴۱] ( ۱۹۵۱ ) : روش تصویری یا نموداری محسوب می شود .در این روش اعتقاد بر این است که هر قدر طول جمله کوتاه باشد به همان میزان قدرت خوانایی بیشتراست(تأکید برطول جمله ها وکلمه ها)این روش بر اساس دواقدام ساده ریاضی می‌باشد.انتخاب نمونه : حداقل سه نمونه متفاوت را از بخش‌های مختلف متن مورد ارزیابی را انتخاب کنید . هر نمونه باید دقیقا یک صد کلمه داشته باشد. ( اسامی خاص را در شمارش حساب نکنید). شمارش جمله ها: تعداد جمله های موجود در هر یک از نمونه ها را بشمارید اگر یکصدمین کلمه در قسمتی از جمله غیر از انتهای آن قرار داشت ،تعداد کلمه های جمله را بشماریدومخرج کسر قرار دهیدکه صورت آن تعداد کلمه های است که نمونه را به عدد صد رسانده است .شمارش هجاها :تعداد هجاهای موجود در ‌هر نمونه را بشمارید.(هجاهای اسامی خاص را نشمارید )میانگین تعداد هجاهای هر سه نمونۀ یک صد کلمه ایرا محاسبه کنید. تعیین سطح خوانایی:برای تعین سطح خوانایی متن مورد ارزیابی،میانگین جمله ها را روی محور تعداد جمله هاومیانگین هجاها را روی محور هجاها مشخص کنید .محل تلاقی خطوطی که از این نقاط به موازات محور کشیده می شود مشخص می‌کند که سطح خوانایی متن ازچه درجه سادگی یا دشواری بر خوردار است .(یارمحمدیان ،ص۱۶۱-۱۶۰).

۴ ـ شاخص سطح خوانایی گانینگ ^[۴۲]( ۱۹۵۱ ) : این روش دو عامل زمانی یعنی طول جمله و طول کلمه را محاسبه می‌کند در این شاخص،کلمه ها دشوارآنهایی هستند که از سه یا بیشتر از هجا تشکیل شده باشند این شاخص بر اساس ،انتخاب نمونه ؛تعداد جمله های هر نمونه را بشمارید؛کلمه های سه هجایی یا بیش ازسه هجایی رابشمارید تا تعدادکلمه های دشوار مشخص گردد.میانگین نتایج نمونه ها؛تعداد کلمه های دشوار(بیش ازسه هجا)را با تعداد متوسط کلمه هادر جمله ها جمع کنید وعدد حاصل رادر۴/۰ضرب کنیداین شاخص گانینگ معادل کلاس‌های آموزش رسمی است. اعداد,۴,۳,۲٫٫٫معادل کلاس‌های دوم ،سوم،چهارم…است(همان منبع،ص۱۶۶).

۲-۱۰-۲) مدل تداخل

این مدل بر این احتمال تأکید می ورزد که در محیط های دارای جمعیت متراکم، مردمان دیگر مانع رسیدن شخص به هدف یا استفاده او از منابع کمیاب می‌شوند .تحقیقات تجربی در این زمینه، کم شدن نمره های دانشجویان را در اتاق های دو نفره که سه نفر را در آن ها جای داده‌اند، نشان داده است.

۲-۱۰-۳ ) مدل کنترل

در مدل کنترل، استرس ، برخاسته از ناتوانی در نفوذ و کنترل روی رویدادهایی است که او می کوشد کنترل خودرا بر آن ها اعمال کند.

پاسخ به از دست دادن کنترل شخی ممکن است شامل کنار کشیدن از دیگران، یا خصومت داشتن بوده، و اگر ادامه یابد به درماندگی آموخته شده منجر شود. برخلاف مدل اضافه بار که پیش‌بینی می‌کند چگونه مردم با ازدحام کنار می‌آیند، مدل کنترل آنچه را که پس از شکست در کنار آمدن پیش می‌آید، پیش‌بینی می‌کند(حسن زاده، ۱۳۸۷).

۲-۱۰-۴ ) مدل تنظیم حریم

این مدل پیش‌بینی می‌کند که فردی که تماس اجتماعی بیش از حد را تجربه می‌کند، از میان راهبردهای گوناگونی که برای تنظیم تماس اجتماعی او وجود دارد دست به انتخاب می زند. از جمله کنار کشیدگی فیزیکی، اجتناب از تماس کلامی، و اعلام مرزبندی قلمرو اگر این کوشش های مربوط به «کنترل مرزها» مکرراً با شکست روبه رو شوند، شخص ممکن است سرانجام دچار استرس شده و حتی ممکن است در تمیز خود از دیگران دچار اشکال شود.

۲-۱۰-۵ ) تورم

این مدل ‌در مورد «زمینه رفتار» است یعنی، یک مکان قابل تشخیص با ویژگی های فیزیکی معین، و مجموعه ای از نقش های شناخته شده برای شرکت کنندگان در آن. ازدحام ممکن است وقتی به وجود آید که یک زمینه رفتاری دارای تعداد نفراتی بیش از حد مورد نیاز برای ایفای نقش آن باشد.

موقعیتی که «تورم» خوانده می شود. ممکن است منجربه احساس از خودبیگانگی در کسانی شود که احساس می‌کنند نقش ایفا نمی کنند.

۲-۱۰-۶ ) اهمیت زمینه

احساس ازدحام در محیط های نخستین (یعنی جاهایی که یک فرد بیشتر وقت خود را در آن ها می‌گذارند، با مردم بر اساس فردی تماس دارد و در گستره وسیعی از فعالیت ها که از نظر او مهم اند درگیر است بیشتر خواهد بود، مثلاً در محیط زندگی شخصی. استوکلوز معتقد است که در محیط های نخستین ، منابع ازدحام از قبیل اضافه بار، ناکام کننده بودن و تورم، «امنیت روان شناختی» فرد را مورد تهدید قرار می‌دهند.در محیط های ثانوی، برعکس، رویا رویی با دیگران نسبتاً موقتی ناشناخته و بدون پیامد است. مراکز خرید، پیاده روها، راهروها در مدرسه و آسانسورها مثال هایی از نمونه اخیرند. ازدحام در چنین محیط هایی ممکن است کمتر تهدید کننده باشد زیرا مردم معمولاً می‌توانند هر وقت بخواهند آن جاها را ترک کنند.

۲-۱۰-۷ ) اهمیت ادراک ها

بعضی از نظریه پردازان بر این عقیده اند که ازدحام بستگی به نحوه درک ما از یک موقعیت دارد.

پاترسون بر این باور است که ازدحام وقتی می‌تواند روی دهد که مردم انگیختگی ناشی از مجاورت بسیار نزدیک با دیگران را تجربه می‌کنند، اما تنها وقتی که آن ها واکنش خود را به عنوان پاسخی منفی به مردمان دیگر تلقی کنند. دیگر محققان این گفته را تأیید کرده و اظهار می دارند که اسناد انگیختگی به چیزی علاوه بر آدم های داخل یک اتاق می‌تواند تجربه ازدحام را کاهش دهد.

۲-۱۰-۸ )مدل احساس محور استرس حرفه ای

فرض می‌کند افرادی که احساس استرس زا می‌کنند زمانی که در معرض یک رویداد درمحیط های خاص قرار بگیرند ممکن است سویه های شغلی را تجربه کنند.

۲-۱۰-۹ ) نظریه احساس کانن ـ بارد

این نظریه بیان می‌کند وضعیتی که یک شخص دچار استرس های فیزیولوژیکی شده است به عنوان مثال، حمله قلبی، ممکن است با استرس روانی به عنوان مثال، بیماری روانی همزمان باشد.

۲-۱۰-۱۰ ) نظریه برانگیختگی شناختی اریکسون^[۱۲۹]و یورسین^[۱۳۰]

از تنوع های استرس که احساس ناامیدی، ناتوانی و عدم توانایی در کنار آمدن با موقعیت های استرس زای یک فرد برانگیزد می‌تواند سلامت احساس را کاهش دهد. که به طور بالقوه می‌تواند منجربه احساس ناامیدی، محرومیت و یا نارضایتی شود. به عنوان مثال: اگر فرد احساس کند در کنار آمدن با شرایط استرس زاناتوان است منجربه احساس نارضایتی از شغلش می شود.

۲-۱۰-۱۱ ) نظریه خودکار آمدی بندورا

بیان می‌کند که اگر یک فرد دارای خودکار آمدی بالایی (یعنی باور به توانایی اش در اجرای یک راهکار) باشد این افکار منفی شناختی اش استناد نخواهد شد. استفاده از این تئوری در یک مدل استرس حرفه ای نشان می‌دهد که اگر یک فرد دارای خودکارایی بالا یعنی اعتقاد به مدیریت احساساتش باشد به طور مؤثر عوامل استرس زای شغلش را کاهش خواهد داد و سلامت احساس اش را افزایش می‌دهد وسطح استرس روانی را پایین می آورد.

۲-۱۱ ) استرس و شغل

تقریباً همه مردم، زمانی به استرسی که با شغل آنان مرتبط است، دچار می‌شوند. اغلب این استرس ها جزیی و کوتاه مدت است و تاثیر کمی بر فرد دارد. اما برای بسیاری از مردم، استرس شدید و طولانی مدت است.وظایف محوله ممکن است موجب ایجاد استرس شوند. اول این که، امکان دارد حجم کار خیلی زیاد باشد. بعضی افراد خود را ملزم به انجام دادن کارهای سخت و طولانی مدت می بینند، به دلیل آن که یا به پول آن نیاز دارند یا آن که تصور می‌کنند رئیس شان از آنان راضی نخواهد بود. نتایج پژوهش‌ها نشان داده که حجم زیاد کار با تعداد حوادث و مشکلات بهداشتی مرتبط است. دوم این که، بعضی از کارها بیش از فعالیت های دیگر استرس زا هستند. برای مثال، کارهای تکراری که از توانایی‌های کارگر در آن ها استفاده نمی شوند، موجب استرس می‌شوند.

مسئله دیگری که امکان دارد استرس زا باشد، ارزشیابی کار کارمند است، فرایندی که هم برای رئیس و هم کارمند مشکل است.

کارهایی که با جان مردم سروکار دارند نیز استرس زا هستند. مثلاً حجم کار کارکنان پزشکی بسیار زیاد است و آنان اغلب با شرایط حساس مرگ و زندگی سروکار دارند.

کوچک‌ترین اشتباهی ممکن است پیامدهای جبران ناپذیری داشته باشد. در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان، بسیاری از موقعیت های اضطراری پیش می‌آید که لازم است تصمیم های آنی گرفته و بی درنگ و دقیقاً اجرا شود. این گونه شرایط و نظایر آن ها در حرفه پزشکی، تاثیر خود را می‌گذارند و اغلب موجب فرسایش روانی شاغلان این حرفه ها می‌شوند(مسلش ،۱۹۸۲).

جنبه‌های دیگری از شغل نیز ممکن است موجب افزایش استرس کارمندان و کارگران شوند. به عنوان مثال، استرس می‌تواند در نتیجه موارد زیر ایجاد گردد:

۲-۱۱-۱)محیط فیزیکی

سروصدا، حرارات، رطوبت و روشنایی شدید می‌تواند موجب افزایش استرس شود.

۲-۱۱-۲ )کنترل نداشتن بر قسمت هایی از کار

کنترل کم بر مراحل یا سرعت کار، موجب ایجاد استرس می شود.

۲-۱۱-۳ ) روابط میان فردی ضعیف

در صورتی که رئیس یا همکاران، تندخو، از خود راضی ، بی تفاوت یا سخت گیر باشند، استرس شغلی نیز یاد خواهد بود.

۲-۱۱-۴) ارتقا و تأیید ناکافی

• خود کنترلی در واقع همان تقوای الهی است که در انجام دادن وظایف کاری متجلی می‌گردد یعنی تقوای کاری و کنترل خویش به هنگام انجام دادن کار و پرهیز از خیانت وکم کاری و انحراف و تخلف شغلی و اداری و ایجاد خودکنترلی در افراد از طریق کار فرهنگی امکان پذیر است(نبوی،۱۳۷۵،ص ۲۰۹).

پیروان این نظریه معتقدند که خودکنترلی به معنی نفی کنترل نیست بلکه کنترل بهینه و کارامد است. و در دست یابی به اهداف سازمان کاملا مؤثر می‌باشد. خودکنترلی یعنی ایجاد حالتی در فرد که وجدان او را بیدار می‌کند که باعث کنترل رفتار فرد می‌گردد.

برای اجرای درست خودکنترلی اولاً کل مجموعه باید خودکنترلی را بپذیرند یعنی پذیرش اینکه خودکنترلی وسیله ای جهت بالا بردن ضریب اطمینان از کیفیت و تولیدات سازمان می‌باشد. ثانیاًً لازمه تکامل این نظریه وجود عدالت و رفاه نسبی است یعنی باید جهت اجرا و پیاده سازی خودکنترلی، کارکنان ازحقوق و مزایای نسبی جهت ارامش فکری و پذیرش ان داشته باشند و ثالثاً باید مدیران، خود، الگویی برای ایجاد خودکنترلی در نزد کارکنان سازمان باشند یعنی مدیران می باید رهبر تغییرات در سازمان باشند و در رأس امور پیشگام بوده و از همه دقیقتر به رفتار خود واقف باشند.

۳-۱-۳ اهمیت و ضرورت خودکنترلی:

باشند یعنی مدیران می باید رهبر تغییرات در سازمان باشند و در رأس امور پیشگام بوده و از همه دقیقتر به رفتار خود واقف باشند.

۳-۱-۳ اهمیت و ضرورت خودکنترلی:

شاید بهترین شیوه برای بیان ضرورت خودکنترلی، مقایسه ی ابعاد خودکنترلی با نظارت وکنترل بیرونی است. مثلا در بعد هزینه. خودکنترلی اگر در یک دوره بلند مدت اجرا شود، از صرفه جویی های ناشی از این امر می توان بهره جست. همچنین صحت نظارت ناظران در امر نظارت و کنترل، جلوگیری از زد و بندهای احتمالی، بالارفتن ضریب اطمینان از افزایش دقت نظارت ها، کاهش ضایعات سازمانی را می توان نام برد.

فرد مسلمان زمینه‌های بسیار مناسبی جهت رعایت «وجدان کاری» نسبت به سایر مکاتب بشری دارد. هر اندازه کارمند، کارگر و… دارای ایمان قوی باشند وجدان کاری و اخلاق کاری بیشتری نیز خواهند داشت و بدون اینکه سرپرستان یا مدیران او را کنترل مستقیم نمایند فرد خدمات و محصولات شایسته و بی عیب و نقصی را به جامعه عرضه خواهند نمود(نادری قمی، ۱۳۷۵، ص ۲تا ۳).

همچنین در ضرورت خود کنترلی کافی است نظری به منابع اسلامی بیفکنیم. منابعی چون بیانات صریح و روشن امامان معصوم، قران و احادیث شریفه. همانند این کلام امیرالمومنین (ع) که بیانگر ضرورت خویشتن داری در مکتب اسلام است: «اِجعَل مِن نَفسِکَ عَلی نَفسِکَ رَقیباً^[۱۱]». از خودت مراقبی بر خویشتن قرار ده.

در اسلام مؤمنان را به داشتن اصل تقوا سفارش کرده‌اند. تقوا به کرات در قران سفارش شده و همه به رعایت ان دعوت شده اند. این واژه در اصل از مادهء وقایه به معنای نگه داری یا خویشتن داری است و به تعبیر دیگر یک نیروی کنترل درونی است که انسان را در برابر طغیان شهوات حفظ می‌کند. این کنترل نیرومند درونی روشن ترین اثار ایمان به مبدأ و معاد، یعنی خدا و رستاخیز است، و معیار فضیلت و افتخار انسان و مقیاس سنجش شخصیت او در اسلام، محسوب می شود(تفسیر نمونه، ج۱، صفحه ۸۰).

تقوا خود به اشکال گوناگون نمو پیدا می‌کند. تقوای اقتصادی، تقوای اجتماعی، تقوای سیاسی و… .

در اینجا معنی و مقصود ما از تقوا، تقوای کاری است. که در کار و محیط کار، توسط فرد جهت پرهیز از خیانت کم کاری اتفاق می افتد. داشتن تقوا در محیط‌های سازمانی مختص کارکنان نمی باشد و مدیران نیز باید در حوزهای مدیریت خویش، با تقوا باشند و از هر گونه و افتخار انسان و مقیاس سنجش شخصیت او در اسلام، محسوب می شود(تفسیر نمونه، ج۱، صفحه ۸۰).

تقوا خود به اشکال گوناگون نمو پیدا می‌کند. تقوای اقتصادی، تقوای اجتماعی، تقوای سیاسی و… .

در اینجا معنی و مقصود ما از تقوا، تقوای کاری است. که در کار و محیط کار، توسط فرد جهت پرهیز از خیانت کم کاری اتفاق می افتد. داشتن تقوا در محیط‌های سازمانی مختص کارکنان نمی باشد و مدیران نیز باید در حوزهای مدیریت خویش، با تقوا باشند و از هر گونه خلافی به دور باشند نقش و وظیفه ی مدیران اهمیت دو چندان دارد به نحوی که الگوی کارکنان ‌‌خویشند و تاثیر بسزایی روی رفتار آن ها دارند.

مفهوم تقوا در نهج البلاغه مترادف با مفهوم پرهیز حتی به مفهوم منطقی آن نیست، تقوا در نهج البلاغه نیرویی است روحانی که بر اثر تمرینهای زیاد پدید می‌آید و پرهیزهای معقول و منطقی از یک طرف سبب و مقدمه پدید آمدن این حالت روحانی است، و از طرف دیگر، معلول و نتیجه آن است و از لوازم آن به شمار می رود(مطهری،۱۳۸۰، ص۱۹۹).

« تقوای الهی اولیاء خدا را در حمایت خود قرار داده آن ها را از تجاوز به حریم منهیات الهی باز داشته است و ترس از خدا را ملازم انان قرار داده است، تا انجا که شبهایشان را بیخواب (به سبب عبادت) و روزهایشان را بی اب (به سبب روزه) گردانیده است »(نهج البلاغه، خطبه ۱۱۲).

با توجه ‌به این خطبه، در منطق امام علی (ع) تقوا نه عین پرهیز است و نه عین ترس از خدا، بلکه نیرویی است روحی و مقدس که اموری چون پرهیز از محرمات الهی و ترس از خدا را به دنبال خود دارد(مطهری، ۱۳۸۰، ص۲۰۲).

افرادی که دارای ایمان و تقوای الهی بیشتری باشند از خودکنترلی بیشتری نیز برخوردارند، فردی که به مکتب اسلام و قران اعتقاد کامل دارد، به عنوان مسلمان واقعی می‌تواند در انجام کارهای خود به شکل مطلوبی موفق باشد این فرد به دلیل داشتن بسترهای تشویقی مناسب که در مکتب اسلام به آن ها از پاداش‌های اخروی یاد می شود می‌تواند رفتار خود را در محیط کار به خوبی کنترل نماید وظیفه اش را به شکل کامل و بی نقصی انجام دهد. هر مسلمانی ‌به این امر اعتقاد دارد که خداوند عالمیان هر لحظه به اعمال و رفتار او نظارت دارد و نباید در محضر خدا معصیت کرد و باید از گناه به دور بود. هر چقدر این اعتقاد در نزد مردم قوی تر باشد آن ها از انجام و ارتکاب گناه دوری می‌کنند و از اعمالی هم چون کم کاری، کم فروشی، کاهش ساعت کار و… خودداری می نمایند.

تقوا، روح را نیرومند و شاداب می‌کند و به آن مصونیت می‌دهد. انسانی که از این نیرو بی بهره باشد اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد ناچار است از محیط کنار بکشد و انزوا و گوشه گیری اختیار کند اما اگر نیروی روحانی تقوا در روح فردی پیدا شد ضرورتی ندارد که محیط را رها کند، بدون رها کردن محیط خود را پاک و منزه نگه می‌دارد(مطهری،۱۳۸۰، ص۱۹۹).

این اعتقاد در نزد مردم قوی تر باشد آن ها از انجام و ارتکاب گناه دوری می‌کنند و از اعمالی هم چون کم کاری، کم فروشی، کاهش ساعت کار و… خودداری می نمایند.

تقوا، روح را نیرومند و شاداب می‌کند و به آن مصونیت می‌دهد. انسانی که از این نیرو بی بهره باشد اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد ناچار است از محیط کنار بکشد و انزوا و گوشه گیری اختیار کند اما اگر نیروی روحانی تقوا در روح فردی پیدا شد ضرورتی ندارد که محیط را رها کند، بدون رها کردن محیط خود را پاک و منزه نگه می‌دارد(مطهری،۱۳۸۰، ص۱۹۹).

رسول اکرم (ص) می فرمایند:

در گذشته دزدان دریایی برای انجام عملیات دزدی دریایی دست به ربودن کشتی های حامل کالاهای تجاری می زدند .

“کشتی مادر” قادر است تا از مسافت بسیار دوری نسبت به حمایت قایق های تندرو وکوچک دزدان دریایی که در صدد حمله به شناور های بی توجه به حرکات این قایق های کوچک ، در حال عبور از مسیر عبور تجاری خود در منطقه هستند ، اقدام و عملیات دزدی دریایی را انجام دهد . (Lbid,22)

بسیاری از حملات از فاصله بیش از ۱۰۰۰ مایل دریایی از سواحل سومالی (بین غرب هند و جنوب سواحل در اقیانوس هند) اتفاق افتاده است . همچنین این دزدان به کشتی هایی که نزدیک سواحل تانزانیا ، کنیا ، سومالی ، یمن و عمان بودند نیز حمله کردند . فرماندهان کشتی آگاهند که تلاش ها برای حمله در و محدوده مشکوک به حمله دزدان دریایی جهت دزدی دریایی ، از منتهی الیه ۷۶ درجه شرقی و در منتهی الیه ۲۶ درجه شمالی و ۲۲ درجه جنوبی (فقط جنوب و تنگه هرمز) اتفاق می افتد ، ‌بنابرین‏ در صورت امکان بایستی کنترل دقیق و کامل روی همه قایق های کوچک ،
لنج ها و شناورهای صیادی انجام شود . (Lbid,22)

کنترل ۲۴ ساعته رادارها نیز بایستی در تمام طول شبانه روز بدون وقفه و در تمام طول زمان عبور از آب های مسیر تردد در این منطقه انجام شود . مشاهده بموقع و مهمتر از آن اندازه گیری و تخمین درست فاصله آن ها ، و توجه داشتن به اخطار و هشدار برای ورود ‌به این مناطق به فرماندهان برای فرار ، افزایش سرعت بموقع ، درخواست کمک و همچنین درگیر شدن با دزدان دریایی به خوبی آگاهی داده تا تصمیم گیری درست و بموقع انجام شود . (Lbid,22-23)

استفاده از موانع ورود به کشتی نظیر استفاده از پوشش سیم خاردار نیز به ‌عنوان مانعی در برابر ورود دزدان دریایی محسوب می شود ( حسینی ، ۱۳۸۸، ۱۶۰) و استفاده پمپ آب روی عرشه برای پاشش آب از روی عرشه و نرده شناور به دریا جهت ایجاد مانع ورود و افزایش کنترل روی عرشه از دیگر راهکارهای مواجهه برای جلوگیری از ورود دزدان دریایی می‌باشد

(BMPS4, August2011,ISBN: 978 1 85609 505 1, pages 28-33 )

۲-۹ سایر راهکار ها

۲-۹-۱ مقابله انفرادی کشور ها و دفاع از محمولات بدون کمک نیرو های چند ملیتی و یا کشور های دیگر

بعضی از کشور ها به تنهایی اقدام به اعزام نیرو و ناوگانهای جنگی خود برای حراست از مال التجاره کشتی های حمل کالای کشور خود نمودند که یکی از نمونه های آن ها را می توان کشور عزیزمان جمهوری اسلامی ایران دانست .

جمهوری اسلامی ایران در ۲۰ دسامبر ۲۰۰۸، اعلام کرد که ناو جنگی خود را به منظور گشت زنی در آب های خلیج عدن و حفاظت از کشتی های باری ایرانی ‌به این منطقه اعزام خواهد کرد (نظافت، ۱۳۸۸،۲۵۴)

کشور جمهوری اسلامی ایران به دلیل تحریم ها و نگرانی از عدم توجه مناسب و یا عدم پشتیبانی نیرو های بین‌المللی از کشتی های حامل کالا های ایرانی اقدام به اعزام ، گروه عملیات ویژه نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، شامل ناو خارک و ناوشکن جنگی سبلان جهت حضور در خلیج عدن نمود (تابناک،۳۰ مهر ۱۳۸۹)

۲-۹-۲ حرکت با چراغ خاموش

بعضی از کشتی ها برای فرار از خطر دزدی دریایی در شب با چراغ خاموش در شب حرکت
می‌کنند متاسفانه این راهکار چندان مؤثر نیست زیرا همیشه دزدی های دریایی در شب اتفاق
نمی افتد و حملات دزدان دریایی در روز به شدت افزایش یافته است همچنین حرکت با چراغ خاموش ریسک تصادم را افزایش می‌دهد(MunichRe,2009,9)

۲-۹-۳ تغییر مسیر حرکت به ‌عنوان یک راهکار

رشد دزدی دریایی سبب افزایش هزینه های حمل و بیمه خواهد شد بعضی از شرکت های کشتیرانی برای جلوگیری از خطر دزدی دریایی اقدام پیشگیرانه را برگزیده و مسیر حرکت خود از خلیج عدن را تغییر داده و به سمت دماغه امیدنیک حرکت می نمایند که این تغییر مسیر سبب ایجاد هزینه مازاد حمل و نقل کالا می شود و در نهایت قیمت تمام شده کالا نیز افزایش می‌یابد. (Alianz , 2009,8)

در حقیقت بعضی از کشورهای اروپایی ، به دلیل عدم اطمینان، مسیر دیگری را انتخاب می‌کنند. آن ها به روش بازمانده از “واسکو دی گاما” کشتی های خود را با هزینه ای سنگین و راهی طولانی از جنوبی ترین نقطه آفریقا به سواحل شرق آفریقا می‌فرستند تا از طریق دماغه نیک، راهی آسیا، سرزمین ابریشم، ادویه و میوه های منطقه ای کنند. راهی که توسط فردیناند دو لیسبس و با طرح کانال سوئز باز شد، اماحساب سومالیایی ها را نکرده بود. (حسینی،۱۳۸۸،۱۲۱) بعبارتی حتی از این مسیر نیز بایستی مراقب دزدان دریایی سومالیایی باشند.

۲-۱۰ بخش هفتم : وضعیت دزدی دریایی در حال حاضر

متاسفانه با وجود گشت زنی گسترده در سواحل سومالی، معضل دزدی دریایی هنوز بر طرف نشده است. دلیل این امر عدم تمایل کشورهایی که در منطقه به گشت زنی می پردازند نسبت به محاکمه دزدان دریایی می‌باشد. اینان از صلاحیت جهانی تعقیب و محاکمه دزدان دریایی استفاده نمی کنند و دزدان دریایی را یا رها می‌کنند و یا برای محاکمه به کشورهای ثالث می‌فرستند.(موسوی،۱۳۹۰،۳۸۷)

همان گونه که قبلا نیز اشاره شد، دفتر دریانوردی بین‌المللی و ده سازمان دیگر اقدام به انتشار “راهنمای” ۱۴ صفحه ای با عنوان بهترین شیوه مدیریت پرهیز”^[۴۶] از دزدی دریایی در خلیج عدن و سواحل سومالی نمودند.

این راهنما با توجه به برخورد سیستم قضایی با دزدی دریایی به دلایل زیر کاملا موفق نبوده است:

۱-اختیار قانونی تعقیب دزدان دریایی وجود نداشته است.

۲-عدم وجود جرائم تعریف شده و مشخص برای دزدی دریایی

۳-برائت و آزادسازی دزدان دریایی در خشکی به جهت حفظ حقوق متهم در دفاع از خود

۴-عدم وجود مستندات قانونی

۵-دزدی دریایی به عنوان «جرائم کوچک» که اختیار قانونی تعقیب در آن ها مشخص نشده است شناخته می شود.

۶-هزینه اقدامات قانونی(Munich Re,2009,15)

شورای امنیت سازمان ملل در ۲۷ آوریل ۲۰۱۰ به اتفاق آرای قطعنامه ۱۹۱۸ را تصویب و در آن بر این امر که عدم محاکمه افرادی که مسئول دزدی دریایی و حمله مسلحانه در سواحل سومالی هستند، تلاش های ضد دزدی دریایی را بی ثمر می کند، تأکید نموده است و از تمام دولت ها، خصوصاًً دولت های منطقه می‌خواهد که دزدی دریایی را در قوانین داخلی خود جرم انگاری نموده، به تعقیب و مجازات دزدان دریایی که در آب های سومالی دستگیر می‌شوند بپردازند. (موسوی،۱۳۹۰،۳۸۷)

در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۰ دبیر کل سازمان ملل گزارش خود را به شورای امنیت ارائه نمود. در این گزارش
۷ گزینه پیشنهاد شده بود که به شرح زیرند:

«گزینه اول:افزایش کمک و مساعدت سازمان ملل به دولت های منطقه ای به منظور محاکمه و زندانی کردن افرادی که مسئول دزدی دریایی در سواحل سومالی هستند.(موسوی،۱۳۹۰،۳۸۷)

گزینه دوم: ایجاد یک دادگاه سومالیایی در یک کشور ثالث منطقه با یا بدون مشارکت سازمان ملل.

گزینه سوم: ایجاد یک شعبه خاص در چارچوب صلاحیت داخلی یک دولت یا چند دولت منطقه ای بدون مشارکت سازمان ملل.

فصل سوم:

عوامل ایجاد بزهکاری

مبحث اول: عوامل اجتماعی مؤثر در افزایش بزهکاری کودکان و نوجوانان

گفتار اول: فقـر

در بسیاری از فرهنگ­ها، فقر را به معنای «عدم تکافوی ضروریات زندگی» تعریف کرده ­اند. چنین تعریفی به طور کلی ، دقیق­ و جامع نیست زیرا ضروریات زندگی هر جامعه، در طول زمان و مکان، ابعاد و اشکال گوناگونی دارد و از جامعه­ای به جامعه دیگر دگرگون می­ شود. از این رو ، تعیین یک تعریف علمی برای فقر، که برای هر زمان و مکان صادق باشد، ممکن نیست.

با صنعتی شدن کشورها به نظر می­آمد که این معضل بر طرف شود، لیکن چنین نشد و در سال­های اخیر این مسأله، افکار جوامع بشری و بویژه کشورهای در حال توسعه را بیشتر به خود مشغول کرد.^[۴۳] فقر
و نابرابری­های موجود در هر جامعه­ای، پیامدهای خاص خود را دارد و نه تنها باعث بروز بحران می­ شود بلکه ، بر اساس سلسله­ای از روابط علت و معلولی، زمینه بروز بحران­هایی از قبیل بحران مهاجرت، حاشیه نشینی، بحران آسیب­ها و انحرافات اجتماعی از قبیل بحران طلاق، اعتیاد، بزهکاری، فحشا، قتل، خشونت
و انواع جرایم دیگر را فراهم ‌می‌آورد.

بزهکاری را نمی­ توان متعلق به یک طبقه اجتماعی خاص دانست، اما طبق گزارش­هایی که در اغلب متون مربوط ‌به این بحث آمده است، احتمال بروز بزهکاری در طبقات پایین اجتماع ، بیش از طبقات متوسط
و بالا است که البته این موضوع بیشتر در جوامع شهری صادق است. فقر در زمانی که ارزش­های اخلاقی
کم رنگ شده و مبانی معنوی نادیده گرفته شوند، می ­تواند مبنای بسیاری از بزهکاری­ها و جرم باشد، اگر چه از نگاه رفتار شناسی ، نمی­ توان حضور فقر را اصلی­ترین پایه برای ارتکاب جرم دانست، اما اگر فقر باضعف ایمان همراه باشد، آن گاه باید منتظر وقوع آسیب و بزه بود.^[۴۴] فقر فرهنگی ممکن است از جمله عوامل بزهکاری باشدکه اگر تحت تاثیر برخی فرهنگ­ها قرار گیرد، رو به سوی بزهکاری خواهد آورد.

برخی فقر، افزایش مواد مخدر و خشونت حاکم بر خانواده و جامعه را از جمله زنجیره­ای از علل افزایش بزهکاری می­دانند. به عقیده دکتر کی نیا، فقر، محرک طغیان و موجب بغض و کینه و محرومیتی است که شخص را متوجه سعی و کوشش و تلاش و برای بهبود زندگی می­ کند. فقر موجب بزهکاری نیست، فقر فقط اشخاص بی استعداد را به بزهکاری وامی­دارد.^[۴۵]

همچنین فقر موجب از بین رفتن توانایی والدین برای تربیت فرزند و تشدید اختلافات خانوادگی ، همچنین تضعیف کنترل روابط خانوادگی و از بین رفتن توانایی والدین در اعمال کنترل غیر رسمی بر فرزندان می­گردد.^[۴۶]

بند اول: نظرات دانشمندان ‌در مورد فقر و بزهکاری

دورکیم معتقد است که جرایم ناشی از نظام، فرهنگ و تمدن هر اجتماع است و تابع زمان و مکان نیز
‌می‌باشد. افلاطون در کتاب جمهوریت می­نویسد: فقر و ثروت سبب نابودی کشورها می­شوند . فقر احساس
را از بین برده حس کینه توزی، انتقام جویی، بدبینی و حسد را تشدید می­ کند. کثرت ثروت نیز مبانی اخلاقی را سست کرده سبب تنبلی، بی قیدی، غرور و بی اعتنایی نسبت به دیگران می­ شود و کشور را به فنا و نابودی می­کشاند زیرا تقوای واقعی و ثروت­های کلان و هنگفت، یک جا جمع نمی­شوند.

افلاطون برای پیشگیری از بزهکاری، تعدیل ثروت و بهبود وضع زندگی فقیران را توصیه می­ کند. دورکیم، جرایم را ناشی از نظام می­داند. افلاطون نیز به فقر و ثروت اشاره کرده که هر کدام از این­ها ممکن است
از عامل­های بزهکاری باشند و اگر چنانچه چهار حس مورد نظر افلاطون در افراد اوج بگیرند خود این ها ممکن است به عنوان کسب عامل عمده باشند که موجبات بزهکاری افراد را به وجود می ­آورند.^[۴۷]

به اعتقاد کتله، جرایم ارتکابی در یک جامعه و نوسانات متناوب آن، مانند یک تابع ریاضی وابسته به تغییرات شرایط اقتصادی و اجتماعی زمان و مکان است. بحث­های مربوط به وضعیت تأسف بار فقیران، همراه با بحث­هایی ‌در مورد پیامدهای نامطلوب فقر، همچون بیماری، جرم و ناامیدی، به روزگار باستان باز می­گردد. این بحث­ها شمار گسترده ­ای از پژوهش­های تجربی را به وجود آورده­اند که ارتباط بین فقر و جرم را بررسی ‌می‌کنند. برخی از این پژوهش­ها ، به دگرگونی شرایط اقتصادی توجه ‌می‌کنند تا ببینند آیا با دگرگونی­های نرخ­های جرم همانند دارند یا خیر. اگر جرم معلول فقر است که با منطق نیز جور می ­آید، در آن صورت در مکان­ها و زمان­هایی که فقیران بیشتری وجود دارد، باید جرم بیشتری نیز وجود داشته باشد. از این رو این پژوهش­ها، دوران بحران اقتصادی را با دوران رونق اقتصادی و نواحی ثروتمندیک کشور را با نواحی آن مقایسه نموده ­اند تا ببینند آیا تفاوت­های سیستماتیک در نرخ­های جرمشان وجود دارد یا خیر. همچنین پژوهش­هایی همزمان با ملی شدن آمار جرایم در فرانسه، در اوایل دهه ۱۸۰۰ با تلاش­ های کتله و گری برای نشان دادن ارتباط بین جرم و فقر انجام شده است. از آن زمان، تاکنون صدها پژوهش ‌در مورد این موضوع، ‌در مورد ارتباط بین جرم و نوسانات اقتصادی، در اروپا و ایالات متحده امریکا منتشر شده است. این فرض همگانی ، که جرم با نوسانات اقتصادی مرتبط است، احتمالاً بر فرض درباره رابطه میان جرم و بیکاری مبتنی است. لذا نابرابری اقتصادی ومعضل جرم، با یکدیگر ارتباط علت و معلولی دارند. در پژوهشی که توسط گار انجام شد، مشخص شد که فقر و ثروت با وقوع جرم عام، نه فقط سرقت بلکه جرم­های علیه اشخاص همبستگی دارد. در لندن استکهالم و ولز جنوبی جدید، از دهه ۱۸۴۰ تا دهه ۱۹۳۰، هم سرقت و هم تهاجم در دوران کسادی اقتصادی افزایش یافت و هنگامی که شرایط اقتصادی بهتر شد، کاهش یافت. انگلس و مارکس بدون آنکه به طور خاص، رابطه فقر و جرم را بررسی کنند، با پایه گذاری مکتب تضاد، به گونه ­ای به ایده­های مرتبط با رابطه فقر و جرم، صورت علمی بخشیدند. چون بر اساس این مکتب ، اقتصاد زیربنای زندگی اجتماعی است و مابقی یعنی سیاست، حقوق و فرهنگ ، همگی روبنا هستند. ‌بنابرین‏ مارکسیسم در تبیین جرم­ها، اقتصاد را عامل اصلی می­داند.^[۴۸]

بند دوم : فقر اقتصادی عامل بزهکاری است یا خیر؟